روزنامه هفت صبح، سارا سبزی| حداقل نزديك به سه ماه است كه دوباره بحث حضور اتباع افغانستاني در ايران بالا گرفته و موافق و مخالف به صف شدهاند. بين بحثهاي پرسروصداي اين دو گروه آمارهايي هم رد و بدل ميشود كه بعضي از آنها قابل استناد نيستند؛ از جمعيت هشت تا 10 ميليون نفري اتباع تا اشتغال پنج ميليون نفر از آنها در كشور.
بخشي از اطلاعات جمعيتي اتباع افغانستاني در ايران قابل دسترسي است و ميتوانيم تصوير درستتري از وضعيت آنها داشته باشيم. ما اين دادهها را با استناد به گزارشهاي مركز آمار، وزارت كشور، وزارت كار، كميسارياي عالي سازمان ملل، گفتههاي پژوهشگران و رصدخانه مهاجرت به دست آورديم و كنار هم قرار داديم تا وضعيت كمي شفافتر شود.
جمعيت اتباع افغانستاني؟ حدودا پنج ميليون نفر، شاید هم بیشتر
آخرين داده داخلي رسمي و قابل استناد درباره جمعيت اين گروه در ايران مربوط به سرشماري سال 95 است كه طبق آن حدود پنج ميليون افغانستاني، به صورت قانوني يا غير قانوني در ايران زندگي ميكنند. وزارت كشور هم به صورت مداوم روي همين عدد تاكيد ميكند. البته در به قدرت رسیدن طالبان در سال گذشته ،یک و نیم میلیون نفر پناهنده جدید راهی ایران شدند که نمیدانیم در سرشماری ها لحاظ شده اند یا نه.
تقريبا نزديك به يك ميليون و 700 هزار نفر از اين جمعيت به صورت قانوني و با مدارك شناسايي در ايران زندگي ميكنند و حدود سه ميليون هم پناهنده و غيرقانوني محسوب ميشوند. تعداد دانشآموزان اتباع هم 600 هزار نفر است. بين اختلافات چند ماه گذشته، خبري هم درباره آمار زادوولد اتباع شنيده شد: ۷۵ درصد زایمانهای تهران و حاشیه تهران مربوط به زنان افغانستانی است.
ما اطلاعاتي هم درباره نسبت زادوولد اتباع خارجي در استان تهران داريم: برآوردهای جمعیتی مرکز آمار در سال ۱۴۰۰ ميگويد كه تعداد کل زایمانهای ثبت شده اتباع خارجی به نسبت کل زایمان در کل کشور حدود ۵ درصد و در استان تهران حدود ۱۰ درصد است.باز هم نمی دانیم موج دوباره مهاجرت افغان ها به ایران در سال 1400 و 1401 به کجا انجامیده است و چه تغییری در میزان زادوولد ایجاد کرده است.
تعداد اتباع اخراج شده چقدر است؟
اين سوال را كميسارياي عالي سازمان ملل با استناد به آمارهاي ورود و خروج شهروندان افغانستاني در نيمه اول سال 2023 ميتواند پاسخ دهد:
* در نیمه اول سال 2023 حدود 710 هزار مورد خروج از ایران و ورود به افغانستان ثبت شد. 310 هزار نفر از اين جمعيت مدارك شناسايي و اقامت نداشتند و 400 هزار نفر از آنها هم به خواست خودشان از ايران خارج شدند.
* اگر رقم ۳۱۰ هزار تبعه افغانستانی اخراجی را مد نظر قرار دهیم ؛ يعني به طور ميانگين روزانه حدود ۱۷۱۶ نفر. 87 درصد از كساني كه در اين مدت از ايران به افغانستان بازگردانده شدند، مدارک اقامتی نداشتند و 13 درصد از آنها هم به صورت غيرمجاز به كشور وارد شده بودند.
* در شش ماه اول سال جاري ميلادي ۴۰۰ هزار نفر از افغانستانيها به صورت داوطلبانه به كشورشان برگشتهاند.
* میزان مهاجرت از افغانستان به ایران از تابستان سال 2021 که طالبان قدرت را در اختیار گرفت، رشد کرد، اما این موج مهاجرتی به مرور کندتر شد. در نیمه اول سال 2023 حدود 23 هزار شهروند افغانستاني با مدارک معتبر مسافرتی به ایران رفتند و میانگین تردد روزانه 1288 نفر بود. از اواسط ماه مه تا پایان ژوئن همان سال تقریبا 1200 تا 1500 افغانستاني فاقد مدرک كه بيشتر مردان مجرد و گروههای کوچک خانواده بودند، از طریق گذرگاههای غیررسمی به صورت هفتگی به ایران رفتهاند.یعنی هرماه 6 هزار نفر .
* حدود ۸۲ درصد از ترددهای افغانستانیها به ایران از گذرگاههای رسمی و به صورت غیرقانونی صورت میگیرد، اما نزديك به ۹۶ درصد ترددها به پاکستان از گذرگاههای رسمی و به شکل قانونی است. هزینه جابهجایی توسط قاچاقچیان بین سه تا شش هزار افغانی - تقريبا 35 تا 70 دلار- برای هر نفر است.
