روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| این هفته حکم تولیت جدید آستان مسجد جمکران توسط رهبر انقلاب صادر شد. به این بهانه تصمیم گرفتیم نگاهی کنیم به پنج محل مقدس در ایران که معمولا زیارتگاهی برای افراد مذهبی و معتقد است. طبیعتا نخستین مکان، حرم امام هشتم در مشهد است و بعد از آن برادر و خواهر ایشان یعنی احمدبن موسی و فاطمه بنتموسی یا همان حضرات شاهچراغ و معصومه در شیراز و قم و پس از آن حرم حضرت عبدالعظیم در شهرری و مسجد جمکران در قم. نگاهی خواهیم انداخت به تاریخچه این اماکن و البته تولیت آنها از گذشته تا به امروز.
مشهد؛ حرم امام رضا(ع)
از میان ۱۲ امام مذهب شیعه، یک نفر غایب و زنده است که همان امام دوازدهم است و از میان ۱۱ امام دیگر فقط یک نفر یعنی امام هشتم در ایران دفن است. امام علی در نجف، امام حسین در کربلا، امام موسی کاظم و امام محمدجواد در کاظمین و امام هادی و امام عسکری در سامرا در عراق دفن هستند و امام دوم یعنی امام حسن و از امام چهارم تا امام ششم یعنی امام سجاد، امام باقر و امام صادق کنار یکدیگر در قبرستان بقیع در شهر مدینه در کشور عربستان سعودی.
چرا امام هشتم در ایران دفن است؟ امام علیبن موسیالرضا بنا به مشهورترین روایات، در دیماه سال ۱۴۴ شمسی در مدینه بهدنیا آمد. ایشان ۳۱ ساله بودند که پدرشان به عنوان یکی از مخالفان اصلی حکومت هارونالرشید دستگیر به بغداد منتقل شدند. پس از آن امورات مربوط به پیروان پدر و نیز رسیدگی به اموال او به دست امام هشتم انجام میشد. امام کاظم ۴ سال بعد در زندان به شهادت رسیدند و دوره امامت امام رضا حوالی سال ۱۵۲ شمسی آغاز شد.
۱۵ سال بعدی در حکومتهای هارونالرشید، امین و مامون گذشت و امام با هدف حفظ آیین تشیع به فعالیتهای فرهنگی و دینی مشغول بود. تا اینکه مامون، خلیفه عباسی با مشکلات داخلی فراوان ازجمله قیام علویان مواجه و در حالیکه خود حدودا ۳۰ساله بود، به امام رضا که در پنجاه سالگی خود بود، پیشنهاد داد که ولیعهد او شود. نظرات گوناگونی در مورد علت پذیرش این همکاری از سوی امام هشتم وجود دارد که نقطه مشترک آنها، تلاش برای حفظ آیین تشیع و جان شیعیان است.
در آن زمان مامون در مرو، ساکن بود. مرو شهری در ترکمنستان فعلی است و فاصله آن با جادههای امروزی از شهر مشهد، حدودا ۵ ساعت است. پس از پذیرش ولیعهدی، امام رضا با دعوت مامون به سمت مرو حرکت کرد و یک سال بعد به مرو رسید. البته تمام مدت این سال در راه نگذشت و امام در منزلگاههای مختلفی ساکن شدند. دستکم سه مسیر برای این سفر یاد شده که معتبرترین آنها از شهرهای مهمی چون اهواز و یزد کنونی میگذرد.
پس از اقامت امام رضا در مرو، نگرانی شدیدی در مورد محبوبیت ایشان در مامون بهوجود آمد. این نگرانی پس از اقامه نماز باران توسط امام در جریان یک خشکسالی و بارانی که پس از آن بارید بیشتر شد. همچنین برخی از مناظراتی که امام برگزار میکردند و تسلط علمی ایشان باعث میشد که نخبگان نیز به ایشان نزدیک شوند که این موضوع مورد پسند هارون نبود. این موضوعات در کنار دشمنی ریشهای خلافت عباسی با ائمه شیعه، به روایت تاریخنگاران شیعی، در نهایت باعث شد که مامون تصمیم به حذف امام بگیرد.
