روزنامه هفت صبح| تهران، شهری کوهپایهای است و طبیعتا جنوب و شمالش با هم اختلاف ارتفاع دارند. ارتفاع عوارضی تهران- قم در جنوبیترین نقطه شهر تهران، هزار متر از سطح دریاست. (پستترین نقطه ایران نسبت به سطح دریا هم بندرانزلی است که 26 متر پایینتر از سطح دریاست. البته که مرتفعترین نقطه ایران هم قله دماوند با 5610 متر ارتفاع است. فریدونشهر هم که در ۲۰۰ کیلومتری غرب استان اصفهان واقع شده، با ارتفاع ۲۵۳۰ متر از سطح دریا، مرتفعترین شهر ایران است.)
اما در تهران، کدام نقطه از همهجا مرتفعتر است؟ زود یادتان به کوه دماوند نیفتد. آنجا در شهر تهران نیست، در استان تهران است. در شهر تهران، ساختوساز بعد از تراز 1800 متر ممنوع است و اگر مناطقی مثل گلابدره که بالاتر از این ارتفاع هستند و برای همین هم مشکل سند دارند را در نظر نگیریم، مرتفعترین نقاط شهر، مناطق بالای خیابان باهنر تهران هستند یعنی همانجایی که ما بهطور کلی به آن نیاوران میگوییم و امروز میخواهیم مناطق مختلف آن را برای شما معرفی کنیم.
*عکس هوایی محدوده نیاوران-1335؛ هنوز کاخ نیاوران ساخته نشده و کاخ صاحبقرانیه در مجموعه باغ، مرکزیت دارد. در غرب، آسایشگاه مسلولین دکتر یزدی در جنوب شرقی محدوده فعلی باغ فرهنگسراست و کوچه ال شکل بهنام کوی آسایشگاه شمال محدوده فرهنگسرا را دو پاره و از دبیرستان حکیمالملک جدا کرده. ذکر این نکته هم ضروری است که پایین کاخ نیاوران یک پارک هم به همین نام با طرح سردار افخمی ساخته شده که البته جزو محدوده بررسی ما نبود.
بهانه ما برای چنین کاری، رشد اخبار درباره پنتهاوسنشینی ثروتمندان تهرانی در محله بوکان و نیز سالگرد رهبر کبیر انقلاب است که باعث توجه دوباره به محله جماران شده است. قبل از هر چیز لوکیشن مطلب خودمان را مشخص کنیم. ما در مورد فضای بالای خیابان باهنر تهران از حوالی میدان نیاوران در شرق تا میدان تجریش در غرب حرف میزنیم. یعنی تقریبا نواحی چهار و پنج منطقه یک شهرداری تهران. محدودهای به طول تقریبی 4 و عرض 5/1 کیلومتر که میشود حدودا 6 کیلومتر مربع. (کل محدوده منطقه یک شهرداری تهران با حریم آن 181 کیلومتر مربع وسعت دارد) و اما اول بهخود نیاوران بپردازیم:
نیاوران
یک: نیاوران یکی از محلات ناحیه چهار منطقه یک شهرداری تهران است. یک مستطیل که مرز شمالی آن کوه است و مرز جنوبی آن خیابان باهنر و مرز غربی آن خیابان فیضیه و اردوگاه منظریه (شهید باهنر، وابسته به آموزش و پرورش) است و مرز شرقی آن یک خط از میدان نیاوران به سمت شمال.
دو: در اینکه نام این محله از چه زمانی نیاوران شد، روایتهای مختلفی وجود دارد. اما بهنظر میرسد معتبرترین روایت این است که از زمان ناصرالدین شاه قاجار نام نیاوران روی محله امروزی شمالشهر تهران قرار گرفت. ما در یک مجله که مربوط به سال 1324 بود و در سایت نورمگز آپلود شده بود، توانستیم نام «قریه نیاوران» را پیدا کنیم.