* براساس آمارهای سازمان جهانی مهاجرت ما پیشتر هم سالانه بهطور متوسط 500 هزار کارگر فصلی از افغانستان داشتهایم که بین ایران و افغانستان در رفتوآمد بودهاند.
يك سوم اتباع خارجي مجاز شاغلند
تنها بررسي موجود درباره تعداد افغانستانيهاي شاغل در ايران مربوط به پروژه وزارت كار در سال 96 است كه طبق همين بررسي يك سوم جمعيت اتباع خارجي شاغل بودند.
* نسبت دقيقي درباره نوع اشتغال تمام اتباع در دسترس نيست، ولي مهاجراني كه بعد از سال 2021 به ايران وارد شدند، بيشتر در اين شغلها مشغول به كارند: 43 درصد در بخش کارگری ساختمان، 33 درصد در نیروهای مسلح، 12 درصد در بخش خیاطی و کارهای نساجی و شش درصد هم در بخش کارگری کشاورزی و مزارع.
* درصدي كه مربوط به نيروهاي مسلح نوشته شده، احتمالا درباره نيروهاي لشكر فاطميون است كه خبرگزاري دفاع پرس تعداد اتباع حاضر در اين لشكر را 20 هزار نفر اعلام كرده.
پراكندگي همسايههاي افغانستاني در ايران چطور است؟
اگر مناطق ممنوع و مجاز اقامت افغانستانيها را در نظر بگيريم، در نهايت چند استان باقي ميماند كه اين اتباع حضور بيشتري در آنها دارند و از اين شهرها به عنوان نقاطي با بيشترين تبعه خارجي نام برده شده: قم، سمنان، يزد، كرمان، تهران، خراسان رضوی، اصفهان، البرز، فارس. اقامت آنها در سطح 15 استان به طور كامل ممنوع است، اما در بخشهايي از 13 استان ديگر ميتوانند كار و زندگي كنند.
بیشتر مهاجران به ایران هم در سالهای گذشته به طور سنتی هزاره بودهاند. اطلاعاتي هم وجود دارد كه طبق آن تاجیکها با حدود ۲۰ درصد و هزارهها با حدود 18/5 درصد بزرگترین گروههای قومی مهاجر به ايران بودهاند.
* 36 درصد مهاجرانی که از سال ۲۰۲۱ تا اواسط ۲۰۲۳ به ایران وارد شدهاند متعلق به قوميت هزاره بودند، ۳۴ درصد از اين جمعيت هم تاجیک و ۱۴ درصد هم پشتون بودهاند.
10 درصد ورود اتباع غيرقانوني است
مسعود اسداللهي به عنوان كارشناس مسائل خاورميانه است و دو روز پيش اطلاعاتي از شرايط زندگي اين اتباع در ايران مطرح كرد كه نسبت به گفتههاي چند ماه گذشته جديدتر است، با اين تفاوت كه هنوز صحتسنجي نشدهاند:
افغانستانیها به صورت عمده برای کار به ایران میآیند. در جایی در ایران که صنعت و کشاورزی به صورت گسترده وجود دارد دپوی جمعیتی افغانستانی نسبت به جاهای دیگر بیشتر است و در مراسمهای مذهبی این دوستان در شهرهای بزرگ بیشتر دیده میشوند. پس همین شبهه که برای مسئله امنیتی آمدهاند نقض میشود.
* تابهحال ورود آنها ۱۰ درصد ورود غیر مجاز به ایران بوده و یک و نیم میلیون شیعه در بین این مهاجرین وجود دارد و ۳۵ درصد مهاجران با خانواده در ایران حضور دارند.
* هم اکنون ۷۰۰ هزار دانش آموز افغانستانی در کشور داریم و بیش از ۸۰ هزار دانشجوی مهاجر در دانشگاه ها و ۱۹ هزار طلبه هم در قم در حال تحصیلند.
* چهار هزار هیات مذهبی در ایران توسط آنها به ثبت رسيدهاست. در اربعین امسال ۵۷۰ هزار زائر به کربلا رفته است که اکثر آنها را افغانستانیها تشکیل میدادند. ما در بین افغانستانیها تجاری داریم که بیشترین صادرات را به افغانستان انجام میدهند و این عملکرد باید تصویرش به مردم ایران نشان داده شود.
* دولت رئیسی موازیکاریها در حال کنار گذاشته شدن است و یک مرکز به وجود آمده به نام سازمان ملی مهاجرت و در آن سامانهای به وجود آمده به نام سامانه هوشمند مهاجرین و اتباع(سهما)، که در آن خدمات کنسولی هدفمند شده و در این سازمان آثار بیومتریک آنها به خاطر عدم وجود شناسنامه در افغانستان ثبت میشود تا افراد غیر مجاز اگر به بیرون از کشور فرستاده شدهاند دیگر نتوانند به کشور بازگردند. با هوشمند شدن سیستم از این به بعد کارت هویت به آنها داده میشود؛ کارت مخصوص و عابر بانک مخصوص که بتوانند در کشور از خدمات ۲۴گانه استفاده کنند.
