روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| این هفته، به افتخار درخشش بازیکنان بوشهری فوتبال ما، ازپورتوی پرتغال گرفته تا همین تیم استقلال که دو بازیکن بوشهری دارد یعنی طارمی و قایدی و محبی نگاهی کردیم به این استان و مختصات دقیقی از آن را برایتان ذکر کردیم. همین جا بگوییم که از مقاله بوشهر نوشته عبدالکریم مشایخی در دایره المعارف اسلامی استفاده کردیم ولی تمام آمارهای آن را به روز کردیم و تقریبا مطلبی را آماده کردیم که آمارهایش نهایتا مربوط به سال 1400 باشد. فقط هم نقل آمار نبوده و از تاریخ و جغرافیا گفتیم تا مشاهیر و راز درخشش ادبیات در این خطه و دو تیم مطرح فوتبالش.
بوشهر. استانی که میتوان از نظر جغرافیا و شکل هندسی آن را به شیلی، تشبیه کرد، استانی که از نظر ثروت تولید شده، در رتبه یک کشور قرار دارد، استانی که خیلی از دعواهای بیست سال اخیر ایران بر سر نیروگاه اتمی مستقر در آن بوده و استانی که هم نویسندهای چون صادق چوبک و منیرو روانیپور و احسان عبدیپور و شاعری مثل منوچهر آتشی دارد و هم موسیقیدانی چون همایون خرم و هم فوتبالیستهایی مثل مهدی طارمی و مهدی قائدی و محمد محبی و حسین ماهینی و هم نوازندهای مثل محسن شریفیان و هم قهرمانی مثل رئیسعلی دلواری. استانی که در پاییز و زمستان تا همین روزهای بهار، پاتوق گشت و گذار افرادی است که دوست دارند تعطیلاتشان را در یک منطقه گرمسیری با مردمانی خون گرم بگذرانند. در آستانه فصل گرما و البته به مناسبت درخشش فوتبالیستهای این استان، تصمیم گرفتیم نگاهی بیندازیم به این استان و بیست نکته در مورد آن را با هم مرور کنیم.
یک: بوشهر استانی است در جنوب غربی کشورمان. طولش، از دیلم تا عسلویه حدود 400 کیلومتر است و از این نظر، از استان تهران هم بزرگتر است ولی عرضش در بیشترین حالت، 100 کیلومتر است (در فاصله بین شهر بوشهر تا دشتستان) و حتی در حد فاصل عسلویه، عرض این استان به شش کیلومتر هم میرسد. از شمال به استان خوزستان و بخشی از استان كهگیلویه و بویراحمد، از شرق به استان فارس، از جنوب شرقی به بخشی از استان هرمزگان و از جنوب و غرب به آبهای خلیج فارس محدود است (بوشهر با 625 کیلومتر ساحل، در میان استانهای ایران بیشترین ساحل را با خلیج فارس دارد و اگر خورها را هم در نظر بگیرید این میزان به 916 کیلومتر میرسد. ضمنا این استان دارای طولانیترین مرز آبی در کشور است.) و مجموعا با 23 هزار و 208 کیلومتر مربع در رده هفدهم استانهای ایران از نظر وسعت قرار گرفته است. این استان به این ترتیب 4 درصد از کل کشور ایران را در برگرفته است.
دو: بوشهر 9 شهرستان دارد: بوشهر، تنگستان، دشتستان، دشتی، کنگان، دیر، گناوه، دیلم و جم. جالب خواهد بود اگر بدانید که در این استان بیش از هشتاد درصد مردم در شهر زندگی میکنند و از 877 آبادی استان، نزدیک به 220 آبادی خالی از سکنه شده است یعنی شهرنشینی کاری کرده که بیش از یک چهارم کل آبادیهای این استان بدون جمعیت شود.
سه: بوشهر، 14 جزیره هم دارد که اکثر آنها بدون سکنه هستند و فقط دو جزیره خارک و فارسی در میان این جزایر مهم است. جزیره خارگ یا خارک در 38 کیلومتری شهر بندر گناوه قرار دارد و پایانه صادراتی نفت ایران به خارج از کشور است و جزیره فارسی یک جزیره کوچک با 1400 متر طول و 700 متر عرض است که در یک نقطه بسیار استراتژیک یعنی 100 کیلومتری ساحل ایران و نیز 100 کیلومتر ساحل عربستان سعودی قرار گرفته و برای رصد کشتیهای عبوری به ویژه ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا مستقر در بحرین، ارزش نظامی دارد.
چهار: جمعیت این استان در فروردین امسال به یک میلیون و دویست هزار نفر رسیده است. طبق سرشماری سال 1395 این استان جزو 10 استان کم جمعیت ایران بوده است.