سه: درباره نام نیاوران سه فرضیه وجود دارد:
* نام قدیم این منطقه «گُرده وی»، «گُرده» یا «گردوی» بوده است. چرا؟ به دو دلیل: برخی گفتند به دلیل وجود درختان گردو در این ده و برخی دیگر گفتند که به دلیل سکونت «گردوی» یا «کردوی» برادر بهرام چوبین از سرداران عهد ساسانی که در دورهای کوتاه جانشین خسرو پرویز هم شد و یکی از پادشاهان ساسانی لقب گرفت، در این منطقه.
* نام قدیم این منطقه «نارون» بوده است: به معنی درختان انار.
* و در دوره معاصر نام آن به «نیاوران» تبدیل شده است به دو دلیل: برخی گفتند در نزدیکی این روستا که حتی فتحعلیشاه قاجار هم روزگاری در آن برای خودش یک باغ ییلاقی ساخته بود، نیزارهایی وجود داشت که پایتختنشینها و مردمان روستاهای دور و اطراف با مراجعه به آن، برای خودشان نِی جمع میکردند. به همین دلیل رفتهرفته در زبان مردم این محدوده بهنام «نِیآوران» معروف شد؛ یعنی جایی که مردم از آن نی میآورند.
برخی هم گفتند در تجزیه نام نیاوران به واژههای «نیا»، «ور» و «ان» میرسیم. نیا که مشخص است و معنی جد و بزرگی میدهد، ور را هم به معنی صاحب و دارنده درنظر گرفتهاند و «ان» هم که پسوند جمع است. با این تعریف میتوان گفت نیاوران یعنی دارندگان عظمت و بزرگی، صاحبان کمال و اصالت. اگر اینطور درنظر بگیریم، میتوانیم بگوییم از آنجا که از گذشتههای دور این ده خوش آبوهوا اقامتگاههای تابستانه و ییلاقی شاهان قاجاری و درباریان بوده، به همین دلیل این نام را روی آن گذاشتهاند.
چهار: مشهورترین بناي نیاوران در ذهن ما کاخ نیاوران است که البته از نظر تقسیمات شهری در محله دارآباد قرار دارد. آن باغ ییلاقی فتحعلیشاه را یادتان هست؟ در محوطه همین باغ، بعدها، دو بنای دیگر هم توسط قاجارها ساخته شد: «کاخ صاحبقرانیه» توسط ناصرالدینشاه قاجار و عمارت «کوشک احمدشاهی» توسط احمدشاه. (محمدشاه نیز در همین باغ بنای کوچکی بنا کرد)
اما در سال 1337، محمدرضا پهلوی که دیگر قصدی برای زندگی در کاخ مرمر در مرکز شهر تهران نداشت، دستور داد که کاخی برای او در همین باغ ساخته شود. در زمان فتحعلیشاه قاجار کاخ کوچکتری در محل فعلی کاخ نیاوران قرار داشت که تخریب و کاخ نیاوران بهجای آن ساخته شد.کاخ نیاوران را محسن فروغی طراحی کرد. مساحت آن 9 هزار مترمربع است، در دو طبقه و نیم. این کاخ از سال 1346 مورد استفاده خانواده سلطنتی قرار گرفته است.
پنج: مهمترین بنایی که در این محله وجود دارد بنایی بهنام اردوگاه شهید باهنر یا منظریه است که هر از چندگاهی هم اخباری درباره فروش آن به گوش میرسد.
درباره منظریه و این اردوگاه صحبت کنیم:
در سال ۱۲۴۰، این منطقه جنگل و جزو منابع طبیعی بود؛ یک جنگل ناموزون در دامنه کوه قرار داشته و روستاهایی مانند نیاوران، دارآباد و حصار بوعلی در اطراف آن وجود داشت.پس از آن، این منطقه، روستای منظریه شد که به میرزا فتحعلیخان صاحبدیوان شیرازی، داماد فتحعلیشاه و از رجال دوره قاجار، تعلق داشت و احتمالاً بهسبب وجود منظرههای سرسبز و زیبای طبیعت آن منطقه، به این نام خوانده شده است.
