روزنامه هفت صبح، نگین باقری | قرار نبود اینطور شود؛ قرار نبود بازیگر با کمر داخل حوض قدیمیای بیفتد که ۴۵سال پیش برای موزه هنرهای معاصر خریداری شده بود. ولی آنچه که نباید افتاد و به فاصله چند ساعت، آن تکاجرا از پرفورمنس یاسر خاسب با موجی از انتقاد از سوی هنرمندان روبهرو شد. ساعت یک ظهر دیروز خاسب از مردم و جامعه هنری عذرخواهی کرد ولی ماجرا دیگر با یک عذرخواهی هم جمع نشد. روایت دقیقتر این ماجرا را بخوانید:
شنبه بیست و یکم اسفندماه، پرفورمنسی در موزه هنرهای معاصر بهنام «گربه جاده ابریشم» برگزار شد. پرفورمنس بخشهای مختلفی داشت اما بخش عمده اجرای این گروه، شامل بندبازی و آکروبات یکی از بازیگران بر فراز حوض معروف موزه هنرهای معاصر بود. از همان ژانری که یاسر خاسب طی یک دهه گذشته درآن اسمی برای خود در کرده بود. او که متخصص طراحی رقص و کروئو گرافی برای بسیاری از تئاتر های گران قیمت هتل اسپیناس و تالار ایرانشهر بود (مثل پینوکیو و الیور توئیست ) ،حالا در ادامه علاقمندی اش به ترکیب حرکات بدن با مفاهیم فرامتن از فراز محفظه روغن مشهور موزه هنرهای معاصر آویزان بود. با نیم تنه برهنه .
همه این برنامهها درواقع جزئی از آئین گشایش نمایش پنج گنج بودند که در آستانه سالروز بزرگداشت نظامی گنجوی برگزار شده است. ساعت ۱۸ عصر بود و همهچیز داشت خوب پیش میرفت که اجراکننده یکدفعه و برای چند ثانیه داخل حوض روغن افتاد. کدام حوض؟ همان حوض معروف موزه که در حالت نرمال نمیشود نزدیک یک قدمی آنهم شد. ماجرا اتفاقی بود یا ارادی؟ کسی نمیداند.
موزه هنرهای معاصر و خود هنرمند گفتهاند که ماجرا غیرارادی بوده و با شل شدن کمربند نگهدارنده یاسر خاسب رخ داده است ولی اگر هم واقعا غیرارادی بوده احتمالا بازیگر مهارت بالایی در مدیریت بحران داشته که اجازه نداده شل شدن کمربند از اجرایش مشهود شود. ماجرا وقتی حساس شد که با افتادن او داخل حوض، مقداری روغن به بیرون میریزد. حالا چه اشکالی دارد روغن از حوض بیرون بریزد؟ این همان محل بحث و مجادله بین هنرمندان در روز گذشته بوده. اینکه اگر ما روغن ریخته را به حوض برگردانیم به اصالت اثر آسیب زدهایم یا نه؟
قصه حوض روغنی چیست؟
ماجرا این است که حوض در واقع اثر ارزشمند هنریای بوده که سالهاست در موزه هنرهای معاصر تهران نگهداری میشود. فرح دو سال قبل از انقلاب اثر این هنرمند ژاپنی را با عنوان «ماده و فکر» خریداری کرد . این اثر توسط یک هنرمند ژاپنی بهنام نوریوکی هاراگوچی خلق شده. او تابستان سال گذشته درگذشت و این در حالی است که سه سال قبل از فوتش به ایران سفر کرده بود تا اثرش را مرمت کند و اتفاقا از اینکه هنوز بعد از ۴۰ سال اثرش را پابرجا و کاملا سالم میدید، تعجب کرده بود.
آن زمان گفت که در طول آن ۴۰ سال حدود ۳ سانتیمتر از حجم روغن کاسته شده بود که با اضافه کردن ۸۰۰ لیتر روغن سطح آن به اندازه اولیه رسید. این اثر ظرف فولادی جوشخورده مربعی شکلی است که درون آن با روغن سیاه پر شده؛ از آنجا که روغن برخلاف آب ثابت مانده و خاصیت انعکاسی دارد، این اثر شبیه به یک آینه بزرگ سیاه رنگ در کف زمین است.
حول این آینه سیاه داستانهای زیادی هم نقل شده که جای شنیدن دارد. ژیلا دژم، عکاس موزه هنرهای معاصر پیش از انقلاب، ماجرا را از روز افتتاح موزه اینطور تعریف کرده است: «روز نخست زمانی که شاه به حوضچه پر از نفت شفاف اثر هنرمند ژاپنی رسید و متوجه شد این میز پر از نفت است، دستش را داخل این حوضچه کرد. این حرکت باعث خنده جمع شد. تنها عکاسان دربار در این روز اجازه عکاسی داشتند. یک نفر عکس گرفت، اما پس از آن نیروهای ساواک به لابراتوار کانون عکاسان رفته و تمام عکسهای افتتاحیه روز اول را از بین بردند.»