پنج: از نظر جغرافیا، این استان دو بخش جلگهای و کوهستانی دارد. بخش جلگهای طبیعتا در امتداد دریا است و بخش کوهستانی در نزدیکی هرمزگان. بخشی از رشته کوههای جنوبی و جنوب غربی بوشهر به داخل دریا نیز کشیده شده است. متوسط دمای سالیانه در بوشهر، 24 درجه است و سردترین دمای ثبت شده در این استان در منطقه جم با منفی 1/0 درجه بوده و بیشترین آن در برازجان با 8/51 درجه.
شش: بوشهر دو صنعت دارد: نفت و گاز و شیلات. صنعت اول متمرکز در میدان نفتی پارس جنوبی است. پارس جنوبی بزرگترین میدان گازی جهان است و به طور مشترک بین ایران و قطر تقسیم شده است به این شکل که دو سوم آن در طرف قطر و یک سوم آن در طرف ایران است. این میدان در سال 1971 یعنی 8 سال قبل از انقلاب ایران کشف شده ولی بهرهبرداری آن از ابتدای دهه هفتاد شمسی آغاز شده است و تا بهمن 1400، 360 میلیارد دلار درآمد برای ایران به همراه داشته است. ایران برای پالایش گاز و فرآوردههای پارس جنوبی، بیست و یک فاز طراحی کرده که اولین فاز آن در سال 1382 افتتاح شده و فاز 11 و 14 آن هنوز تکمیل نشده است.
هفت: از سوی دیگر این استان از نواحی مهم پرورش ماهی و میگو و صنایع شیلاتی است. آمارهای سال 1400 نشان میدهد در این سال در بوشهر 61 هزار و 500 تن آبزی صید شده است. این میزان تقریبا 10 درصد کل صید کشور است ولی در مورد میگو خوب است بدانید که تقریبا یک سوم کل تولید میگو در ایران، در این استان تولید میشود.
8 : بوشهر پیش از این نامهای دیگری داشته است: لیان، مسامبریا، انطاكیه پارس، بُخْتْ اردشیر، ریو اردشیر، ریشهر، راشهر و اَبوشهر. مشخص است که نام کنونی، به نوعی تغییر یافته نام این شهر در عصر ساسانی بوده است.
9: تاریخ بوشهر را به عصر ایلامی یعنی دست کم هزار سال قبل از میلاد مسیح برمیگردانند. اهمیت شهر در دوره باستانی به دلیل ارتباط با نواحی اقیانوس هند و جنوب شرقی آسیا و نیز به دلیل ساخت چند کاخ و معبد در زمان هخامنشی و یک قلعه در زمان ساسانی بوده است. با این حال شهر ظاهرا از زمان فتح به دست اعراب، اهمیت خود را از دست میدهد تا زمان افشاریه.
10: نادرشاه و سیاست دریایی او در خصوص مبارزه با عثمانیها و گسترش قلمرو آبی باعث اهمیت مجدد بوشهر شد. در آن زمان نادرشاه برای نخستین بار پای انگلیسیها را به این شهر باز کرد و با استخدام یك تاجر انگلیسی به نام جان اِلتن، بوشهر را كه نام آن به «بندر نادریه« تغییر داده شده بود، به صورت یك مركز كشتیسازی و پادگان نظامی درآورد. بنابر گزارش هلندیها، در زمان نادر ناوگانی با ۸ تا ۱۲ هزار تن در بوشهر مستقر بود و ظاهراً الوار و چوبهای لازم برای كشتیسازی از شمال ایران به بوشهر حمل میشد.
11: پس از مرگ نادر، سپاه دریایی او در این منطقه به دست شیخ ناصرخان آل مذكور افتاد كه ناخدا باشی كشتیهای نادر بود. او با همین ظرفیت دریایی حکومت قدرتمندی را پدید آورد که صد سال ادامه داشت و در این مدت روابط تجاری گستردهای نیز با انگلیسیها برقرار شد.
12: گام بعدی در جهت توسعه بوشهر زمانی رخ داد که کریم خان پادشاه ایران شد و مرکز قدرت ایران را از خراسان به شیراز تغییر داد. بوشهر به عنوان همسایه شیراز در اینجا توانست بندر اصلی بازرگانی ایران شود و شركت هند شرقی بریتانیا قرارداد معروفی با كریمخان زند و شیخ سَعدون، حاكم بوشهر منعقد كرد كه در واقع سنگ بنای حضور نظامی انگلستان در جنوب ایران و خلیج فارس بود. البته این شرکت صنایعی را نیز به این منطقه آورد. فعالیت کمپانی هند شرقی در بوشهر آن قدر برای کریم خان مهم بود که بعد از یک اختلاف بین کریم خان و این شرکت، که باعث شد مرکز تجاری این شرکت به بصره منتقل شود؛ کریمخان به بصره حمله کرد و انگلیسیها را مجبور کرد که دوباره بوشهر را به عنوان پایگاه اصلی بازرگانی خود انتخاب کنند.
