هفت صبح| هشت روز از جنگ علیه ایران میگذرد و دنیا فهمید صلح در خاورمیانه فقط یک رویاست. اما این بار، نه فقط موشکها که هزاران هواپیمای مسافربری نیز از آسمان منطقه محو شدهاند. دادههای پروازی تصویری تکاندهنده از آسمانهای خالی در یکی از شلوغترین کریدورهای هوایی جهان ترسیم میکند. نزدیک به ۱۴هزار پرواز لغو شده، صدها هزار مسافر سرگردان در فرودگاهها هستند و فرودگاه بینالمللی دبی، آن قطب شلوغ جهانی با کاهش ۸۵درصدی پروازهای خود مواجه شده است. گزارشی از ده روزی که آسمان خاورمیانه از هواپیماهای مسافربری خالی شد.
از ساعت ۶ صبح شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴ که نخستین حملات آغاز شد، آسمان خاورمیانه دیگر امن نبود. دادههای گردآوریشده توسط پلتفرمهای ردیابی پرواز مانند «فلای تریدر ۲۴» که با شبکهای از ۵۰ هزار دریافتکننده زمینی و ماهوارهای، لحظهبهلحظه ترددهای هوایی را رصد میکنند، تصویری بیسابقه از خالی شدن آسمان منطقه را نشان میدهند.
بر اساس این دادهها، از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه (۹ اسفند)، نزدیک به ۱۴ هزار پرواز برنامهریزیشده برای پرواز از فرودگاههای بزرگ در ۱۰ کشور منطقه لغو شده است. این یعنی به طور متوسط روزانه بیش از ۱۴۰۰ پرواز که هر کدام میتوانستند صدها مسافر را جابهجا کنند، از برنامه خارج شدهاند. تصاویر ماهوارهای و راداری، مسیرهای پروازی را نشان میدهند که زمانی مملو از هواپیماهای تجاری بود و حالا در سکوتی سنگین فرو رفته است.
چندین فرودگاه و شرکت هواپیمایی خلیج فارس، عملیات عادی خود را به طور کامل به حالت تعلیق درآوردهاند. از ششم مارس (۱۶ اسفند)، ۱۰ کشور از زمان حملات، حریم هوایی خود را به طور کامل یا جزئی بسته بودند. این بدان معناست که حتی پروازهای عبوری نیز نمیتوانند از فراز این کشورها گذر کنند و ناچار به تغییر مسیر یا لغو کامل سفر هستند. فرودگاه بینالمللی دبی در امارات متحده عربی، یکی از شلوغترین قطبهای پروازی جهان که ۲۹۱ مقصد را به هم متصل میکند، از ۲۸ فوریه تاکنون ۸۵ درصد از پروازهای برنامهریزیشده خود را کاهش داده است.
این یعنی از هر ۱۰۰ پروازی که قرار بود از این فرودگاه عظیم انجام شود، تنها ۱۵ پرواز انجام شده است. تصور کنید که پایانههای وسیع فرودگاه دبی که روزگاری مملو از مسافران با ملیتهای گوناگون بود، حالا در سکوت و خلأ فرو رفته است. پس از آغاز حملات در ۲۸ فوریه، صدها هزار نفر پروازهای هواپیماها را هنگام خروج از حریم هوایی بستهشده را روی شبکههای آنلاین تماشا کردند. آمارهای «فلای تریدر ۲۴» نشان میدهد که ترافیک وبسایت این پلتفرم نسبت به هفته قبل از بحران ۱۰۰ درصد افزایش یافته است و در سه روز ابتدایی جنگ، ۲۵ میلیون نفر برای ردیابی پروازها به این سایت مراجعه کردهاند. این ارقام، بیانگر نگرانی جهانی از وضعیت پروازها و سرنوشت مسافران سرگردان است.
