روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| شهری در 120 کیلومتری جنوب تهران، با جمعیت حدود یک و نیم میلیون نفری. شهری دایرهای که قطرش 10 کیلومتر است و مساحت آن حدود 80 کیلومتر مربع. از قم صحبت میکنیم. شهری که پایتخت ایران نیست ولی جمهوری اسلامی، آن را کمتر از پایتخت نمیداند. زادگاه انقلاب اسلامی است؛ چه نقطه شروع را پانزده خرداد 1342 بدانید و چه 19 دی 1356. شهری که 101 سال است حوزه علمیهای دارد که مهمترین مدرسه دینی در میان منطقه اسلامی فارسی زبان است و به تبع روحانیون زیادی نیز از آنجا برخاستند.
با این حال، این شهر، چهرههای غیرروحانی زیادی هم دارد. چهرههای مشهوری که با خیلی از آنها خاطره داریم ولی نمیدانیم که زاده یا اهل قم هستند. این گزارشی است از این چهرهها. آدمهای مشهوری که روحانی یا زاده روحانیون مشهور نیستند ولی در حوزه خودشان چهره شاخصی هستند. البته قضاوت تاریخ در مورد همه این افراد نیز مثبت نیست. مثالش سرلشگر اویسی، فرماندار نظامی تهران در زمان کشتار 17 شهریور 1357 ولی به هر حال نمیتوان گفت که آنها مشهور نیستند. طبیعتا شهرت به معنای قضاوت مثبت «هفت صبح» در مورد چنین شخصیتهایی نیست.
محمد کوثری
محرم شده و حتما در ذهن برخی از شما، نوای «آه از آن ساعتی…» با تصویری از آیتالله خمینی، رهبر کبیر انقلاب در حال گریستن در روضه سیدالشهدا، باقی مانده است. صاحب آن نوا قمی است. نامش سید محمد کوثری است و متولد سال 1307 در این شهر بود. او در خانوادهای روحانی در این شهر به دنیا آمد. پدرش سید علی اکبر کوثری(زاده) از خطیبان شهیر این شهر بود و من جمله در بیت آیتاللهالعظمی بروجردی، منبر میرفت. کوثری اهل محله چهل اختران قم است. محلهای در دل بافت تاریخی این شهر که به محله سادات یا موسوی نیز مشهور شده است. آقای کوثری در سال 1377 دار فانی را وداع گفته است.
محسن فخریزاده
هفتم آذر 1399، انفجار یک بمب هدایت شده از راه دور، کارگذاری شده در یک نیسان آبی، آن هم بعد از شلیکهای یک مسلسل خودکار، باعث شد، در تروری که به احتمال قوی رژیم اشغالگر قدس آن را انجام داد، یکی از (و شاید) مهمترین دانشمندان هستهای ایران یعنی محسن فخریزاده به شهادت برسد. برخی مدعی هستند وی اصالتاً اهل شهر مهاباد از توابع شهرستان اردستان استان اصفهان بود اما بر اساس گفته برادر این شهید وی در خانه پدری خود در خیابان کیوانفر (نزدیکی محله خاکفرج و بیمارستان شهید بهشتی قم) متولد شده است. اول فروردین 1340 شمسی. او همچنین تمام مقاطع تحصیلی خود تا دانشگاه را در این شهر گذراند.
محمد کچوئی
شهید محمد کچوئی در سال ۱۳۲۹ در یک خانواده محروم در روستایی به نام حاجیآباد (در حدود 15 کیلومتری قم) متولد شد. پدرش به خاطر استعدادی که در او سراغ داشت علاقهمند بود که وی تحصیل کند به همین منظور او را به تهران فرستاد. محمد در تهران به عنوان کمک خرجی به خانوادهاش، در بازار تهران نیز شاگردی کرد. اولین محل کارش دفترسازی و صحافی بود. در طی روزهای کار با شهید محمد بخارائی از اعضای هیاتهای موتلفه اسلامی آشنا و وارد فعالیت انقلابی میشود. او پس از انقلاب مدیریت زندان اولین را به عهده میگیرد تا اینکه در هشتم تیرماه 1360، یک روز بعد از انفجار حزب جمهوری اسلامی، با یک عملیات تروریستی سازمان منافقین، به شهادت میرسد.
