هفت صبح، شیرین فیروزبخت| بازار لبنیات ایران در آستانه موج تازهای از گرانی قرار گرفته است. موجی که این بار مستقیما از افزایش نرخ شیرخام آغاز شده و قرار است از ابتدای خرداد، قیمت محصولات لبنی را حدود ۲۰درصد بالا ببرد. همین خبر کافی بود تا نگرانی تازهای درباره کوچکتر شدن سفره خانوارها شکل بگیرد. سفرهای که طی سالهای اخیر زیر فشار تورم، بارها سبکتر شده است. تا آخرین روزهای اردیبهشت، شیر پرچرب ۹۵۰ میلیلیتری بسته به برند، بین ۷۷ هزار و ۸۰۰ تا ۱۳۹ هزار تومان فروخته میشد. با اعمال افزایش ۲۰ درصدی، همین محصول در محدوده تقریبی ۹۳ هزار تا ۱۶۷ هزار تومان قرار میگیرد. شیر کمچربی که تا دیروز در برخی برندها حدود ۱۲۴ هزار و ۹۰۰ تومان قیمت داشت، به مرز ۱۵۰ هزار تومان نزدیک میشود.
افزایش قیمت به شیر محدود نیست. ماست کمچرب ۸۰۰ گرمی که حدود ۱۵۳ هزار تومان قیمت داشت، پس از اصلاح قیمت جدید، به حدود ۱۸۳ هزار تومان خواهد رسید. ماست کمچرب ۱.۸ کیلویی نیز از محدوده ۲۹۸ هزار تومان به حدود ۳۵۸ هزار تومان میرسد. حتی ماست سنتی سطلی که در برخی واحدها تا کیلویی ۳۸۰ هزار تومان فروخته میشد، ممکن است به حوالی 460 هزار تومان برسد.بازار پنیر هم از این موج عقب نمیماند. پنیر خامهای پرچرب ۲۰۰ گرمی که تا هفته گذشته بین ۱۰۹ تا ۱۲۷ هزار تومان فروخته میشد، در قیمتهای تازه بین حدود ۱۳۱ تا ۱۵۲ هزار تومان قرار میگیرد. پنیر کمچرب ۳۵۰ گرمی نیز از محدوده ۱۷۹ هزار تومان به حدود ۲۱۵ هزار تومان میرسد.این اعداد برای بسیاری از خانوارها نشانهای از سختتر شدن تامین اقلام پایه خوراکی است. لبنیات که زمانی یکی از سادهترین و در دسترسترین منابع تامین پروتئین و کلسیم محسوب میشد، حالا برای بخشی از جامعه در حال تبدیل شدن به کالایی گران است.
آغاز گرانی از دامداری
افزایش قیمت تازه، پس از رشد نرخ شیرخام رخ داده است. قیمت خرید هر کیلو شیرخام درب دامداری از ۴۶هزار و ۵۰۰ تومان به ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان رسیده. افزایشی نزدیک به ۲۹درصد. تولیدکنندگان میگویند چون حدود ۷۰ درصد قیمت تمامشده محصولات لبنی مربوط به شیرخام است، ادامه تولید با نرخهای قبلی عملا امکانپذیر نیست.در کنار شیرخام، هزینه بستهبندی، حملونقل، انرژی و حقوق و دستمزد نیز طی ماههای اخیر بالا رفته است. همین فشارها باعث شده کارخانهها بار دیگر به سمت اصلاح قیمتها بروند. بررسی روند چند سال اخیر نشان میدهد لبنیات یکی از شدیدترین جهشهای قیمتی را تجربه کرده است. در سال ۱۴۰۰، قیمت هر کیلو شیرخام حدود ۵ هزار و ۶۰۰ تومان بود. اکنون این رقم از ۶۰ هزار تومان عبور کرده. یعنی بیش از ۱۰ برابر در فاصلهای کوتاه. در همین مدت، قیمت بسیاری از محصولات لبنی نیز چند صد درصد رشد کرده است.
