روزنامه هفت صبح، علی رستگار | یک: روزگاری مجله تایم در مورد او نوشته بود در هر ساعت یک خانه میسازد. آن زمان نشریات غربی ساخت پروژه اکباتان تهران را رصد و تحسین میکردند. شهرکی که با استقبال متقاضیان، تعداد خانههای آن به بیش از ۱۵ هزار واحد رسید. بعضی منابع شروع ساخت این شهرک را ۱۳۴۵ ذکر کردند اما خود رحمان گلزار در خاطراتش میگوید از تابستان ۱۳۵۳ و همزمان با برگزاری بازیهای آسیایی تهران ساخت اکباتان شروع میشود.
رحمان گلزار شبستری اگرچه به درستی سرمایهگذار و به نوعی بنیانگذار اکباتان معرفی میشود اما در واقع مجری این پروژه یک شرکت آمریکایی بود و طراحی آن را «جردن گروزن» معمار مشهور انجام داد. همین گروه آمریکایی تا قبل از این پروژه مشغول ساخت ساختمانهای شهرک غرب بودند که هنوز هم در میدان صنعت سرپاست و بعد به دعوت رحمان گلزار بود که وارد پروژه اکباتان شدند. آن زمان اصلا آزمایشگاه بتن در ایران نبود و آمریکاییها برای جرثقیلهایشان هم از کشور خودشان نیرو آوردند. اول ۱۲ درصد از کل هزینه پروژه را میخواستند اما رحمان گلزار با ۵ درصد با آنها قرارداد بست.
دو: پروژه اکباتان در واقع با سرمایه شخصی کلید خورد. حالا رحمان گلزار که یک آرشیتکت فارغالتحصیل دانشگاه تهران بود این سرمایه را از کجا جور کرد؟ او یک ساختمان ۴ طبقه در خیابان آبان تهران ساخته بود که یک خریدار سفت و سخت برای آن پیدا میشود. به این ترتیب رحمان گلزار خانهاش را با ۸۰۰ هزار تومان پول و ۱۰۰ هزار متر مربع زمین در نزدیکی باشگاه پاس تاخت میزند. از اینجا او به فکر ساخت یک شهرک میافتد. شرط کار البته این بود که گلزار ابتدا زمینهای اطراف را خریداری کند. مالک ۴۵۰ هزار متر مربع از زمینهای اطراف خانواده نظام السلطنه بودند که خلاصه راضی شدند زمین را به قیمت ۵ میلیون تومان به رحمان گلزار بفروشند.
برای پیدا کردن سرمایه خرید این زمین رحمان گلزار سراغ یکی از بازاریان مس فروش میرود و او با پرداخت ۵ میلیون تومان در زمینهای اکباتان شریک میشود. برای شروع ساخت و ساز اما سرمایه هنگفتی لازم داشتند که برای جور کردن این پول تا لندن و برای گرفتن وام هم میروند اما به جایی نمیرسند. در نهایت ۶۵۰۰ واحد را در کمتر از شش ماه پیش فروش میکنند و حدود ۱۰۰ میلیون تومان عایدشان میشود که با همین پول اولین بلوکهای شهرک اکباتان ساخته میشود. اولین اقشاری که برای خریداری واحدهای شهرک اکباتان پا پیش گذاشتند، کارکنان مجلس، وزارت فرهنگ، ارتش و هواپیمایی بودند.
رحمان گلزار هم از ابتدا دنبال این بود که یک شهرک کارمندنشین بسازد. ایده اولیه ساخت اکباتان در جریان سفر او به دانمارک و بازدید از یک پروژه بتنی شکل گرفت. او میخواست شهرکی بسازد که اگر زنی برای خرید از خانه خارج شد نیاز نباشد از عرض خیابان عبور کند و احیانا تصادفی رخ بدهد. بعد در زمان پیشفروش واحدها استقبال به حدی بالا بود که متقاضیان برای او هدیههایی میفرستادند که امتیاز یک واحد به آنها واگذار شود اما کاری از دست کسی ساخته نبود. رحمان گلزار ویترینی در اکباتان ساخت و این هدایا را در معرض نمایش گذاشت.