فرخ رو پارسا
خانم پارسا، نخستین وزیر زن در ایران است که از سال 1347 تا 1354 به عنوان وزیر آموزش و پرورش فعالیت میکرد. او بعد از انقلاب به اتهام افساد فیالارض، در تاریخ 18 اردیبهشت 1359، اعدام شد. خانم پارسا، به دلیل یک مقاله که مادرشان، فخر آفاق پارسا، نوشته بودند، در قم متولد شدند. فخر آفاق مجلهای داشت به نام «جهان زنان» که در آن مقالهای با عنوان «لزوم تعلیم و تربیت مساوی برای دختر و پسر» نوشته بود. این مقاله باعث حملات شدید به او، غارت خانهاش، لغو امتیاز مجله و نیز تبعید او به اراک شد. البته او با اجازه مقامات تهران، در باغی خارج از قم ماند و دخترش فرخرو در 13 اسفند 1301 در آن باغ به دنیا آمد.
بهرام افضلی
افضلی فرمانده نیروی دریایی ارتش از سال 1359 تا 1362 و من جمله طراح عملیاتهای تاریخی مثل عملیات مروارید در 7 آذر 1359 بود. او متولد سال 1317 در قم و در یک خانواده روحانی بود. در اواخر سال ۱۳۶۱ تا اوایل ۱۳۶۲ حزب توده متهم به تلاش برای «کودتا» و سپس «جاسوسی به نفع شوروی» شد. افضلی هم به این اتهام دستگیر و تیرباران شد. حزب توده در مطلبی که حالا روی سایت آن وجود دارد نوشته: «ناخدا افضلی در سالهای ۵۸ - ۵۹ قطعه زمینی را که در حوالی قم داشت فروخت و پول آن را بی کم و کاست به عنوان کمک مالی یک عضو ساده به حزب داد. همین امر در کیفر خواست او وجود دارد و به عنوان کمک مالی موثر و پیوسته او به حزب مطرح شد.»
غلامعلی اویسی
ارتشبد غلامعلی اویسی، متولد سال 1297 بود. او در این سال در روستای فردوی قم به دنیا آمد. توجه کنید که روستای فردو با مجتمع غنیسازی فردو متفاوت است. روستای فردو، روستایی است در حدود 50 کیلومتری جنوب قم و کمی بعد از شهر کهک اما مجتمع غنیسازی فردو تقریبا 50 کیلومتری شمال تهران است. آن سایت غنی سازی در واقع، سایت شهدای فردو است. روستای فردو به خاطر 108 شهید، یک روستای شاخص از حیث ایثارگری است. اویسی البته صرفا کودکی خود را در فردو گذراند و پس از آن به تهران آمد و در نهایت از سال 1348، فرمانده ژاندارمری تهران و از سال 1351 تا 1357 فرمانده نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی شد.
جواد رضویان
سیدجواد رضویان، در ششم مرداد 1353، در شهر قم و از پدری قمی و مادری یزدی زاده شد. او در سریال «در حاشیه» مهران مدیری، با لهجه قمی، شخصیتی بهنام «دکتر زهتاب» را به تصویر کشید و پس از پایان این سریال از جنبه مردم قم در تحمل شوخی با این لهجه تشکر کرد. او در یادداشت خود نوشت:«دوست داشتم یک تشکر ویژه از اهالی شهر مقدس قم داشته باشم، چراکه جنبه و ظرفیت شوخی را کاملا درک کردند… من درسته کمتر از ۱۰ سال بیشتر در قم زندگی نکردم… ولی همچنان نازنیندوستانی دارم که وجودشون و دعای خیرشون رو در زندگی و فضای کارم حس میکنم… انشاءالله جامعه ما ظرفیت رو از قمیهای نازنین یاد بگیرند… پرچم قم بالاست تا همیشه.»