میرزا فتحعلیخان، پس از چندی این باغ را به سلطان مراد میرزا حسامالسلطنـه- پسـر سیزدهم عبـاسمیـرزا ولیعهد- از رجال دوره قاجار فروخت. حسامالسلطنه بعدها در همین باغ دختر بزرگ خود را نامزد کامران میرزا نایبالسطنه، پسر سوم ناصرالدین شاه کرد.در سال ۱۲۶۱، حسامالسلطنه که از امرای نظامی وقت بود، یک بنای ییلاقی زیبا در اینجا احداث کرد که آن بنا هماکنون وجود دارد و نامش «عمارت» است.
باغ منظریه از تفرجگاههای ناصرالدین شاه قاجار بهشمار میآمده است. او همچنین قصد داشت از منظریه تا سواحل دریای خزر جادهای احداث کند؛ اما این کار بهصورت نیمهکاره رها شد. امروزه در مسیر کلکچال، نشانههایی از این جاده بر جای مانده است.
باغ منظریه پس از انقراض حکومت قاجار به تملک دولت درآمد و در ۱۳۱۲ ش با نام «انجمن ملی تربیت بدنی» برای انجام دادن فعالیتهای ورزشی به وزارت فرهنگ واگذار، و به دو قسمت ساختمان متعلق به وزارت فرهنگ و ساختمان تربیت بدنی تقسیم شد.بعد از آن در سال ۱۳۶۴ باغ منظریه به معاونت پرورشی وزارت آموزش و پرورش واگذار میشود و نام آن به «اردوگاه شهید باهنر» تغییر یافت.
جماران
یک: در سمت غربی محله نیاوران، محله جماران قرار دارد که شهرت آن به دلیل وجود سکونتگاه امام خمینی (ره) و برخی از مسئولان نظام مثل اکبر هاشمی رفسنجانی و سید محمد خاتمی است. جالب خواهد بود اگر بدانید که از کاخ شاه تا خانه رهبر کبیر انقلاب، که آن حکومت را با انقلاب از بین برد، یک و نیم کیلومتر فاصله است.
دو: جماران در حال حاضر از شرق به منظریه، از غرب به امامزاده قاسم از جنوب به خیابان باهنر و از شمال به رشته کوههای البرز محدود میشود. مساحت این محله حدود یک کیلومتر مربع است.
سه: حتی قبل از ورود امام به این محله نیز نام جماران بر سر زبانها بوده است. در سند هویت محله جماران، این منطقه کوچک به عنوان دهکدهای که شاید نخستین دهات شمیران بوده معرفی شدهاست. چنین سابقهای هم از نام این محله استخراج میشود و هم از نام رجال بزرگی که نام آنان در فقه و حدیث آمده است.
چهار: برای وجه تسمیه محله جماران سه دلیل ذکر شده است. اول اینکه این مکان، محل دفن امامزاده ادریس است که به نام جمهران ری ثبت شده است. با این حال اعتقاد برخی از اهالی این است که وجود مار بسیار و حضور مردم برای گرفتن این مارها باعث شده این محله به نام جماران نامگذاری شود. از این منظر این نام در ابتدا «جمع ماران» بوده که بعدها به صورت جماران تغییر یافته است. از منظر دیگری، در این منطقه کوهستانی سنگهای زیادی وجود داشته است. میدانیم که کلمه جمر در زبان عربی به معنای سنگ است و جماران به این دلیل به این اسم نامیده شده که محل جمعآوری سنگ بوده است. در ادامه این روایت گفته میشود که جماران محلی برای مقاومت مردمی در برابر حمله اعراب بوده است و از این سنگها هم برای دفاع استفاده میشده است. قدیمیترین نامی که از یک جمارانی در تاریخ آمده مربوط به ابوعبدالله جامورانی است که در کتب فقه و حدیث از او یاد شده است.