ترور امام هشتم در جریان سفر مامون از مرو به بغداد اتفاق افتاد. محل آن منطقهای بهنام نوقان یا نوغان است و وسیله ترور میوه انار یا انگور بوده است. امام چند روزی (به روایتی سه روز) در بستر بیماری بودند و پس از آن به شهادت رسیدند. مامون البته با صحنهسازی خود را عزادار امام نشان داد و تصمیم گرفت که امام را در کنار پدر خود یعنی هارونالرشید دفن کند. هارون در جریان یک لشکرکشی در خراسان بیمار شد و درگذشت.
در آن حوالی روستایی بهنام سناباد و در این روستا یک ساختمان حکومتی بود که هارون در آن دفن شده بود و به آن قبه هارونی میگفتند. با این حال قبر مورد رجوع و زیارت مردم نبود. در آن برخی افراد حکومتی دفن بودند و در زمان شهادت امام فردی بهنام حُمَید در آنجا ساکن بود. امام را در بالای سر مامون دفن کردند. این دفن البته جزئیاتی دارد. به روایت سایت پرسمان دانشگاهیان ایران که متعلق به نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاههاست، محل اصلی قبر ۵ متر پایینتر از ضریح فعلی است.
در اثر ساخت و ساز و خیابانکشیها و سطحسازی اطراف حرم و ضریح، قبر در گودی واقع شده بود لذا آن را به اتاقی تبدیل کردند و سپس روی آن را سقف زدند و ضریح را روی این سقف بنا کردند. اخیرا در حرم حضرت رضا یک زیرزمین برای زیارت مخصوص خانمها باز شده که همسطح همین اتاق است و در آن دالانی هست که به آن اتاق راه دارد ولی درب آن بسته است.بههرحال پس از آن این محل یعنی سناباد توسط شیعیان به مشهد یعنی محل شهادت تغییر نام پیدا میکند. در قرن ۱۴ میلادی و پس از تخریب شهر طوس توسط تیموریان، این شهر مهم که در نزدیکی مشهد بود اهمیت خود را از دست داد و کمکم مشهد مرکزیت این نقطه از خراسان را بهدست آورد.
پس از این مقدمه طولانی باید به سراغ تاریخچه خود حرم برویم. ظاهرا برای مدتی بسیار طولانی چیزی بهنام حرم برای این مقبره مقدس ساخته نشده است. در واقع اولین نشانهها از ساخت یک بنا به احترام امام هشتم طبق سه روایت تاریخی به دوره آلبویه، سامانیان یا خوارزمشاهیان یعنی حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال بعد از شهادت امام برمیگردد. پس از آن بناهای مهمی در دوره تیموریان و بهطور مشخص در دوران «شاهرخ» و به همت «امیر علیشیر نوایی»، وزیر وی ساخته میشود که مهمترین آن مسجد گوهرشاد در جنوب حرم است. گوهرشاد نام همسر شاهرخ تیموری است.
توسعه حرم اما از منظر تاریخی بیش از هر سلسله دیگری مدیون حکومت صفوی است. بهطور مثال پوشاندن گنبد حرم برای نخستینبار در این دوره انجام شده است. شیخ بهایی نیز در ساخت حرم موثر بوده و یک بست (یک محوطه محدود در حرم که کوچکتر از صحن است) بهنام او وجود دارد. افزودن چند صحن به صحنهای اصلی، راهاندازی و تجهیز مجهزترین كتابخانه ایران، راهاندازی موزه و سایر سیستمهای رفاهی براي زائران ازجمله اقداماتی است که در دوره پهلوی در حرم مطهر رضوی انجام شده است.طبیعتا اصلیترین توسعه حرم در دوران جمهوری اسلامی و بهطور مشخص با تولیت آیتالله واعظ طبسی انجام گرفت که نماد آن صحن بزرگ جامع رضوی یا همان صحن پیامبر اعظم است.
حرم فعلی یک مستطیل به طول تقریبی ۸۰۰ متر و عرض ۶۰۰ متر است و در نتیجه مساحت آن حدودا ۴۸۰ هزار مترمربع است و بزرگتر از واتیکان، مرکز کلیسای کاتولیک رم است. البته باید در نظر داشت که در برخی نقاط چند طبقه و دارای زیرزمین است و از اینرو مساحت حرم در حال حاضر یک میلیون مترمربع تخمین زده میشود.از زمان صفویه تاکنون، آستان امام رضا دارای تولیت است. تولیت یک کلمه عربی بهمعنای سرپرستی است. تولیت حرم متولی اداره آستان قدس رضوی بهعنوان نهاد ادارهکننده حرم حضرت رضا است. ۳۲ نفر در دوره صفوی، ۹ نفر در دوره افشاری، ۴۳ نفر در دوره قاجاریه و ۱۹ نفر در دوره پهلوی، تولیت آستان قدس رضوی را بهعهده داشتند.
