روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| اختلالهای این هفته در اینستاگرام که البته به گفته شورایعالی فضای مجازی، محصول اختلالی در پهنای باند وارد شده به کشور از شمال کشور بود؛ باعث شد که این هفته برویم و تاریخ فیلترینگ و مسدودسازی اینترنت در ایران از سالهای میانه دهه هفتاد تا الان، یعنی تقریبا در ۲۶سال گذشته را مرور کنیم. البته این نکته را هم باید به مطلب اضافه کنیم که در این مدت تقریبا سهبار، در حوادث پس از انتخابات سال ۱۳۸۸، ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸، اینترنت در کشور بهصورت کلی هم قطع شده و ماجرا، به این شکل حل شده است!
یک: «شب، جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی داشتیم. آییننامه شورا را اصلاح و بحثی درباره اینترنت را آغاز کردیم که ناتمام ماند.» این جمله پایانی خاطرات اکبر هاشمی رفسنجانی در روز ۴ دی ۱۳۷۵ است.
دو: از سال ۱۳۶۸ ایران از طریق مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات (با نام فعلی پژوهشگاه دانشهای بنیادی که زیر نظر محمد جواد لاریجانی اداره میشود) به یک شبکه از کامپیوترها به نام بیت نت که عموماً مصرف آکادمیک داشت وصل شد. اما نخستین اتصال محدود ایران به اینترنت از سال ۱۳۷۱ در دانشگاه صنعتی شریف و اولین اتصال رسمی از سال ۱۳۷۲ در پژوهشگاه دانشهای بنیادی برقرار شد. با این حال اینترنت در ایران عمومی نبود و صرفا به صورت محدود در اختیار دانشگاهها و برخی مراکز خبری و حاکمیتی بود.
سه: با این حال ظاهرا از میانه دهه هفتاد، حاکمیت این اراده را پیدا میکند که اینترنت را عمومی کند اما قبل از آنکه این عمومی شدن اتفاق بیفتد، به فکر آن میافتد که قوانین و مقررات آن را تدوین کند.
چهار: چنین رویدادی البته در ایران بیسابقه است. معمولا ما با یک فناوری روبهرو میشویم و بعد، به فکر قانونگذاری برای آن میافتیم و در وهله نخست هم آن را ممنوع میکنیم. چه شد که در مورد اینترنت چنین اتفاقی نیفتاد؟ پاسخ روشن است. اینترنت باید از طریق مخابرات به مردم میرسید و مخابرات و خطوط آن به صورت انحصاری در اختیار دولت بود. البته دولت هم میل داشت که از این طریق پول دربیاورد و میخواست کاربران بیشتری به اینترنت متصل شوند. بنابراین در عمومی کردن آن احتمالا اصلیترین انگیزه، اقتصادی است.
پنج: هاشمی رفسنجانی در یکی از خاطرات بعدی خود مینویسد: «در مورد اینترنت بحث کردیم و قرار شد، تصمیم را به دولت و مجلس واگذار کنیم.» این واگذاری در واقع تاسیس یک شورایی است به نام شورای عالی اطلاع رسانی که مرجع اولیه برای قانونگذاری در زمینه اینترنت در کشور است.
شش: با این حال بحث در شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه پیدا میکند. بعدها در یازدهم مهرماه سال ۱۳۷۷ به عنوان «سیاستهای کلی نظام جمهوری اسلامی ایران درمورد شبکههای اطلاعرسانی رایانهای» به تصویب میرسد و توسط رهبری نیز ابلاغ میشود. در آن طرح گفته شده که «ایجاد دسترسی به شبکههای اطلاعرسانی جهانی صرفاً از طریق نهادها و مؤسسات مجاز» باشد و «تدابیر و نظارتهای لازم به منظور «صیانت» از امنیت سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و جلوگیری از جنبهها و پیامدهای منفی شبکههای اطلاعرسانی» اعمال شود.
هفت: ابلاغ این طرح توسط دولت حدود سه سال به تعویق میافتد. چرا؟ چون اساسا به آن میزان و مفهوم، کاربر اینترنتی در ایران وجود نداشته است. اما دولت بر اساس آن هم در شورای عالی اطلاع رسانی کار خود را آغاز میکند (و برخی نهادهای دیگر حتی نماینده حوزه علمیه قم نیز در این تصمیمگیریها مشارکت دارد) و از آن سو در مرداد سال ۱۳۸۰، کار روی یک سند در شورای عالی انقلاب فرهنگی با عنوان «مقررات و ضوابط شبکههای اطّلاعرسانی رایانهای» آغاز میشود. در نهایت در مهر سال ۱۳۸۰ هم آن سیاستها ابلاغ میشود. با این حال یک اطلاعیه که در سایت خبرگزاری ایسنا در دی ماه ۱۳۸۰ منتشر شده میگوید: «تعداد کاربران اینترنت در ایران را در سال ۲۰۰۱، حدود ۳۸۰ هزار نفر اعلام کردهاند».»
