روزنامه هفت صبح، اکرم احمدی | آتشسوزی 23 مهرماه، بار دیگر نام زندان اوین مرموزترین و مشهورترین زندان ایران را سرزبانها انداخت. قوه قضائیه میگوید در این حادثه ۴ نفر از زندانیان به دلیل استنشاق دود ناشی از آتش سوزیها جان خود را از دست دادند و ۶۱ زندانی نیز مجروح شدهاند. در گزارش مرکز رسانه قوه قضائیه به این موضوع هم اشاره شده که در جریان درگیری و آتش سوزی تعدادی از زندانیان جرایم خشن و خطرناک، میخواستند از زندان فرار کنند.
اما موفق نشدند، چون تمهیدات امنیتی این زندان آنقدر بالاست که کسی نمیتواند از آن فرار کند. اما این زندان رازآلود چگونه و چه سالی ساخته شد و در این چند دهه که از تاسیس آن میگذرد چه داستانهایی در دل خود پنهان کرده است. شاید مطالعه تاریخچه زندان اوین که در یک منطقه خوش آب و هوای تهران و در دل کوههای البرز ساخته شده در این روزها که نامش بیشتر از روزهای دیگر شنیده میشود، جالب باشد.
اوین کجاست؟
نام محله اوین با نام این زندان گره خورده. محلهای خوش آب و هوا در دامنه کوههای البرز که در زمان ساخت این زندان یعنی در اوایل دهه چهل پر از باغ و رودخانه بوده. اوین یکی از روستاهای قصران خارج یعنی همین شمیران کنونی است. در حال حاضر محدوده جغرافیایی این محله از شمال بلوار دانشجو و شمال دانشگاه شهید بهشتی و بلوار شیخ فضلالله، از جنوب بزرگراه چمران و خیابان دشت بهشت، از شرق بلوار دانشجو و خیابان یمن و ازغرب به رودخانه درکه میرسد.
آن زمان نام تپهای که محله اوین روی آن واقع شده بود به تپه سرباز معروف بوده. در زمان قاجار این تپه محل آموزش فنون و شیوههای رزمی بوده است. ساخت این زندان پهناور در سال 1340 در زمینی به مساحت 40 هکتار شروع شد و بعد از 10 سال در سال 1350 به پایان رسید. البته در حال حاضر مساحت این زندان با ساخت ساختمانهای جدید به 57 هکتار رسیده است.
چه کسی اوین را ساخت؟
امیر نصرت منقح مهندس و معمار معاصر ایرانی که سال 94 فوت کرد، یکی از معماران اصلی زندان اوین بود. او در سال ۱۳۰۲ در تهران به دنیا آمد و فرزند ابراهیم خان منقح معروف به یمینالسلطنه سومین شهردار تهران بود. منقح به غیر از زندان اوین، ساختمانهای مشهور دیگری هم ساخته است.بیمارستان ژاندارمری (نیروی انتظامیفعلی) در خیابان ولیعصر، ساختمان مرکزی وزارت کار و امور اجتماعی در خیابان آزادی تهران، بیمارستان ۳۰۰ تختخوابی اصفهان، بیمارستان شهید لبافینژاد تهران، مجتمعهای صنعتی ماشینسازی و تراکتورسازی تبریز، ساختمان روزنامه اطلاعات، مجتمع دانشگاه شهید باهنر کرمان، ساختمان چاپ اسکناس بانک مرکزی در تهران، ساختمان شماره ۲ وزارت نفت در تهران از آثار معروف این معمار است.
سیروس آموزگار روزنامه نگار اسبق و سرپرست وزارت اطلاعات و جهانگردی در کابینه شاپور بختیار، در برنامه رادیویی در سوئد خاطرهای از یکی از دوستان امیرمنقح نقل کرده بود:«یکی از همکاران امیر نصرت منقح که در اوین زندانی بود، با اشاره به توالتهای کوچک زندان و… با صدای بلند گفته بود «آخه آقای منقح، اینم زندان ساختن است؟…» بعدها منقح گفته بود من اتاقهای زندان اوین را ۸ نفره و سه نفره ساختم. حالا اگر مثلاً ۲۲ نفر را در یک اتاق ۸ نفره گذاشتهاند و… ربطی به من یا هر معمار دیگری ندارد.»