در دوره جمهوری اسلامی تاکنون سه نفر متولی آستان قدس بودند که نخستین نفر آیتالله عباس واعظ طبسی بوده که در سال ۱۳۵۷ و در ۴۳سالگی به این سمت منصوب شد و تا سال ۱۳۹۴ آن را در اختیار داشت. سیدابراهیم رئیسی نفر دوم بود که از سال ۱۳۹۴ تا ۴ سال بعد تولیت را در اختیار گرفت و در حال حاضر نیز احمد مروی ۶۵ساله تولیت آستان قدس رضوی را بهعهده دارد. آیتالله واعظ طبسی در حوالی دهه ۷۰ فعالیتهای اقتصادی را برای تامین مخارج توسعه حرم آغاز و سازمانی اقتصادی بهنام سازمان اقتصادی رضوی را در اوایل دهه هشتاد تاسیس کرد. پشتوانه این فعالیت اقتصادی البته نذورات فراوان مردم و البته موقوفات وسیع آستان است که بنا به گفته برخی شامل نیمی از مساحت فعلی شهر مشهد و حدود ۳۰۰ هزار ملک دیگر در سراسر کشور است.
آستان قدس در حال حاضر نیروگاهی متعلق به خود دارد و برق دستکم بخش بزرگی از حرم را از این نیروگاه تامین میکند و ضمنا اراضی وسیعی زیر کشت انواع محصولات کشاورزی بهطور مثال گوجه دارد و گفته میشود بزرگترین مزرعه گوجه در شمال شرق کشور در اختیار این آستان است. از دیگر داراییهای مشهور این آستان میتوان به منطقه ویژه اقتصادی سرخس، شرکت نان قدس رضوی، شرکت مهاب قدس، مجری پروژههای بزرگ نیروگاهی و نیز روزنامه قدس و بیمارستان فوقتخصصی رضوی اشاره کرد.
ذکر این نکته بهعنوان بخش پایانی تاریخچه حرم امام رضا ضروری است که این حرم در طول تاریخ صحنه برخی وقایع تاریخی بوده است. در ۱۰ فروردین ۱۲۸۷ش سربازان روسیه به حرم حمله کرده و آنجا را با توپ و سلاحهای دیگر مانند مسلسل مورد حمله قرار دادند. در این حمله بیش از صد نفر کشته شدند و حدود ۴روز حرم تحت اشغال نیروهای روس بود.
در ۲۱ تیر ۱۳۱۴ و در دوران حکومت رضا پهلوی و نخست وزیری فروغی مردم در جریان واقعهای مشهور به «قیام مسجد گوهرشاد» به اجباری شدن بر سر نهادن کلاه شاپو اعتراض کردند که در جریان آن بیش از صد نفر کشته شدند. در ۳۰ خرداد سال ۱۳۷۳ همزمان با ۱۰ محرم ۱۴۱۵، انفجار یک بمب در حرم امام رضا (ع) منجر به شهادت ۲۶ زائر و زخمی شدن ۲۹۰ نفر شد و بعد از ظهر روز سهشنبه ۱۶ فروردین ۱۴۰۱ نیز فردی با چاقو به سه روحانی در حرم امام رضا حمله کرد که دو نفر از آنها بهنامهای محمد اصلانی و محمدصادق دارایی به شهادت رسیده و محسن پاکدامن نیز مجروح شد.
شیراز؛ حرم شاهچراغ
شيراز محل دفن حضرت احمدبن موسیبن جعفر ملقب به شاهچراغ است. (البته روایت دیگری وجود دارد که محل دفن او را خراسان میداند) او یکی از برادران امام رضا است. اطلاعات بسیار محدودی از او وجود دارد. بهطور مثال تاریخ ولادت یا شهادت وی مشخص نیست. همچنین در خصوص علت سفر او به ایران نیز اختلافاتی بین مورخان وجود دارد. به این شکل که برخی میگویند او برای دیدار امام رضا به ایران آمد و در میانه راه از شهادت برادرش آگاهی یافت و برخی میگویند او برای خونخواهی برادرش وارد ایران شده است.