هشت: بنابراین ما هنوز با هجوم اینترنت در ایران روبهرو نیستم. در روزهای پایانی دولت خاتمی و ابتدای دولت احمدینژاد اما گسترش اینترنت از دو سو، باعث میشود که مسئله بسیار جدی شود. اول از طریق آمدن اپراتور دوم یا ایرانسل به بازار تلفن همراه و دوم از طریق رشد اینترنت خانگی در ایران. نتیجه این شد که تقریبا در نیمه دهه هشتاد یعنی در سال ۱۳۸۶، میزان کاربران اینترنت در ایران به ۱۱ میلیون رسید.
۹ : با این وجود هنوز فیلترینگ یک مسئله جدی نیست چرا که هم میزان کاربران فیلتر است و هم وبسایتهایی فیلتر میشود که کاربر از آنها خدمات نمیگیرد بلکه صرفا اطلاعات دریافت میکند. در این دوره فقط اطلاعاتی در مورد فیلتر یک شبه شبکه اجتماعی به نام اورکات وجود دارد که آن هم کاربرانی در سطح دانشجویان و برخی دانش آموزان عاشق فناوری و معمولا ثروتمند داشت.
۱۰: سال ۱۳۸۸، یک مقطع مهم در فیلترینگ ایران است. چرا؟ به دو دلیل. یک رویداد حقوقی و یک رویداد سیاسی. رویداد حقوقی تصویب نخستین قانون در زمینه فضای مجازی در مجلس شورای اسلامی است که «قانون جرایم رایانهای» نام دارد و مسئله سیاسی انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ و حوادث پس از آن که مسایل امنیتی پیرامون آن باعث شد تا مدتها حتی در پیامکهای مخابراتی هم اختلال ایجاد شود.
۱۱: بررسیهای ما نشان میدهد حدود ۱۰ شبکه اجتماعی در این دوره فیلتر شدند. مهمترین آنها توئیتر، فیسبوک و یوتیوب هستند که فیلترینگ آنها تا همین حالا هم ادامه دارد. همچنین در این دوره تقریبا تمامی ابزارهای وبلاگنویسی خارجی در ایران فیلتر شد. توضیح اینکه نخستین موج وبلاگ نویسی در ایران در ابتدای دهه هشتاد ایجاد شد و اتفاقا حاکمیت نیز روی آنان حساس شد ولی نحوه مدیریت این حساسیت در روزهای نخست، برخورد با شخص وبلاگ نویسی بود و با همین دست فرمان در سال ۱۳۸۲، حتی نیروی انتظامی به یک پرونده مشهور به نام وبلاگ نویسان ورود پیدا کرد ولی بعدها، تلاش شد تا ضمن تاسیس سرویسدهندههای بومی وبلاگ نویسی (مهمترینشان: پرشین بلاگ و بلاگفا) سرویسهای ارایه دهنده وبلاگ خارجی به طور کلی فیلتر شود که در این جریان، دسترسی به بلاگر یا بلاگ اسپات، وردپرس و مای اسپیس فیلتر شد.
۱۲: در این دوره کار فیلترینگ به طور عمده به دوش دو نفر است. یکی رضا تقیپور که از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۱، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت دهم بود و حالا نیز در مجلس، یکی از حامیان جدی طرح صیانت است و دیگری عبدالصمد خرمآبادی که در آن دوره دبیر کارگروه نظارت بر مصادیق مجرمانه و معاون فضای مجازی دادستان کل کشور (در آن زمان محسنی اژهای) بود.
۱۳: حاکمیت در سالهای پایانی دولت احمدینژاد البته تصور کرد که سازوکار لازم برای اعمال نظرات خود در شبکههای اجتماعی را ندارد و از این رو نهاد جدیدی به نام «شورای عالی فضای مجازی» ایجاد کرد که روح حاکم بر آن از زمان تاسیس در سال ۱۳۹۳ تا همین حالا، توجه به رویکرد بومی و ملی سازی اینترنت است و این رویکرد در سندی به نام «سیاستها و اقدامات ساماندهی پیامرسانهای اجتماعی» مصوب سال ۱۳۹۶ کاملا مشهود است.