13: در روزگار فتحعلیشاه قاجار كه انگلستان نفوذ خود را در هند و خلیجفارس گسترش میداد، انگلیسیها از سطح سیاسی عبور کردند و دفتر نمایندگی سیاسی خود را در بوشهر تاسیس کردند. در حدود صد سال بعد، فرانسه، آلمان، روسیه، هلند، نروژ، ایتالیا و عثمانی هم در بوشهر نمایندگی سیاسی یا کنسولگری تاسیس کردند.
14: ممکن است این سوال ایجاد شود که دلیل اهمیت این منطقه برای کشورهای خارجی چه بود؟ به طور مشخص برای انگلستان مسئله این بود که بوشهر، به صورت یک شبه جزیره کوچک از 3 جهت به خلیج فارس مسلط بود (از سمت تنگه هرمز، از سمت میانی و از سمت شمالی برای کشورهایی مثل قطر و بحرین و عربستان و از سمت شمالی برای کویت و عراق). همین مسئله باعث شد که تا حدود سال 1950، بوشهر مهمترین بندر تجاری کشور باشد.
15: به تبع این حضور فعال انگلیسیها و اهمیت بازرگانی آن، این منطقه 4 بار مورد هجوم قرار گرفت:
* ابتدا در سال 1837 میلادی، که مردم بوشهر به رهبری شیخ حسن آل عُصْفور از روحانیان برجسته بوشهر و با حمایت تفنگچیان سرهنگ باقرخان تنگستانی با قوای انگلیس درگیر شدند، اما به دنبال حل اختلاف ایران و انگلیس بر سر مسئله هرات، انگلیسیها به جزیره خارك عقبنشینی كردند.
* دومین نبرد در سال 1856 میلادی بود که با خروج هیات كنسولی بریتانیا از تهران، كشتیهای انگلیس عازم بوشهر شدند. تفنگچیان تنگستانی و مردم بوشهر به رهبری سرهنگ باقرخان تنگستانی به مقاومت پرداختند. پس از كشته شدن احمدخان تنگستانی فرزند باقرخان و شماری از افسران برجسته انگلیسی، بوشهر سقوط كرد و فرمانده نیروهای انگلیسی، پس از تصرف بوشهر، تا مُحَمَّره (خرمشهر كنونی) پیشروی کرد، اما به دنبال انعقاد عهدنامه پاریس نیروهای خود را فراخواند و بوشهر نیز از اشغال نیروهای نظامی انگلیس رهایی یافت.
* در سال 1909، در روزگار محمدعلی شاه قاجار و در دوره استبداد صغیر و سركوب آزادیخواهان در تهران، سیدمرتضی مجتهد اَهْرَمی، ملقب به علم الهدی به توصیه آیتالله آخوند خراسانی و آیتالله عبدالحسین لاری، با كمك رئیس علی دلواری و میرزاعلی كازرونی، گمرك و سایر مراكز دولتی بوشهر را تصرف كرد و بوشهر مدت دو ماه در تصرف نیروهای ملی بود. انگلیسیها كه منافع خود را در خطر دیدند، با فرستادن ناو جنگی فاكس به بوشهر، درصدد نابود كردن نیروهای طرفدار سیدمرتضی برآمدند. ۴۰۰ نفر از نیروهای انگلیسی بوشهر را تصرف كرده،
سیدمرتضی را دستگیر و به نجف اشرف تبعید كردند.
* در سال 1915، چهارمین نبرد در آغازین سالهای جنگ جهانی اول و به دنبال اشغال بوشهر انجام شد. مردم بوشهر به رهبری رئیس علی دلواری و دیگر خوانین جنوب برای حفظ استقلال میهن به مبارزه برخاستند، اما با كشته شدن رئیس علی دلواری و شكست خوانین همرزم او در جنگ كوه كُزی، نیروهای انگلیسی كاملاً بر بوشهر مسلط شدند و پس از آن با پایان یافتن جنگ جهانی اول، انگلیسیها بوشهر را در مارس ۱۹۱۹ تخلیه كردند.