بههرحال گفته شده احمدبن موسی همراه با کاروانی عظیم که جمعیت آن تا پانزده هزار نفر گزارش شده است به ایران مهاجرت کرد اما قُتلُغخان، حاکم شیراز و عامل مامون در خانزینان در هشت فرسخی شیراز با او و کاروان همراهش ملاقات کرد و خبر شهادت امام رضا را به آنان رساند. این خبر باعث تضعیف روحیه و پراکندگی آنان شد. احمد به همراه نزدیکان خود راهی شیراز شد و در آنجا در جریان جنگ به شهادت رسید.
در منابع تاریخی، چند نقلقول مختلف درباره یافته شدن مزار احمدبن موسی دیده میشود. قدیمیترین نقلقول در مورد کشف این خبر به زمان قرن چهارم و عضدالدوله دیلمی برمیگردد. بنابراین برخی از منابع مدعی شدهاند که قبر احمدبن موسی تا سیصد سال مخفی بود تا آنکه در زمان عضدالدوله دیلمی یافته شد. با این حال برخی میگویند که تاریخ کشف این قبر به قرن هفتم و هشتم برمیگردد.اما انتساب لقب شاهچراغ هم به همان زمان عضدالدوله دیلمی برمیگردد و منشا آن برخی داستانها در کتب متاخر است ولی در منابع متقدم هیچ اشارهای به آن نشده است.
داستان این است که:
تا زمان عضدالدوله، کسی از مدفن شاهچراغ(ع) اطلاع نداشت و مکان حاضر، تل گلی بیشتر نبود که در اطراف آن خانههای متعدد وجود داشت. ازجمله پیرزنی در پایین آن تل، خانهای گلی داشت و هر شب جمعه، ثلث آخر شب میدید چراغی در نهایت روشنایی در بالای تل خاک میدرخشد و تا طلوع صبح نورش به نظر میرسد. چند شب جمعه مراقب بود و روشنایی چراغ به همین کیفیت ادامه داشت. با خود اندیشید شاید این مکان قبر یکی از امامزادگان یا اولیای خدا باشد و بهتر است که امیر عضدالدوله را بر این وضع آگاه نماید.
هنگام روز به همین قصد به سرای عضدالدوله دیلمی رفت و کیفیت آنچه را دیده بود، به عرض رسانید… (شب جمعه بعد) شاه به خانه پیرزن آمد. چون ثلث آخر شب شد، چشمش را متوجه سمتی نمود که چراغ را به او نشان میداد… پس از آن به خواب رفت. در عالم رؤیا سیدی بزرگوار و جلیلالقدر را زیارت کرد که به او فرمود: ای امیر از چه در خیالی؟ در این محل، مدفن من است و من احمدبن موسی الکاظم هستم و برای اطمینان خاطر خود، کسی را در همین محل نزد ما بفرست تا انگشتری به جهت تو بفرستم.
نخستین حرم در شاهچراغ در قرن هشتم و توسط مادر ابواسحاق اینجو، پادشاه فارس، ساخته شده است. در دوران شاه اسماعیل صفوی شاهچراغ توسعه یافت. در دوران پهلوی، گنبد قدیمی آرامگاه تعویض شد ولی اصل توسعه حرم از دهه ۱۳۶۰ آغاز شد و در نیمه دوم دهه ۷۰ نیز طرحی تحتعنوان طرح بینالحرمین، برای توسعه آن آغاز شد و در اواخر دهه هشتاد طرح جنجالی توسعه حرم برای توسعه آن به حدود ۶۰ هکتار (و به رواتی به ۳۶۰ هکتار) تصویب شد که اجرای گسترده آن از سال ۱۴۰۰ باعث انتقاداتی شد چراکه منتقدان میگویند در بافت تاریخی این طرح، ۲۵۰۰ اثر تاریخی ارزشمند وجود دارد که ۴۱۰ اثر در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
بهجز این موضوع، حرم شاهچراغ از پاییز گذشته تا بهحال شاهد دو حمله تروریستی نیز بوده است که در جریان آن ۱۴ نفر به شهادت رسیدند. تنها در مورد طرح بینالحرمین باید این توضیح را بدهیم که این طرح مربوط به توسعه حرم تا آستانهاى امامزاده ابراهيم و سیدعلاالدين حسین در شیراز است. این را گفتیم برای اینکه در همین حرم فعلی شاهچراغ امامزاده دیگری نیز بهنام محمد بن موسی وجود دارد که او نیز از برادران امام رضا است و نباید این حرم را با آن دو امامزاده اشتباه بگیریم.