سقوط آرام مصرف لبنیات
گرانی مداوم، اثر مستقیمی بر الگوی مصرف گذاشته است. برآوردهای فعالان صنعت نشان میدهد مصرف لبنیات پس از حذف ارز ترجیحی حداقل ۱۵ درصد کاهش پیدا کرده و حالا نگرانی اصلی، تکرار موج تازه افت مصرف پس از گرانی خرداد است.سرانه مصرف لبنیات در ایران اکنون حدود ۸۰ کیلوگرم معادل شیرخام به ازای هر نفر برآورد میشود. رقمی که فاصله قابل توجهی با اهداف برنامههای توسعهای کشور دارد. بسیاری از کشورهای توسعهیافته سرانهای بین ۱۵۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم دارند.
کارشناسان تغذیه هشدار میدهند حذف تدریجی لبنیات از سفره خانوارها، در سالهای آینده پیامدهای سنگینی بر سلامت عمومی خواهد داشت. از افزایش بیماریهای استخوانی گرفته تا سوءتغذیه در کودکان و نوجوانان.
آنچه وضعیت را پیچیدهتر میکند، شکاف میان درآمد خانوار و هزینه خوراک است. اگرچه دستمزدها طی سالهای اخیر افزایش یافته، سرعت رشد قیمت خوراکیها بسیار بیشتر بوده است. به همین دلیل بسیاری از خانوادهها مصرف کالاهایی مانند لبنیات، گوشت و میوه را محدود کردهاند تا بتوانند هزینههای ثابتتری مانند اجاره مسکن را تامین کنند.
صادرات؛ راه تنفس کارخانهها
همزمان با افت مصرف داخلی، بخشی از تولیدکنندگان تمرکز بیشتری بر صادرات گذاشتهاند. صادرات لبنیات طی سالهای اخیر به یکی از منابع مهم درآمد صنعت تبدیل شده و ارزش آن در برخی دورهها از مرز یک میلیارد دلار عبور کرده است. برای کارخانهها، صادرات مزیت مهمی دارد. دریافت ارز و فروش در بازارهایی که قدرت خرید بالاتری دارند. به همین دلیل، بخشی از تولید که پیشتر وارد بازار داخلی میشد، اکنون راهی کشورهای همسایه میشود. البته تنشهای منطقهای و شرایط جنگی در برخی بازارهای هدف، آینده صادرات را تا حدی مبهم کرده است. با این حال، فعالان صنعت معتقدند در صورت ادامه رکود مصرف داخلی، صادرات همچنان یکی از اصلیترین راههای بقا برای کارخانهها خواهد بود.
لبنیات در آستانه تبدیل شدن به کالای طبقاتی
آنچه امروز در بازار لبنیات دیده میشود، فقط یک گرانی مقطعی نیست. بلکه نشانه تغییر جایگاه این محصولات در سبد مصرفی خانوارهاست. افزایش مداوم قیمتها باعث شده لبنیات آرامآرام از کالای روزمره به محصولی وابسته به سطح درآمد تبدیل شود. برای خانوادهای که تا همین دو سال پیش خرید چند بطری شیر و یک سطل ماست بخش عادی خرید هفتگی بود، حالا همین اقلام میتواند هزینهای چند صد هزار تومانی ایجاد کند. اگر موج تازه گرانی نیز به افت بیشتر مصرف منجر شود، ایران با وضعیتی روبهرو خواهد شد که در آن بخش مهمی از جامعه، مصرف منظم لبنیات را از برنامه غذایی خود حذف میکند. در چنین شرایطی، سیاستگذاران با چالشی دوگانه روبهرو هستند. از یک سو صنعت لبنیات زیر فشار سنگین هزینههای تولید قرار دارد و از سوی دیگر مصرفکننده توان خرید سابق را از دست داده است. حل این معادله، به یکی از مهمترین دغدغههای اقتصادی و اجتماعی بازار خوراکیها تبدیل شده است.