پنج: جمعیت محله جماران طبق سرشماری سال 1385، نزدیک به 8 هزار نفر بوده است. این افراد، عموما در مرکز محله حضور دارند. بنا بر آنچه در سند هویت محله جماران آمده است؛ عموم افراد این محله، با یکدیگر نسبت فامیلی دارند و سه نام خانوادگی شیرازی، عرفانی و عرفاتی بیش از نامهای خانوادگی دیگر در این محله دیده میشود. یکی دیگر از نامهای خانوادگی مشهور در این محله، امام جمارانی است. نام مالک قبلی منزل حضرت امام هم امام جمارانی بوده که یکی از یاران ایشان در نهضت بود. مردم ساکن در این محله با توجه به حضور حضرت امام و برخی دیگر از مسئولان و نیز با توجه به بافت سنتی این محله، عموما از افراد متشرع و مذهبی هستند.
شش: جماران با وجود وسعت کم خود، علاوه بر منزل امام مراکز مهم دیگری چون بیمارستان فوق تخصصی قلب بقیهالله، دو حسینیه با نام جماران و یک حسینیه با نام شیرازیها و یک مجتمع تجاری و تفریحی بزرگ و مشهور به نام جمسنتر دارد.
هفت: از نظر شهری، محله جمشیدیه، زیرمجموعه محله جماران است. درباره تاریخ این محله گفته شده که بعد از ساخت کاخهای مربوط به قاجار در نیاوران، اشراف قاجار نیز به این محله مهاجرت کردند. ظاهرا یکی از این اشراف، فردی به نام جمشید دولو قاجار بوده است. او ظاهرا ملک ۶۹ هزار مترمربعی خود در این منطقه را به ملکه وقت، فرح پهلوی واگذار کرد.
هشت: گفته شده که در ابتدا قرار بود که بنای یک سرای سالمندان در این ملک طرحریزی شود؛ اما این تصمیم هرگز به اجرا در نیامد و به سود احداث پارک عمومی و استفاده همگانی از صحنه کنار رفت. مراسم افتتاح بوستان جمشیدیه عصر روز سهشنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۵۷ با حضور شاه و فرح و همچنین رئیس جمهور سنگال و همسرش برگزار شد. طراحی این پارک را کامران دیبا، پسر عموی فرح پهلوی انجام داده و بیشتر مجسمههای این پارک را مجسمهساز معروف ایرانی «ناصر هوشمند» طراحی کرده است.
9 : جمشیدیه یک بنای مسکونی مشهور هم دارد که یک ساختمان مسکونی 9 طبقه در جنوب پارک است و الیزه نام دارد. تعداد واحدها در هر طبقه این ساختمان 4 واحد است. از امکانات ویژه این ساختمان میتوان به سیستم خانه هوشمند، آشپزخانه صنعتی، نصب کامل تجهیزات الکترونیکی، برق اضطراری تمام اتوماتیک، سونا و جکوزی اشاره کرد.
دارآباد
یک: در سمت شرقی محله نیاوران، ناحیه پنج شهرداری منطقه یک وجود دارد که سه محله دارآباد، کاشانک و جمال آباد در آن قرار دارد. مساحت این محله 447 هکتار و جمعیت آن حدودا 50 هزار نفر است.
دو: دارآباد یکی از قدیمیترین محلات تهران است. چرا؟ به خاطر این داستان: مردم قدیم دارآباد پیشتر در جایی دیگر در جنوب ازگل و شرق سوهانک سکونت داشتند و نام آن محل کهنه دارآباد است ولی به خاطر خشکسالی آن زمینها را واگذاشتند و به جای کنونی دارآباد کوچیدند.
حالا ممکن است بگویید که چرا آنها در این منطقه زندگی میکردند؟ ماجرا به دوره زندیه و اختلاف قاجاریه با این سلسله برمیگردد. در زمان قاجار آغا محمدخان طایفه لطفعلی خان زند را به این منطقه کوچانده بود و به نوعی در حبس نگاه میداشت. مسئله مجازات از اسمی هم که برای این منطقه انتخاب شده مشخص است. البته جالب است بدانید که در آن زمان از آنجایی که اهالی این منطقه بیشتر به کشت باقلا (باقالی) مشغول بودند، به آن منطقه باقلازار هم میگفتند. برای یک مدت کوتاه هم پس از ساختن کاخی در زمان مظفّرالدینشاه قاجار در این آبادی، به شاهآباد تغییر نام داده شد ولی بعدها دوباره نام پیشین به آن بازگردانده شد.