خانه نخست وزیر زندان شد
زندان اوین قبل از مرگ سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی، خانه او بود. سید ضیاءالدین طباطبایی نخستوزیر ایران در زمان احمدشاه قاجار بود. او در کودتای سه اسفند 1299سال با رضاشاه همکاری کرد تا بعد از این کودتا به عنوان رئیسالوزرای ایران معرفی شود. او در سال 1322 هم نماینده مردم یزد در مجلس بود و تقابل زیادی با محمد مصدق نخست وزیر وقت ایران و همچنین حزب توده داشت. طباطبایی بعد از کناره گیری از سیاست در سال 1335 تا 8 شهریور ماه 1348 که دارفانی را وداع گفت، در خانهای که حالا زندان اوین شده زندگی میکرد.
اوین قبل از انقلاب و بعد از انقلاب
زندان اوین قبل از انقلاب اسلامیتحت نظر ساواک بود. ساختمان اولیه زندان شامل بیست سلول انفرادی و دو بند عمومی بود که فقط برای ۳۲۰ نفر جا داشت. اما کمکم و تا روزهای پایانی حکومت پهلوی تعداد سلولهای انفرادی تا پنج برابر یعنی 100سلول انفرادی در بند ۲۰۹ افزایش یافت. همان زمان یک حیاط اعدام، یک دادگاه، و بندهای جداگانه برای زنان و زندانیان عادی هم ساخته شد.
در حال حاضر زندان اوین زیر نظر قوه قضائیه فعالیت میکند، اما برخی از بندهای این زندان توسط سایر نهادها اداره میشود. مثلا بندهای ۲۰۹ و ۲۴۰ این زندان که دارای سلولهای انفرادی و چندنفره (موسوم به سوئیت) است زیر نظر وزارت اطلاعات است. همچنین بند ۲ الف این زندان نیز زیر نظر سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فعالیت میکند.
در حال حاضر و طبق اعلام قوه قضائیه در ۹ بند زندان اوین، به جز محکومین امنیتی، محکومین مالی با عناوین مجرمانه کلاهبرداری، صدور چک بیمحل، فروش مال غیر، جعل سکه، اختلاس، رشوه، اعمال نفوذ در دستگاههای اقتصادی، کلاهبرداری الکترونیکی و غیره نگهداری میشوند.
در حال حاضر این بندها در زندان اوین وجود دارند:
بند شماره یک ویژه قرنطینه چند روزه زندانیان جدید است. بند شماره ۲ ویژه زندانیان روحانی به نام بند ویژه روحانیت است. بند شماره 4 ویژه زندانیانی است که از سوی دادگاه تعیین تکلیف نشده و یا دارای احکام غیرقطعی هستند. بند شماره 5 بند زنان زندان اوین است. بند شماره 6 ویژه زندانیانی است که در اوین به کارهای خدماتی مشغولند.
بند شماره ۷ و ۸ بند عمومی و ویژه محکومین قطعی است. بند ۲۴۰، ویژه حفاظت اطلاعات زندان اوین برای نگهداری زندانیان خاطی و برهم زنندگان نظم زندان. بند ۲۴۱ برای متهمینی که از سوی حفاظت اطلاعات قوه قضائیه نگهداری میشوند. بند 209 هم ویژه متهمینی است که از سوی وزارت اطلاعات نگهداری میشوند. بند دو الف نیز ویژه متهمینی است که زیرنظر سازمان اطلاعات سپاه پاسداران نگهداری میشوند.
