روزنامه هفت صبح | ۲۴ ساعت از حراجی اصفهان نگذشته بود که اصالت یکی از آثار هنری آن زیر سوال رفت؛ آن هم اصالت مهمترین و گرانترین اثر، یعنی تابلو «شاهزاده خانم» که به مبلغ پنج میلیارد تومان به فروش رسیده بود.
ماجرا چیست؟
بیایید به روز جمعه برگردیم. همانطور که دیروز هم گزارش داده بودیم اول بهمن ماه هتل عباسی اصفهان میزبان اولین حراج آثار هنری در این شهر بود. این حراجی با مجریگری رضا رشیدپور و معامله ۲۲ میلیارد و ۸۰۰ تومان به کار خودش خاتمه داد. هنوز یک روز هم از مراسم نگذشته بود که یکی از اساتید باستانشناسی این استان اصالت گرانترین اثر را زیر سوال برد. دکتر علیرضا جعفری زند در استوری اینستاگرام خود توضیحاتی درباره این اثر داد و گفت که مسئولان نمایشگاه در کاتالوگ حراجی ادعا کرده بودند که این تابلو به نقاش بسیار مشهوری به نام محمد زمان تعلق دارد ولی این نقاش مشهور اصلا آن سالهایی که روی نقاشی نوشته شده، زنده نبوده که بشود تابلو را به او منتسب کرد.
کدام محمد زمان؟
این استاد باستان شناس درباره این اثر پنج میلیارد تومانی دقیقا چه گفت؟ او در استوری خود تصویر تابلو مورد بحث با امضای «محمد زمان سنه ۱۱۹۰ » را منتشر کرد و درباره آن نوشت:«چگونه محمد زمان که سالهای فعالیتش از سال ۱۰۵۲ تا ۱۰۹۵ هجری بوده، ۱۰۰ سال بعد زنده شده که در سال ۱۱۹۰ این نقاشی را کشیده باشد؟»
بعد از این ماجرا مسئولان حراج در اینستاگرام خودشان اطلاع دادند که منظورشان از محمد زمان، نه آن نقاش معروف دوره صفوی، بلکه هنرمند دیگری در دوره زندیه بوده است و گوینده به اشتباه آن را به صفویه منسوب کرده بود. دوباره استاد باستانشناس با انتشار کاتالوگی از این حراجی افشا کرد که برگزارکنندهها نه فقط شب حراجی، بلکه حتی در توضیحات این اثر هم نوشته بودند که این تابلو نقاشی کلاسیک حاصل دست محمد زمان، متولد سالهای صفویه است.
به خود حراجی انتقادی ندارم
ماجرا از اینجا به بعد دیگر کاملا جالب شد. زندی، در توضیحات بیشتری که به روزنامه هفت صبح میدهد ماجرا را از اول شرح میدهد تا فضا روشنتر شود. او همان اول موضعش را روشن میکند که مشکلی با فروش این آثار در حراجی ندارد. زندی میگوید: « به خود حراجی انتقادی ندارم بلکه میگویم اتفاقا بگذارید این حراجیها به جای کشورهای خارجی در کشور خودمان برگزار شود که ببینیم چه آثاری در داخل مرزهایمان داریم.
اگر قرار باشد به خود حراجی انتقاد کنم باید بگویم که عملا چنین آثار تاریخی عمدتا قابل خرید و فروش نیستند. اگر هم به شکل ارثیه دست به دست شده باشند، فروشنده اول به دولت اعلام میکند تا آن را بخرد. اگر دولت نخرید، آن را به فردی دیگر میفروشند؛ حتی تا اینجای کار گفته شده که سازمان میراث فرهنگی هم از این موضوع بیخبر بوده و نسبت به این بیخبری اعتراض داشته است.» او بعد از این توضیح اولیه، سراغ دلایل خود برای زیر سوال بردن اصالت اثر میرود که نظر او را اینجا منتقل کردهایم:
« اول از اینکه قرار است یک اثر جدید از محمد زمان ببینیم خوشحال بودم ولی وقتی که اثر را دیدم حیرت کردم. در کاتالوگ این حراجی، به زبان فارسی و انگلیسی نوشته شده بود که این نقاشی محمد زمان، نقاش معروف صفویه هم قرار است به حراج گذاشته شود ولی بعد که آن را دیدم و گفتم این اطلاعات غلط است. سال ۱۱۹۰ اصلا محمد زمان زنده نبوده که این تابلو را به آن سال نسبت میدهید. ولی در جواب آنها گفتند که منظورشان نه محمد زمان صفویه، بلکه محمد زمان دوره زندیه بوده و گوینده اشتباه کرده است. »
«آنها در حالی گفتند ایراد از گوینده بوده که گوینده در چنین مراسمی از خودش حرف نمیزند؛ او اطلاعات را از شما دریافت و پشت تریبون اجرا میکند. اینجا مراسم حراجی بود و بر اساس قدمت آثار روی آنها قیمتگذاری میشود. مگر میشود مجری از سر خود اطلاعاتی بدهد؟ تازه اگر اطلاعاتی سر از خود بدهد، پس چرا اطلاعات او را اصلاح نکردید؟ مگر میشود نقاشی را به اسم یک محمد زمان بفروشید و بعد بگویید نه منظورمان محمد زمان دیگری بوده است؟ ضمن اینکه این همه جمعیت آنجا بود و کسی نگفت که چطور این نقاشی را به او نسبت میدهید؟ شما تابلو را با این عنوان فروختهاید، اطلاعات غلط دادهاید و این جعل است.»