سه: گفته میشود پزشکان فرانسوی به خاطر بیماری آسم مظفرالدینشاه قاجار دارآباد را برای درمان بیماری به واسطه آب وهوای خوب آن مناسب دانستند. در ساختمان و زمینهای کاخ، در زمان رضاشاه در سال ۱۳۱۲ هجری خورشیدی بیمارستان مسلولین ساخته شد.
چهار: اما شهرت این منطقه در حال حاضر به دلیل دو مرکز فرهنگی و علمی است. یکی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی که ساختمان آن محلی برای جمع شدن پژوهشگران است و در سال 1383 ساختمان شیک و ضد زلزله آن افتتاح شده و دیگری موزه حیاتوحش دارآباد که توسط هدایت الله تاج بخش در سال 1372 در این محله ساخته شد و مرکزی برای تماشای حیوانات تاکسیدرمی شده است.
پنج: اما تاریخ محله کاشانک، به زمان ناصرالدین شاه باز میگردد که این منطقه به شکل باغات سرسبز بوده است. یکی از سوگلیهای حرمسرای ناصرالدین شاه قاجار به نام انیسالدوله، حکمرانی کاشان را از شاه طلب میکند و شاه در عوض ششدانگ کاشانک را به وی پیشکش میکند و به همین دلیل این نام را بر کاشانک گذاشتند.
شش: مهاجرینی که عامل شکلگیری این محله بودند اقوام مهاجر فقیری بودند. دو طایفه اصلی این محله که جزو بنیانگذاران محله کاشانک هستند عبارتند از طایفه طائی که در حدود ۲۰۰ سال پیش از سمت قرچک و ورامین به این محله مهاجرت نموده و طایفه امینیان که چند سال بعد از طائیها آنان نیز از سمت قرچک و ورامین به کاشانک فعلی مهاجرت کردند و در ١٨٠ سال پيش نيز خانواده بزرگ بياتي از سربند دربند به اين منطقه كوچ نموده و همچنين دو طایفه ناطقیان و خیری که در حدود ۱۰۰ سال بعد از لواسان به کاشانک کوچ کردند. در برخی از نقاط این منطقه البته همچنان میتوان اماکنی را دید که با فرهنگ ثروتمند و مدرن مناطق اطراف آن همخوانی ندارد.
هفت: این منطقه را میتوان تاریخیترین منطقه در میان محلاتی که مورد بررسی قرار دادیم دانست. یک قبرستان سیصد ساله به نام درختک در این منطقه وجود دارد و در مسجد ولیعصر این منطقه نیز یک چنار 500 تا 600 ساله وجود دارد که قطر آن در حدود 3 متر است.
هشت: و اما جمالآباد که در واقع روستایی بود که در 3 کیلومتری شرق تجریش و امامزاده صالح قرار داشت و همچون دیگر روستاهای شمیران بهسبب برخورداری از آب و هوایی خنکتر نسبت به تهران، در دوره قاجار، محل اقامت برخی از درباریان بود. به طور مثال ظهیرالدوله وزیر ناصرالدین شاه در این منطقه ملکی داشت و حتی از ناصرالدین شاه هم میزبانی کرده بود.