فتحعلی اویسی
فتحعلی اویسی متولد 21دی 1324 در روستای فردوی قم است. قبلا هم گفتیم که یک شخص دیگر یعنی ارتشبد اویسی، اهل این روستا بوده است. ایسنا در گزارشی در مورد او نوشته: «او چند بار در مصاحبههایش عنوان کرده بود که من قمی هستم و فردو هم از روستاهای قم است ولی از نظر جغرافیای غیرکلاسیک روستای آنها به مشهد اردهال نزدیکتر از قم بود. وقتی سریالهای طنز او از تلويزیون پخش میشد… تهلهجه او کاملا قمی بود و بارها از اصطلاحات قمی برای شیرینتر کردن دیالوگها استفاده کرد… تکيهکلامهايی چون «دیجیتالم کجا بود!» از همان تکيهکلامهایی بود که فقط قمیها ممکن است اینگونه و با این آوای کشیده بیان کنند.»
زینب موسوی
شاید بتوان گفت مشهورترین چهره قمی در فضای مجازی سیدهزینب موسوی معروف به «امپراتور کوزکو» است. او که این روزها بهخاطر ازدواجش در فضای مجازی مورد توجه قرار گرفته، متولد 8 اسفند 1368 است. او بعد از آن مشهور شد که در برنامه خندانندهشو حضور پیدا کرد و سپس شخصیت زنی قمی را خلق کرد که با چادر در مقابل دوربین مینشست و با زبان طنز به موضوعات روز جامعه واکنش نشان میداد. او در دو سال گذشته با حواشی زیادی روبهرو شده است. در بهمن ۱۴۰۰ از بسته شدن صفحه اینستاگرام خود پس از انتشار ویدئوی طنزی در رابطه با نماز خواندن ابراهیم رئیسی در کاخ کرملین روسیه خبر داد و بعد از حوادث پاییز سال گذشته هم بازداشت و در نهایت به دو سال زندان محکوم شد.
غلامحسین کرباسچی
شاید بتوان گفت که مشهورترین سیاستمدار غیرروحانی قمی، شهردار اسبق تهران است. غلامحسین کرباسچی که به جز شهرداری تهران در فاصله سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۷ بهخاطر استانداری اصفهان در سالهای 1361 تا 1368 نیز مشهور است؛ در سال 1332 در قم متولد شده است. او روحانیزاده است و پدرش محمدصادق کرباسچی (ملقب به تهرانی) بوده است. او تحصیلات خود را هم در قم گذرانده است. وی پس از پایان تحصیلات ابتدایی به حوزه علمیه قم وارد شد و در مدرسه علمیه حقانی مشغول به تحصیل شد و حتی سه سال، درس آیات منتظری و وحید خراسانی را گذراند. در نهایت سال ۱۳۵۱ بود که او با تشویق شهید بهشتی در رشته علوم ریاضی کاربردی در دانشگاه تهران مشغول به تحصیل شد.
احمد پورنجاتی
اصلاحطلبان قدیمی باید او را بشناسند. متولد سال 1333 در قم است و نماینده مردم تهران در مجلس ششم بود. او در رشته دندانپزشکی از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد ولی از همان قبل انقلاب به خاطر فعالیت سیاسی خود شناخته شده بود و حتی در بیست سالگی به مدت دو سال زندانی شد. پس از انقلاب او ابتدا به عنوان مدیر کمیته پزشکی جهاد سازندگی و سپس به مدت چهار سال به عنوان مدیر کل سیاسی وزارت کشور در زمان تصدی علیاکبر ناطق نوری فعالیت کرد، سپس مدیرکل فرهنگی وزارت اطلاعات در دوران محمد ریشهری شد و قبل از نمایندگی مجلس هم قائم مقام رئیس سازمان صداوسیما شد. او مدتهاست که در فضای سیاسی و رسانهای کشور حاضر نیست.