روغن را جایگزین میکنیم
خود بازیگر و مسئولان موزه هر دو گفتهاند که این اتفاق به اثر هنری آسیبی نزده است. حتی موزه تاکید کرده مقداری روغن جایگزین آن میکند؛ اما منتقدها میگویند با این کارها ماجرا درست نمیشود. بیایید یکبار بیانیه موزه و حرف منتقدان را مرور کنیم:
برخورد پرفورمر به روغن در طرح اصلی ارائه شده به موزه نبوده و در اثر اشتباه ایجاد شده است.
در این اتفاق، بخشی از بدن پرفورمر، به روغن برخورد میکند که موجب خروج مقداری روغن میشود که قابل جایگزینی است.
طی سالهای پس از خلق اثر، همواره روغن تبخیر شده و به آن اضافه شده است. در سال نود و شش هم با حضور هنرمند، کل روغن خارج شد و روغن جدید جایگزین شد.
حفاظت از آثار هنری موزه، در زمره اصلیترین وظایف موزه است، آنچنانکه در مهرماه سال نود و شش، نوریوکی هاراگوچی را برای مرمت حوض روغن به ایران دعوت کرد و قبل از درگذشت وی، این اثر مرمت شد.
همچنین پیش از انتقادها، پرفورمر در اینستاگرامش نوشته بود که این پرفورمنس را با احترام و پرتاب انرژیهای طبیعت به سازنده اثر انجام داده است. او همچنین در پست آخر خود توضیح داده که این پرفورمنس چه معنایی داشته است: «این اثر بر اساس قصهها، داستانها، اشعار، ادبیات و کتابهای زندگی پر فراز و نشیب زن در سرزمین کهن ایران و ایزد بانوان و زنان اساطیری و افسانههای بانوان ایرانی است. همچنین این اثر با تمرکز بر آثار و بهویژه هفت پیکر نظامی گنجوی شکل گرفته است.»
منتقدان: پس اصالت اثر چه میشود؟
این بیانیه موزه ولی منتقدان را آرام نکرد و اتفاقا از این توضیح که مسئولان میتوانند با اضافه کردن چند لیتر روغن آن را درست کنند، عصبانیتر شدند. مواضع منتقدان چه بود؟
منصوره بشیریپور، کارشناس اقتصاد هنرهای تجسمی: تعامل با آثار موزه وقتی خوب است که ایدئولوژی پشتش باشد و هنرمند هدفی را دنبال کند. اگر این اتفاق به منظور تعامل بیشتر با اثر بود چرا در نمایش نیمهخصوصی اتفاق افتاد و برای آن محتوایی تولید نشد؟ چرا هیچکس درباره آن حرف نزد؟ نه هنرمند و نه کیوریتور؟
انجمن هنرمندان مجسمهساز: تعرض به حریم و خدشه به اصل اثر به هیچ عنوان قابل توجیه نیست و مسئولیت سهلانگاری در برنامهریزی و انتخاب اثر با مسئولان برگزاری است..
گروهی دیگر از منتقدان هم اینطور گفتند که آثار هنر قابل جابهجایی نیست و حریم دارد؛ حریم بصری، فیزیکی و… . با دخالت و از بین بردن این حریم و هر کاری که نیاز به مرمت داشته باشد، به اثر خدشه وارد شده و حقیقتی که در اثر نهفته است ارزش خود را از دست میدهد. یعنی حرف آنها این است که شأن هنری اثر با جابهجایی روغن دیگر برنمیگردد.
مجسمه نبود که بشکند
الهه رمضانیمقدم، هنرمند: حوض روغن همچنان در قید حیات است، چرا که هر بار با هر برخورد این چنین مواجههای تازه به ارمغان میآورد.
حبیبالله صادقی، هنرمند نقاش و مدیر سابق موزه: این پرفورمنس امکان خوبی بود که یعنی موزه دارد یک تجربه جدید را دنبال میکند. من این تجربه را اصلا بهعنوان حاشیه نمیبینم؛ اما شاید میشد این حرکات را به صورت دیگری انجام داد. این یک اتفاق لحظهای بود. مجسمه نبود که بشکند. یک روغن بود که احتمالا جابهجا شده است. این را نباید زیاد پررنگ کنیم.
این گروه از افراد همچنین اشاره به اینستالیشن طاق نصرت فرانسه اشاره داشتند و این موضوع را مطرح کردند که هنرمندان همیشه میتوانند به شرط اینکه آسیبی به اثر نرسانند، به صورت موقت اجرایی روی آن داشته باشند. ولی به عقیده منتقدان عوض کردن روغن دیگر اینسالیشن نیست. چرا که روغن جزئی از ذات اثر بوده و با اضافه کردن روغن، دیگر اثر به حالت قبل خود برنمیگردد.