9 : دراین محله یک بیمارستان به نام نورافشار وجود دارد که در حال حاضر آن را مجهزترین و تخصصیترین مرکز توانبخشی خاورمیانه میدانند و زیر نظر هلال احمر فعالیت میکند. این بیمارستان پیش از آن یک عمارت ییلاقی برای رجال دوره قاجار بود ولی توسط مرحوم ابوالحسن نورافشار، از رجال دوره پهلوی و معاون وزیر کشور و استاندار کردستان، به آسایشگاه کوچکی برای نگهداری رایگان کودکان مبتلا به فلج اطفال رها شده در خیابانهای تهران درآمد. در سال ۱۳۳۹ مرحوم نورافشار این قصر را با تمام متعلقات شامل چهار هکتار فضای باغی و قنات اختصاصی، وقف کرد و از آن به بعد این مکان رسما به عنوان آسایشگاه مفلوجین نورافشار نامگذاری شد. کلنگ احداث بیمارستان عمومی در این مکان توسط مرحوم نورافشار زده شد اما این بیمارستان که واقف آن افتتاحش را ندید، در سال ۱۳۵۵ با وسعت حدود چهار هزار و ۵۰۰ مترمربع افتتاح شد و هنوز هم مشغول به کار است.
بوکان
یک: و اما منطقهای که برخی آن را بهشت پنتهاوسنشینان تهران میدانند، بوکان نام دارد. بوکان نام شهری در آذربایجان غربی هم هست ولی ماجرای این بوکان با آن شهر متفاوت است.
دو: دوم مرداد ۱۳۴۵، در شهرستان زنجان، پسری بهدنیا آمد که او را لطفالله نامیدند. پدرش حمدالله بوکان، کارگر شهرداری بود و مادرش زهرا نام داشت. او از سوی بسیج به جبهه رفت و بیستوهشتم آبان ۱۳۶۲، در هفده سالگی، در جزیره مجنون عراق به شهادت رسید. مزار او در گلزار شهدای چیذر شهرستان شمیرانات واقع است. گفته شده که به دلیل سکونت این خانواده در آن زمان در محله بوکان، نام این شهید را روی خیابان اصلی این منطقه گذاشتند.
سه: اما پیش از بوکان، نام این منطقه چه بود؟ «تپه نصیری». چرا؟ قصه را باید از اول بگوییم. خیلی سال پیش به آنجا تپه ایجادی میگفتند که بعدها به تپه ایجادیه معروف شد. شخصی بهنام مصطفی ایجادی تنها کسی بود که خانه خود را در آن تپه بنا کرده بود. ایجادیها هم یکی از طایفههای محله امامزاده قاسم هستند… بعدها که ارتشبد نعمتالله نصیری، رئیس ساواک در تپه ایجادیه خانه ساخت، همه به این محل میگفتند تپه نصیری؛ اسمی که هنوز هم بین قدیمیها رد و بدل میشود.
خانه نصیری عمارتی 700مترمربعی و یک طبقه مجلل بود و وسایل قیمتی کم نداشت و طبق اصول معماری ایرانی ساخته شده بود. حیاط بزرگ و درختان سرو و کاج زیبا و فضای سبز و گلکاری داشت. روی این تپه فقط همین زمین خانه نصیری مسطح بود. بقیه شیب تندی داشت. با جیپ مخصوص خودش تردد میکرد و یک سوپرمارکت 14مترمربعی مجهز بیرون خانهاش ساخته بود. این خانه در سال 1392 تخریب شده و حالا دیگر از آن اثری نیست.
چهار: نام دیگر این خیابان هم خیابان کوهستان بوده. چرا که انتهای خیابان شهید بوکان به کوه و منطقه گلابدره میرسد. از قدیم این خیابان پاتوقی برای کوهنوردان بود. معمولاً کوهنوردان تهرانی و شمیرانی برای کوهنوردی این مسیر پرپیچ و خم و سربالایی را پیاده میرفتند که هنوز هم گاهی مسیر کوهنوردان است.
پنج: در یک مطلب قدیمی در مجله همشهری اقتصاد هم خواندیم که فرزاد دلیری که او را بهعنوان معروفترین طراح و سازنده اغلب پنتهاوسهای پایتخت میشناسند؛ در یکی از برجهای همین خیابان زندگی میکند و کریم باقری هم در یکی از پنتهاوسهای این خیابان ساکن است.