قم؛ حضرت معصومه
حضرت فاطمه معصومه نیز یکی از فرزندان امام موسی کاظم است. اطلاعات ما از زندگی ایشان نیز محدود است. به طور مشخص در منابع تاریخی اطلاعات زیادی درباره زندگینامه حضرت معصومه از جمله تاریخ تولد و وفات وی ثبت نشده است. (تاریخ تولد و وفات فعلی بنا به کتابی است که در حدود ۱۰۰ سال پیش منتشر شده ولی آیتالله مرعشی نجفی، آیتالله شبیری زنجانی و رضا استادی با آن مخالفت کرده است) درباره ازدواج او نیز اطلاعات چندانی در دست نیست، اما مشهور است که هرگز ازدواج نکرد. درباره لقب ایشان نیز گفته شده طبق حدیثی امام رضا از او با نام معصومه یاد کرده است.
گفته شده حضرت معصومه در سال ۲۰۱ قمری به درخواست برادرش امام رضا و برای دیدار او از مدینه راهی ایران شد، اما در راه بیمار شد و به درخواست اهالی قم به آن شهر رفت و در خانه شخصی به نام موسی بن خزرج اشعری ساکن شد و پس از ۱۷ روز درگذشت. جنازه وی در قبرستانی به نام بابِلان (حرم کنونی) دفن شد. سید جعفر مرتضی عاملی بر این باور است حضرت معصومه در ساوه مسموم و شهید شده است.
ابتدا در مدفن ایشان سایبان و قبهای بنا شد. نخستین گنبد در این حرم در قرن پنجم، کاشیکاری در این حرم در قرن هفتم و نخستین دیوار حرم در قرن دهم هجری گزارش شده است. با این حال توسعه حرم فعلی عمدتا مربوط به دوره جمهوری اسلامی است. به طور مشخص از اواخر دهه هفتاد شمسی تاکنون. در حال حاضر توسعه حرم تا جایی ادامه یافته که خیابان مشهور ارم در نزدیکی حرم را به بخشی از حرم تبدیل کرده است.
از سوی دیگر باید در نظر داشته باشید که این حرم از قدیمالایام محل دفن افراد بسیاری است که مشهورترین آن علما و مراجع از آیتالله بروجردی و شهید مطهری و آیتالله بهجت گرفته تا آیتالله منتظری است. همچنین به طور مثال شاعری مثل پروین اعتصامی نیز در یکی از اتاقهای صحن این حرم مدفون است. تولیت این آستان در سی سال اخیر متعلق به دو نفر یعنی آیتالله مسعودی خمینی از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۹ و آیتالله سعیدی از سال ۱۳۸۹ تاکنون است. این آستان مقدس نیز برخی از فعالیتهای اقتصادی را دارد و به طور مثال سهامدار شرکت فراب، شرکت سازنده نیروگاهها در ایران است. همچنین این آستان نیز دارای برخی از اراضی کشاورزی مثل یک باغ بسیار وسیع پسته است.
ری؛ حرم شاه عبدالعظیم
حضرت عبدالعظیم از نوادگان امام دوم یعنی امام حسن است ولی زمان تولد او به زمان امام کاظم برمیگردد. روایت این است که او به دستور امام هادی به شهرری میرود و در سرداب خانه یکی از شیعیان این شهر زندگی پنهانی را آغاز میکند. او اما پس از مدتی بیمار میشود و در حدود هشتاد سالگی فوت میکند. بنای اصلی و نخستین این آستان یعنی حرم در نیمه قرن سوم هجری توسط محمّد پسر زید داعی علوی ساخته شد. در زمان پادشاهان سلجوقی و آل بویه، برخی بناهای دیگر در این حرم ساخته شد (و قدیمیترین بخش فعلی حرم نیز مربوط به دوره سلجوقیان است) تا اینکه در قرن دهم هجری ایوان اصلی حرم ساخته شد و در دوران شاهان صفوی بعد او، نیز برخی صحنهای دیگر تاسیس شد.
بعد از انتقال پایتختی به تهران در زمان قاجار، توسعه این حرم سرعت یافت و البته این حرم به مرکزی برای فعالیتهای سیاسی، از بستنشینی در زمان مشروطه تا ترور ناصرالدین شاه تبدیل شد و حتی پس از آن اهمیت و مرکزیتی پیدا کرد که رضا پهلوی هم در کنار این حرم (و البته دو امامزاده مدفون دیگر در این مکان یعنی امامزاده حمزه و امامزاده طاهر) دفن شد.اصل توسعه این حرم مربوط به دوره تولیت آن به دست آیتالله ری شهری است.
