روزنامه هفت صبح، آرش پورابراهیمی| تحریمها احتمالا مهمترین ویژگی اقتصاد و حتی سیاست ایران طی بیش از یک دهه اخیر بودهاند اما در تمام این سالها دپارتمانهای اقتصاد توجه چندانی به تحریمهای اقتصادی و اثرات آن نداشتند. تحریم مالی و اقتصادی سرفصلی بود که بیشتر به دپارتمانهای علوم سیاسی و روابط بینالملل مربوط میشود. اما این شرایط در حال تغییر است.
توجه جهان بهتازگی به سوی تحریمهای اقتصادی و تاثیر آنها جلب شده است. دلیل چنین توجهی هم مشخص است. تحریمهای اقتصادی پیش از این علیه کشورهایی بهکار گرفته شده بود که نقش پررنگی در اقتصاد جهان نداشتند اما حالا بیش از یک سال است که تحریمهای اقتصادی بهطور جدی متوجه اقتصاد روسیه شده است؛ اقتصادی بزرگ و درهم تنیده با اقتصاد جهان.
به همین خاطر هم غربیها (بهطور خاص آمریکا و اروپا) اکنون فهمیدهاند که نیازمند درک عمیقتری از تاثیرگذاری تحریمها، پیچیدگیها و پیامدهای ناخواسته تحریمها هستند.خبرگزاری بلومبرگ خبر داده که وزارت خزانهداری آمریکا بهتازگی دو اقتصاددان را برای بررسی تاثیرات و پیامدهای ناخواسته تحریمها استخدام کرده است.
این دو اقتصاددان قرار است در واحد تازهای که «تحلیل اقتصادی تحریمها» نام دارد خسارات جانبی تحریمها را پیش و پس از وضع آنها بررسی کنند. اینکه وزارت خزانهداری تازه به فکر ایجاد چنین واحدی افتاده کمی غافلگیرکننده است و البته نشان میدهد که تحریمهای پیشین ازجمله تحریمهای علیه ایران پیامد خاصی را متوجه اقتصاد آمریکا نمیکرد که آمریکاییها بخواهند نگران پیامدهای ناخواسته تحریمها علیه ایران باشند.
همزمان آمریکاییها و اروپاییها هم تصمیم گرفتهاند که تلاشهای بیشتری را برای همکاری در سیاستهای تحریمی بهکار بگیرند. جالب اینکه آمریکاییها پیشتر و در زمان اوج فشار حداکثری علیه ایران اصلا نیازی به همکاری یا حتی همدلی اروپا احساس نمیکردند و هنگام تاثیرگذاری تحریمها هم دیدیم تا آنجا که به پیامدهای اقتصادی تحریم مربوط میشد اروپاییها از توان خاصی برای تاثیرگذاری برخوردار نبودند.
برای مثال حالا بنابر خبر فایننشالتایمز میدانیم که آمریکاییها بهدنبال منع صادرات گروه هفت (هفت کشور صنعتی) به روسیه هستند، درحالیکه اروپاییها و ژاپن چنین طرحی را عملی نمیدانند. اما مسئله مهمتری که ذهن سیاستگذاران غربی را به خود مشغول کرده، دور زدن تحریمها توسط روسیه است.
همزمان با تحریمهای غرب علیه روسیه، صادرات کالاهای حساس از اتحادیه اروپا به اعضای سابق اتحاد جماهیر شوروی مانند قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان اوج گرفته است. لازم نیست نابغه باشید تا دریابید که مقصد نهایی چنین کالاهایی روسیه است. ارزش کالاهایی که به مقصد این کشورها فرستاده شدهاند اما احتمالا به روسیه رفتهاند طبق برآورد فایننشالتایمز حدود یک میلیارد دلار است.
برای مثال حالا آمار صادرات ماهانه لیتوانی به قزاقستان به حدود شش میلیون دلار رسیده (در حالیکه دو سال پیش حدود دو میلیون دلار بود) و در همین حال آمار گمرک قزاقستان از ورود تنها دو میلیارد دلار کالا از مبدا لیتوانی حکایت دارد. این فاصله هنگفت میان آنچه لیتوانی به قزاقستان صادر کرده و آنچه قزاقستان از لیتوانی وارد کرده تصویر بهتری از ساختار دور زدن تحریمها توسط روسیه ارائه میدهد.
به همین خاطر است که اتحادیه اروپا، آنطور که پولیتیکو گزارش میدهد، حالا بهدنبال وضع یازدهمین بسته تحریمی علیه روسیه است که در واقع هدف آن کشورهایی است که به روسیه در دور زدن تحریمها کمک میکنند. اما چنین امری خیلی هم ساده نیست. برای مثال تحریم نفتکشهایی که نفت روسیه را بهطور غیررسمی میفروشند ممکن است تبعاتی را برای برخی اعضای اتحادیه اروپا مانند یونان و مالت به همراه داشته باشد. همچنین درافتادن با کشورهای آسیای میانه و البته چین چیزی نیست که اروپاییها و بهخصوص آلمان از آن استقبال کنند. همه اینها وضع بسته تحریمی جدید اروپا علیه روسیه را به فرآیندی سخت و طولانی تبدیل کرده است.
جنگ تحریمی تازه که میان قدرتهای بزرگ در گرفته احتمالا تبعاتی را برای ایران به همراه خواهد داشت. ایران و روسیه احتمالا در دور زدن تحریمها به یکدیگر کمک خواهند کرد و از این نظر کار برای ایران سادهتر خواهد شد اما از سوی دیگر غربیها هم حالا به درک بهتری از شیوه اثرگذاری تحریمها خواهند رسید و به همین خاطر شاید راهکارهای تازه و پیچیدهتری را برای اعمال فشار اقتصادی به کشورهای غیرهمسو بیابند.