افراد مشهور زندانی در اوین
در این زندان، افرادی از گروههای مختلف مذهبی، سیاسی، ورزشی مثل اکبر هاشمیرفسنجانی رئیس اسبق مجلس و رئیسجمهور اسبق ایران، آیتالله محمود طالقانی، عضو جبهه ملی دوم و یکی از مؤسسین نهضت آزادی ایران، مسعود رجوی سرکرده گروه منافقین، خسروگلسرخی شاعر، ژورنالیست و نویسنده مارکسیست، هوشنگ ابتهاج شاعر، عباس امیر انتظام سیاستمدار ایرانی، معاون نخستوزیر و سخنگوی دولت مهدی بازرگان، مسعود بهنود روزنامه نگار و مجری تلویزیون، فائزه و برادرش مهدی هاشمیرفسنجانی فرزندان رئیس جمهور اسبق و فعالان سیاسی
اسدالله لاجوردی رئیس پیشین زندان اوین و دادستان انقلاب تهران در دهه شصت، اسفندیار منفردزاده موسیقیدان و آهنگساز ، حسین علی منتظری از مراجع تقلید شیعه و از مبارزان انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، رئیس اسبق مجلس خبرگان، رامین پرچمی بازیگر سینما و تلویزیون، شهرنوش پارسی پور، غلامحسین کرباسچی فعال سیاسی و شهردار اسبق تهران، محسن صفایی فراهانی عضو شورای مرکزی و رئیس هیات اجرایی جبهه مشارکت ایران و رئیس اسبق فدراسیون فوتبال، اکبر گنجی نویسنده، روزنامهنگار، فعال سیاسی ایرانی و بهزاد نبوی معاون نخستوزیر در امور اجرایی در دولت محمدعلی رجایی، محمدرضا مهدوی کنی و میرحسین موسوی، وزیر صنایع سنگین در دولت میرحسین موسوی و شهرام جزایری مفسد اقتصادی زندانی شدهاند. همچنین مسنترین زندانی اوین هم سرتیپ علی اکبر درخشانی بود که در ۷ فروردین ۱۳۵۷ در سن ۸۲سالگی توسط ساواک دستگیر شد و همان شب در زندان اوین درگذشت.
فرار از اوین شایعه یا واقعیت
برخلاف زندان قصر که شاهد فرار چندین زندانی در طی سالهای سلطنت پهلوی بود، هیچ زندانیای موفق به فرار از زندان اوین نشده است. البته قبل از انقلاب ساواک بعد از تیرباران تعدادی از زندانیان سیاسی در ۳۰ فروردین 1354 اعلام کرد در جریان فرار به آنها تیراندازی کردهاند. در جریان این تیراندازی که در تپههای اطراف زندان اوین انجام شد بیژن جزنی و اعضای سازمان چریکهای فدایی خلق ایران و دو عضو سازمان مجاهدین خلق کشته شدند. جزنی بنیانگذار سازمان چریکهای فدایی خلق ایران بود. روزنامهها فردای آن روز از اعدام بیژن و یارانش خبر دادند که ۹ زندانی در حین فرار از زندان کشته شدهاند.
بعد از انقلاب اسلامی، اما نام شهرام جزایری به عنوان کسی که توانسته در مسیر زندان فرار کند در تاریخ ثبت شده است. او که به جرم فساد اقتصادی در زندان اوین بود در ۲ اسفند ۱۳۸۵ در جریان انتقال برای معرفی داراییهایش مأموران محافظش را فریب داد و فرار کرد. البته او از زندان فرار نکرد و در مسیر انتقال از مجتمع ویژه جرایم اقتصادی به محلی دیگر موفق شد بگریزد. با این اوصاف محمود هاشمی شاهرودی رئیس وقت قوه قضائیه در ۱۲ اسفند ۱۳۸۵ رئیس مجتمع ویژه جرائم اقتصادی و چند تن دیگر از مقامات مسئول در پرونده شهرام جزایری از جمله رئیس زندان اوین را برکنار کرد.
در شهریور ماه گذشته نیز خبرهایی درباره فرار زندانی سیاسی به نام فرهاد سلمانپور منتشر شد که بعدها یکی از هم بندیهایش در گفت و گو با رسانههای خارجی اعلام کرد او در مسیر بهداری و برای فیزیوتراپی موفق به فرار شده است. همان زمان نیز درباره فرار دو زندانی تبعه افغان هم خبرهایی شنیده شد که مسئولان زندان اوین این خبر را تکذیب کردند.