او که در دهه شصت وزیر اطلاعات بود، در دهه هفتاد و هشتاد شمسی به طور متمرکز روی این تولیت (در کنار نمایندگی رهبری در امور حج و زیارت) فعالیت کرد و با تشکیل معاونت اقتصادی برای آن و تشکیل هلدینگی اقتصادی به نام ری، منابع مالی کثیری را برای این مجموعه جذب کرد. این هلدینگ از شرکتی به نام فواد ری که در کار واردات غلات بود را شامل میشد تا پرشیا خودرو، نماینده بیامو در ایران و البته یک شهر اقتصادی به نام منطقه ویژه اقتصادی ری. با این حال از اواخر دهه هشتاد دیگر این هلدینگ به شکل سابق فعالیت ندارد و در حال حاضر در ستاد اجرایی فرمان امام ادغام شده است. پس از فوت آیتالله ری شهری نیز از فروردین ۱۴۰۱ سید علی قاضی عسکر، تولیت این آستان را برعهده دارد.
قم؛ مسجد جمکران
مسجد جمکران، مسجدی منسوب به امام دوازدهم، در حاشیه شهر قم و در فاصله حدود ۸ کیلومتری حرم حضرت معصومه است. این مسجد به دلیل نزدیکی به روستای جمکران، به این نام شهرت یافته و اسامی دیگری مانند مسجد قدمگاه یا مسجد صاحبالزمان نیز داد.
روایات مربوط به مسجد جمکران و اعمال عبادی آن (حتی زیارت در شبهای چهارشنبه) به میرزا حسین نوری، از محدّثین شیعه در قرن چهاردهم، برمیگردد. او گفته امام زمان شخصا دستور ساخت مسجد را به فردی به نام حسن بن مُثله جمکرانى داده که با حضرت مهدی دیداری داشته است. میرزا حسین نوری، سال وقوع این رخداد را ۳۷۳ یا ۳۹۳ق دانسته است و البته کتاب دیگری به نام تاریخ قم، قدمت مسجد را به اواخر قرن سوم هجری برگردانده است.
به این ترتیب مسجد جمکران یا دست کم یک قدمگاه از قدیمالایام وجود داشته ولی تا پیش از انقلاب یک ساختمان کوچکی داشته است و اصل توسعه آن بعد از انقلاب و به طور مشخص بعد از سال ۱۳۸۲ انجام شده است. همچنین در سالهای اخیر یک بزرگراه مستقیم از حرم حضرت معصومه در قم به مسجد جمکران تحت عنوان بزرگراه حرم تا حرم کشیده شده است. گفته شده در حال حاضر سالانه ۲۰ میلیون زائر به مسجد جمکران میروند.
یکی از مهمترین اماکن در مسجد جمکران چاهی به نام عریضه بود که برخی از شیعیان با اعتقاد به تقدس این چاه، عریضه و نامههای خود به امام زمان را در آن میاندازند. البته برخی مراجع و حتی رهبر انقلاب با این کار مخالف بودند و یکی از اقدامات حجتالاسلام رحیمیان تعطیلی این چاه در پاییز سال ۱۳۹۹ بود.فعالیتهای اقتصادی تولیت مسجد جمکران در برابر فعالیتهای آستانهایی مثل آستان قدس رضوی یا آستان حضرت معصومه بسیار ناچیز است ولی طرح توسعه این مسجد بسیار عظیم است.
محوطه مسجد در حال حاضر یک مستطیل به طول ۷۰۰ و به عرض ۶۰۰ متر است که مساحت آن را به ۴۲۰ هزار متر مربع میرساند. با این حال در مطلبی که نشریه «خیمه» در مهر سال ۱۳۸۲ یعنی بیست سال پیش منتشر کرده، در شرح فعالیتهای واحد حقوقی مسجد نوشته شده: «تاکنون بیش از ۳ میلیون متر مربع اراضی در طرح توسعه مسجد، توسط این واحد خریداری و قسمتی از آنها به صورت قطعی به نام مسجد، انتقال داده شده است.»