ما چند محمد زمان داریم؟
حالا که موسسه حراجی ادعا کرده این سوءتفاهم ناشی از اسم مشترک دو محمد زمان در دو دوره تاریخی مختلف بوده است، با یک سوال پررنگ روبهرو میشویم؛ مگر در تاریخ کشور چند محمد زمان هنرمند وجود داشته است؟ این استاد باستانشناسی به سوال ما اینطور جواب میدهد: «یک محمد زمان مشهور در دوران صفویه و شاه عباس دوم داریم که سبک او هم همین سبکهای اروپایی بوده. محمد زمان دیگری هم در دوره زندیه داشتیم که بیشتر قلمدان کار کرده و آنقدر شهرتی ندارد. محمد زمان، نقاش دوران صفویه آثار باارزش و قیمتی دارد که در تمام دنیا پراکنده هستند. اگر این تابلو به او تعلق داشت نه به مبلغ۵ میلیارد تومان بلکه باید حداقل ۳۰ یا ۴۰ میلیارد تومان به فروش میرسید.»
این استاد دانشگاه فقط زمان این اثر را زیر سوال نبرد بلکه درباره شکل نقاشی هم توضیح میدهد:«من وقتی این نقاشی را دیدم بدون دیدن تاریخ روی تابلو متوجه شدم که این متعلق به محمد زمان مشهور نیست؛ چرا که تابلوهای او را دیدهام و اثرش را میشناسم. این نقاشی، اگر اصل باشد، از نظر رنگی پختگی دوره حاضر در آن دیده میشود. آثار مکتب شیراز در دوران زندیه هم رنگهایی شبیه این اثر دارد و ممکن است مربوط به اواخر زندیه باشد ولی من نمیتوانم همین را هم تایید کنم چرا که تابلو را از نزدیک ندیدهام.»
هرچه باشد تابلو شاهزاده خانم درواقع یکی از خریدهای شماره ۱۰۰ شب حراج اصفهان بوده که درباره آن روز پیش هم توضیح دادیم؛ همان خانمی که نه تنها گرانترین اثر را با خود به خانه برده بود بلکه برای بقیه آثار هم به عنوان اولین نفر دست بلند میکرد. به گفته این استاد دانشگاه در حال حاضر از این نقاش معروف دوران صفوی، حدود چهار اثر در موزه عباسی و کاخ گلستان وجود دارد. علاوه بر این گفته میشود که چند نقاشی کلیسای وانک هم اثر او است ولی بقیه آثار در دیگر کشورها پراکنده شده.
زیر سوال رفتن آثار حراجیها معمولا در همه جای دنیا اهمیت زیادی دارد و میتواند بر تعداد خریداران و اعتبار حراجیها اثر زیادی بگذارد. ولی تا امروز برگزارکننده این حراجی، یعنی موسسه فرهنگی هنری روشن خانه مشق هنر، اطلاعات بیشتری درباره اصالت تابلوی شاهزاده خانم نداده و تلاشهای ما برای شنیدن پاسخ آنها بی نتیجه بوده است. آن هم تابلویی که تعیین کردن اصالت آن میتواند رقم معامله را از آنچه فروخته شده تا ده برابر بیشتر کند و از پنج میلیارد تومان به ۴۰ میلیارد تومان برساند.