۱۴: با تغییر دولت روحانی، تصور شد که فضا برای فیلترینگ قدری محدود خواهد شد. واعظی در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، با فهم این نکته که شرکت مخابرات به عنوان زیرساخت اینترنت ثابت، در اختیار رقبای سیاسی دولت است؛ تلاش بسیطی کرد که اینترنت همراه در ایران گسترش پیدا کند و نسلهای بعدی اینترنت همراه وارد کشور شود. با این حال یک پدیده جدید باعث ترس حاکمیت شد و آن پیامرسانهای اجتماعی بود. اپلیکیشنهایی که به لطف گسترش اینترنت همراه و رشد استفاده از تلفنهای همراه هوشمند، روی گوشیها قرار داشت و مردم در آن با هم ارتباط داشتند و حتی میتوانستند در آنجا کامیونیتی یا جوامعی کوچک به شکل گروه یا کانال ایجاد کنند.
۱۵: برخورد با این پیامرسانها در دو سال اول روحانی تند بود و سه پیام رسان ویچت، لاین و وایبر (و حتی تانگو)، به صورت پی در پی فیلتر شدند. فیلترینگ وایبر که البته نخستین بار با ابزار کاهش پهنای باند آن صورت گرفت باعث یک کوچ مجازی بزرگ به پیامرسان تلگرام شد. همزمان اینستاگرام در ایران جای همه شبکههای اجتماعی فیلتر شده دیگر را پرکرد و فیسبوک کم کم به یک کنج خرابه تبدیل شد.
۱۶: اما در دی ماه ۱۳۹۶، فضا متفاوت شد. اعتراضاتی که در آن زمان رخ داد و استفاده از ظرفیت تلگرام برای آشوب باعث شد که تلگرام برای مدتی فیلتر و سپس رفع فیلتر شود اما حاکمیت برای این نرمافزار شمشیر را از رو بست و چون، دولت زیر بار فیلترینگ آن نمیرفت و با استفاده از شش وزیر خود که عضو کمیته فیلترینگ بودند؛ اختیار تصمیمگیری را از این کمیته گرفته بود؛ تلگرام با رای یک قاضی فیلتر شد.
۱۷: در اواخر دولت روحانی البته ما با سبک خاص دیگری از فیلترینگ هم آشنا شدیم و آن، فیلترینگ تعاملی با کشورهای دیگر بود. وقتی موج نسل نوجوان به تیک تاک توجه کرد، پس از فیلترینگ این نرمافزار در ایران ظاهرا با تعاملاتی شرکت سازنده هم متقاعد شد که این نرمافزار را برای کل کاربران ایران صیانت کند و اینگونه شد که در حال حاضر یکی از سختترین کارها در ایران از نظر فناوری، باز کردن یک حساب کاربری در این شبکه اجتماعی است.
۱۸: دولت روحانی البته با مقاومت در برابر فیلترینگ، یک نوع عجیب و غریب دیگر فیلترینگ را هم در روزهای آخر خود تجربه کرد و آن فیلترینگ مستقیم یک شبکه اجتماعی (کلاب هاوس) از طریق اپراتورها بدون دخالت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بود. حتی شکایت این وزارتخانه هم باعث نشد که ایرانسل و همراه اول کوتاه بیایند!
۱۹: در تابستانی که قرار بود دولت از روحانی به رئیسی تحویل داده شود مشخص شد که مجلس شورای اسلامی طرحی برای صیانت از فضای مجازی دارد و در آن میخواهد همه شبکههای اجتماعی را به باز کردن دفتر در ایران و اجرای سیاستهای کشور الزام کند و در غیراینصورت پهنای باند را برای آنان محدود کند. این طرح البته با اعتراضات مردمی فعلا بایگانی شده است ولی بسیاری معتقدند که در خفا دارد اجرا میشود.
۲۰: پرده آخر صیانت در اینترنت در ماههای اخیر و علیه شبکههای اجتماعی نسل جدید صورت گرفت وقتی خبر آمد که توییچ و دیسکورد، دو شبکه اجتماعی و پیام رسان محبوب گیمرها و نسل نوجوان فیلتر شدهاند. نسلی که از ابتدای رشد خود در سالهای پایانی دهه هشتاد، با مفهوم فیلترینگ زندگی کرده و حتی با فیلترینگ اسنپ چت هم دست و پنجه نرم کرده است و حالا در تنها جایی که به طور رسمی فعالیت دارد اینستاگرامی است که آن هم این روزها با اختلال روبهرو است.