فاطمه جوادی
فاطمه جوادی را باید یکی از پرحاشیهترین روسای سازمان محیطزیست دانست. او که در حال حاضر دانشیار دانشکده زمین شناسی دانشگاه تهران است، تحصیلات خود را در زمینه چینه و فسیل شناسی گذرانده است. محمود احمدینژاد در شهریور 1384 و در ابتدای دولت اول خود او را به عنوان رئیس سازمان حفاظت محیطزیست منصوب کرد. پدر او، اسماعیل واعظ جوادی آملی است که برادر آیتالله جوادی آملی است و در روزهای پایانی سال 1400، در بیمارستان امام خمینی آمل در سن ۸۴ سالگی درگذشت. او متولد همین شهر بود و سال ۱۳۴۳ دکترای خود را در رشته فلسفه زیر نظر شهید مطهری از دانشگاه تهران اخذ کرد. از زمره حواشی خانم جوادی هم میتوان به انتصاب همسرشان به عنوان مشاور اشاره کرد.
رضا فرجیدانا
رضا فرجیدانا، اولین وزیر استیضاح شده دولت روحانی بود. او که متولد سال 1339 در شهر قم بود؛ در رشته مهندسی برق در دانشگاه تهران و واترلوی کانادا تحصیل کرده است. فرجیدانا بین سالهای ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۴، ریاست دانشگاه تهران را عهدهدار بود. او دو بار برای تصدی وزارت علوم به مجلس معرفی شد. نخستینبار پس از استعفای مصطفی معین در دولت خاتمی و در شهریور ۱۳۸۲، که با کسب ۸۶ رأی موافق نتوانست به این سمت برسد. و بار دوم در مهر 1392 در دولت روحانی که با کسب ۱۵۹ رأی موافق به این سمت منصوب شد. با این حال بعد از افشای پارهای تخلفات موسوم به پرونده بورسیهها در خرداد 1393، در مرداد آن سال، او توسط اصولگرایان مجلس استیضاح و برکنار شد.
محسن حاجیمیرزایی
یکی دیگر از وزرای دولت روحانی هم قمی بود. محسن حاجیمیرزایی که زاده 1338 در قم است. او دانشآموخته کارشناسی علوم اجتماعی از دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد مدیریت از مرکز مدیریت دولتی و دکتری جامعهشناسی از دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال است.به همین ترتیب، سمتهای متفاوتی هم در ساختار دولت داشته است؛ از معاونت آموزش و معاون اداری و مالی سازمان نهضت سوادآموزی گرفته تا ریاست مرکز ملی بهرهوری.با این حال سیاسیها او را بهعنوان دبیر هیات دولت میشناختند تا اینکه پس از استعفای سیدمحمد بطحایی، در شهریور ۱۳۹۸ توسط حسن روحانی بهعنوان وزیر آموزش و پرورش معرفی شد و رای اعتماد گرفت.
ناصر فیض
تنها نویسنده شاخصی که توانستیم در این فهرست بیاوریم ناصر فیض است که بیشتر بهعنوان شاعری طنزپرداز شناخته میشود ولی ضمنا باید گفت که دارای نشان درجه یک هنری است و نمیتوان به صرف طنز گفتن او را دستکم گرفت. فیض در سال ۱۳۳۸ در شهر قم در خانوادهاي روحانی بهدنیا آمد ولی اصالتاً اهل روستای آلنی مشكینشهر است. پدر وی شیخ ابوالفضل فیض مشکینی، پسردایی آیتالله علی مشکینی رئیس پیشین مجلس خبرگان رهبری بود.فیض دارای مدرک کارشناسی زبان و ادبیات فارسی است و از سال ۱۳۷۲ در شهر تهران سکونت دارد. او اولین کتاب خود را در سال ۱۳۸۰ منتشر کرد و پس از آن در قاب برنامههایی مثل قندپهلو در تلویزیون نیز دیده شد.