سه: رحمان گلزار شبستری در سالهای قبل از شروع ساخت اکباتان هم سفرهای خارجی متعددی داشت و در دورهای هم سوئیس درس خوانده بود. در واقع اولین ملاقات پدر و مادر او اصلا داخل ایران نبود. پدرش برای تجارت به تاشکند رفته بود که آنجا دلباخته دختر تاجر دیگری میشود و با او ازدواج میکند. بعد این زوج به ایران میآیند مدتی ساکن مشهد میشوند که حمله روسها در ۱۳۲۰ رخ میدهد. در این شرایط محمدعلی یعنی پدر رحمان گلزار ترجیح میدهد خانوادهاش را به تهران منتقل کند و ابتدا در فخرآباد ساکن میشوند. وقتی رحمان گلزار ۱۲ سال داشت پدر او بر اثر تیفوس درگذشت. در سالهای بعد رحمان گلزار مجبور بود شهریه ۴۵ ریالی رفتن به مدرسه دارالفنون را از عمویش بگیرد که کنترل دارایی پدرش را در دست داشت.
این خانواده در سالهای بعد ساکن محله باغ صبا شدند و رحمان گلزار وقتی با اتوبوسهای پیچ شمیران به دانشگاه میرفت عاشق همسرش شد. در دوران دانشجویی او فرصت کار کردن هم داشت و با بقیه دانشجوها برای نظارت ساختمانسازیهای نارمک که آن زمان باغ انار بود، فرستاده میشد. در ادامه رحمان گلزار به واسطه یکی از استادانش به نام مهندس غیایی به پروژههای بزرگ دیگری هم وصل شد. حیدر غیایی آن زمان معمار مشهوری بود که طراحی هتل استقلال تهران، ایستگاه راهآهن مشهد و تبریز و سینما مولنروژ و رادیو سیتی از آثار او هستند.
چهار: برگردیم به حکایت ساخت شهرک اکباتان. این ماجرا جزئیات بامزه دیگری هم دارد. مثل اینکه چطور رحمان گلزار شرکت آمریکایی آسانسور سازی اوتیس را مجبور کرد به دلیل رقابت با ژاپنیها بیش از ۵۰۰ دستگاه آسانسور را با ۳۵ درصد تخفیف به او بفروشند. یا اینکه چطور با همکاری بلژیکیها در قزوین برای واحدهای اکباتان کارخانه موکت سازی راه انداخت. تمام این اتفاقات ریز و درشت باعث شد که شهرک اکباتان در داخل و خارج مورد توجه قرار بگیرد و بسیاری از شخصیتهای سرشناس و رجال سیاسی از مراحل ساخت آن بازدید کنند.
ویژگیهای خاصی مثل برابر بودن دقیق فضای سبز با فضای ساختمانی، امکاناتی مثل شوتینگ و نورگیر کافی و پلههای فرار و مقاومت بالا در برابر زلزله، ساختمانهای اکباتان را خاص کرده بود. عمر این شهرک را در زمان ساخت ۳۰۰ سال تخمین زدند و هنوز هم بعد از حدود نیم قرن یکی از محلههای پر ازدحام تهران است. جمعیت اهالی این شهرک حدود ۴۵ هزار نفر یا به روایتی تا ۱۰۰ هزار نفر تخمین زده میشود که در فضایی به وسعت ۵٫۵ کیلومتر مربع ساکن هستند.
تحویل اولین واحدهای تکمیل شده شهرک اکباتان از سال ۱۳۵۶ شروع شد و واگذاری بقیه واحدها موکول شد به بعد از انقلاب. دستچین شدن طبقه اجتماعی نسل اول ساکنان این شهرک، روی سبک زندگی جوانان نسلهای بعد هم موثر بود. به طوری که بعضی خرده فرهنگهای مورد علاقه طبقه متوسط جدید ایران برای اولین بار در بین ساکنان این شهرک نمود پیدا کرد. حتی تا سالهای اخیر هم این روند ادامه داشت و گرافیتی و پارکو و اسکیت بردینگ و … بین جوانان ساکن اکباتان رواج چشمگیری دارد.
در نهایت اینکه سازنده شهرک ۱۲ هزار کیلومتر دورتر از بلوکهای بتنی اکباتان درگذشت. رحمان گلزار در طول سالهای بعد از انقلاب به ایران نیامد و صرفا در سال ۱۳۹۵ به صورت ویدئو کنفرانس در بزرگداشتی که اتاق بازرگانی تهران ترتیب داده بود شرکت کرد. شورای شهر دوره قبل در آخرین روزهای فعالیت خود مصوب کرد که بلواری را در غرب شهرک اکباتان به نام مهندس رحمان گلزار نامگذاری کنند.