16: خروج انگلیسیها از بوشهر آغازگر دوران افول این شهر بندری بود. انگلیسیها كه در دوران جنگ، بوشهر را كانونی ناامن برای حضور نیروهای خود میدیدند، توجه خود را به شهرهای آبادان و بصره معطوف كردند. همچنین به سبب بهبود كیفیت راه بغداد - تهران حجم عمده داد و ستدها از ایران به سوی بصره سرازیر شد و به این ترتیب، بوشهر از کانون توجه خارج شد. مخصوصا وقتی با تاسیس راهآهن سراسری، بندر ترکمن در شمال کشور به بندر امام خمینی (در خوزستان) منتقل شد. ایجاد و توسعه بندر خرمشهر در سال 1324 هم ضربه دیگری به این بندر زد.
17: با این حال در فاصله سالهای ۱۳۴7- ۱۳۴2 گنجایش بارگیری اسكله بندر بوشهر افزایش یافت، تأسیسات نظامی دریایی و هوایی گسترش یافت (مثل پایگاه ششم شکاری) و نخستین تأسیسات هستهای ایران با كوشش آلمانیها در منطقه هَلیله در جنوب بوشهر ساخته شد. با پیروزی انقلاب، این تأسیسات تعطیل شد. با آغاز جنگ ایران و عراق هم به سببب نزدیكی نسبی بوشهر به جبهه جنگ و حملات مداوم هواپیماهای عراقی به آنجا از جمعیت بوشهر كاسته شد.
18: رشد مجدد این شهر اما از میانه دهه هفتاد آغاز شد وقتی که پس از جنگ دوباره جمعیت آن افزایش پیدا کرد (در سال 1375 جمعیت در بوشهر، دو برابر سال 1355 بود)، پارس جنوبی آغاز شد و البته تنش هستهای و همزمان ساخت نیروگاه در دهه هفتاد و هشتاد دوباره بوشهر را به منطقهای استراتژیک تبدیل کرد.
19: و اما در مورد مشاهیر این شهر هم کمی بگوییم. اول از فرهنگیها شروع کنیم: مثلا منوچهر آتشی که متولد سال 1310 است و اهل دشتستان بوشهر است. البته خانواده او از کُردهای زنگنه منطقه کرمانشاه بودند که در حدود ۴ نسل پیش به جنوب ایران مهاجرت کرده بودند. علی باباچاهی دیگر شاعری است که این استان دارد و متولد سال 1321 در کنگان است. صادق چوبک یک نویسنده دیگر است که متولد سال 1295 در خود شهر بوشهر بود و منیرو روانی پور، دیگر نویسنده شهیر بوشهری که در سال 1331 در همین شهر متولد شده است.
ویژگی مشترک این چهار فرد این است که هر چهار نفر تحصیلات خود و آغاز مسیر فرهنگی خود را از شهر شیراز آغاز کردند و از این مسیر به تهران رسیدند. احسان عبدیپور شاید یکی از آخرین مشاهیر ادبی این شهر باشد که متولد سال 359 است. برخی این تحلیل را دارند که بندر بودن بوشهر و نیز حضور نیروهای خارجی در آن باعث ایجاد قصههای فراوانی شده که اثر آن را میتوان در ادبیات این حوزه دید. همین نظریه در مورد موسیقی این خطه نیز مشهور است. نواهای محلی این حوزه به گفته برخی تحت تاثیر مبادلات فرهنگی آن با کشورهای دیگر حتی کشورهایی آفریقایی مثل زنگبار و تانزانیا است.
20: اما اگر قرار باشد درباره فوتبالیستها بنویسیم باید قبل از هر چیز به تیمهای مهم فوتبال این استان اشاره کنیم. بوشهر که سالها تحت تربیت و با سنت انگلیسی ایجاد شد دو مورد از قدیمیترین باشگاههای ایران را در خود جای داده است: ایران جوان که برخی تاسیس آن را در سال 1314 ثبت کردند و شاهین که در سال 1324 تاسیس شده است.
این دو باشگاه رقابتی دیرینه با هم داشتند ولی در حال حاضر در سطح اول یا حتی دوم فوتبال ایران نیز حضور ندارند. البته یک تیم به نام پارس جنوبی جم از این استان در دسته اول فوتبال ایران حضور دارد. در میان چهار فوتبالیستی که در ابتدا نام بردیم حسین ماهینی از همه بزرگتر و متولد 1365 است و از شاهین بوشهر کار خود را آغاز کرده است، مهدی طارمی هم متواد 71 است و بازی فوتبال را در شاهین آغاز کرده، مهدی قائدی متولد سال 1377 و از مکتب ایران جوان است و محمد محبی هم متولد همین سال و از شاهین بوشهر.