از سوی دیگر از سخنرانی حجتالاسلام رحیمیان، تولیت سابق این مسجد، در مراسم تودیع میتوان نکات دیگری در مورد ابعاد اقتصادی بزرگ طرح توسعه این مسجد برداشت کرد. احداث کامل شبستان بقیع به مساحت ۱۰ هزار متر مربع، تکمیل شبستانهای امام هادی و امام حسن عسکری به مساحت ۱۵ هزار متر مربع، احداث مجتمع فرهنگی اقامتی امام خمینی با زیربنای ۷ هزار متر مربع به ظرفیت ۱۱۰ واحد و پذیرش ۶۰۰ زائر، احداث ساختمان موتورخانه مرکزی مسجد به مساحت ۵ هزار متر مربع، توسعه زیرزمین مسجد حضرت زهرا(س) و احداث صحن حضرت نرجس خاتون به مساحت ۲ هزار متر مربع.
تولیت سابق مسجد مقدس جمکران همچنین گفته تفاهمنامهای با وزارت جهاد کشاورزی در خصوص اختصاص ۳ هزار و ۴۰۰ هکتار متر مربع از منابع طبیعی به جمکران امضا شده است که او ابراز امیدواری کرده در آن یک شهرک اقامتی زیارتی ایجاد شود تا میزان میانگین توقف زائران در قم از چند ساعت به میانگین سه روز افزایش یابد.او همچنین گفته در پیرامون مسجد بنا بود در گذشته، قبرستانی احداث شود که به ۱۶ دلیل مختلف، برای مسجد مقدس جمکران صلاح دانسته نشد و امیدواریم آن چندصد هکتار به فضای سبز تبدیل شود.
رحیمیان از مسئولین دولتی این خواسته را هم داشته که یک ایستگاه و توقفگاه راهآهن سریعالسیر تهران به اصفهان و شیراز، در جمکران ایجاد شود. علاوه بر اینها مسجد جمکران معمولا در بودجههای دولتی ارقامی را تحت عنوان کمک به موسسات فرهنگی نیز دریافت میکند. به طور مثال طبق سندی که سال گذشته منتشر شد وزارت نفت به این مسجد حدود ۵۰ میلیارد تومان کمک کرده بود و در لایحه بودجه امسال شهرداری تهران نیز اعطای چنین مبلغی به طرح توسعه مسجد جمکران پیشبینی شده بود.
اما سیدعلی اکبر اجاقنژاد، تولیت جدید این مسجد کیست؟ او متولد سال ۱۳۳۵ در اردبیل است. پدر او بازاری بوده است. او در ۱۸ سالگی و پس از پایان دوره تحصیلی دبیرستان برای تحصیل در حوزه به قم میرود. دروس خارج خود را در کلاس درس دو روحانی آذری یعنی آیتالله مشکینی و آیتالله فاضل لنکرانی میگذراند و در سال ۱۳۵۵ لباس روحانیت میپوشد. در دوران انقلاب در زادگاه خود فرد موثری است و تحت تعقیب ساواک هم قرار گرفته است. آبان ۱۳۶۰ با حکم امام خمینی، امام جمعه آستارا میشود و در این دوران یک بار هم مورد سوء قصد قرار میگیرد. سال ۱۳۶۱ برای تحصیل به قم بازمیگردد و به جز حضور در درس و تدریس، به تبلیغ و سخنرانی نیز میپردازد.
بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی او بر شیعیان آذربایجان متمرکز میشود. عضویت در ستاد کمک به اهالی مسلمان قفقاز و مسئولیت سازماندهی طلبههای جمهوری آذربایجان دو سمت اولیه او است و از فروردین سال ۱۳۷۱ به عنوان مسئول ستاد فرهنگی مسلمانان جمهوری آذربایجان و کمی بعد به عنوان رایزن فرهنگی در سفارت ایران در باکو منصوب میشود. او همچنین از سال ۱۳۷۵ با حفظ سمت، نماینده ولی فقیه در جمهوری آذربایجان بوده است.
به این ترتیب او حالا بعد از سی سال اقامت و مسئولیت در باکو به قم بازگشته است تا در ۶۷ سالگی مسئولیت جدید خود را آغاز کند.در مراسم تودیع و معارفه تولیت مسجد جمکران، رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم گفته: رهبر انقلاب مسئولیت خطیر جدیدی برای رحیمیان، تولیت قدیم این مسجد (که عمده سابقه او در دهه هفتاد و هشتاد در بنیاد شهید بوده) قرار دادند. ولی مشخص نیست که این مسئولیت چیست.