با وجود بحران، نخستین پروازها از امارات متحده عربی برای بازگرداندن مسافران سرگردان از روز دوشنبه ۲ مارس (۱۲ اسفند) آغاز شد. نزدیک به ۱۴۰ هزار نفر یک پرواز از فرودگاه بینالمللی دبی به مقصد بمبئی را از طریق شبکههای آنلاین ردیابی کردند. این نشاندهنده حجم بالای مسافران هندی سرگردان در دبی و تمایل آنها برای بازگشت به خانه است. همچنین، کاربران شبکههای اجتماعی از پلتفرمهای ردیابی پرواز برای دنبالکردن پرواز کریستیانو رونالدو، فوتبالیست معروف، از عربستان سعودی به اسپانیا استفاده کردند. این پرواز پس از آن انجام شد که مسابقات لیگ قهرمانان آسیا به دلیل جنگ به تعویق افتاد. این موارد نشان میدهد که حتی در بحبوحه جنگ، زندگی و رویدادهای عادی با هزاران دشواری در تلاش برای ادامه هستند.
در روزهایی که آسمان منطقه ناامن شده، پلتفرمهایی مانند «فلای تریدر ۲۴» به پنجرهای برای تماشای تحولات تبدیل شدهاند. اما این پلتفرمها چگونه کار میکنند؟ فناوری اصلی مورد استفاده در ردیابی پرواز، سیستم پخش وابسته به نظارت خودکار (ADS-B) نام دارد. اکثر هواپیماهای تجاری به فرستندههای ADS-B مجهز هستند که اطلاعاتی درباره موقعیت مکانی خود را به اشتراک میگذارند. این سیگنالها توسط گیرندههای زمینی ADS-B دریافت و به شبکههای ردیابی پرواز ارسال میشوند.
«فلای تریدر ۲۴» با داشتن بزرگترین شبکه در جهان، حدود ۵۰ هزار گیرنده در سراسر کره زمین دارد. از این رو در مناطقی که پوشش زمینی وجود ندارد، از گیرندههای ماهوارهای استفاده میشود. برای هواپیماهای قدیمیتر، از روش «چندجانبهیابی» (MLAT) برای محاسبه موقعیت آنها استفاده میشود. جنگ در منطقه تأثیر مستقیمی بر دقت این دادهها نیز داشته است. از زمان آغاز درگیری، استفاده از پارازیتهای جیپیاس در خاورمیانه افزایش یافته است. این پارازیتها که برای مقاصد نظامی استفاده میشوند، میتوانند باعث شوند مسیرهای پروازی در وبسایتهای ردیابی نادقیق نشان داده شوند. ممکن است خطوط زیگزاگی یا دایرهای عجیبی را در مسیر هواپیماها ببینید که ناشی از همین پارازیتهاست.
از طرف دیگر هشت روز از آغاز جنگ میگذرد و آمارهای پروازی روایتگر بخش دیگری از فاجعهای هستند که منطقه را در بر گرفته است. لغو ۱۴ هزار پرواز از فرودگاه تنها بخشی از این بحران هستند. اما شاید مهمترین چیزی که این آمارها نشان میدهند، پیوند عمیق میان امنیت و زندگی روزمره است. وقتی آسمان ناامن میشود، نه فقط پروازهای نظامی که زندگی عادی مردم نیز متوقف میشود. دانشجویی که باید به دانشگاه برسد، مادری که به دیدار فرزندش میرود، کارگری که برای کار به کشور دیگری سفر کرده، همه و همه قربانیان نادیده جنگی هستند که در آن نقشی ندارند. به همین دلیل در این مسیر، همیشه مردم عادی هستند که هزینه را میپردازند. مردمی که در فرودگاهها سرگردان میمانند، مردمی که پروازهایشان لغو میشود و مردمی که آسمان بالای سرشان برای هفتهها خالی از امید میماند.
کاهش درآمد فرودگاههای خاورمیانه
آمارها حکایت از آن دارند که فرودگاه دبی در سال ۲۰۲۳ حدود ۸۷ میلیون مسافر را جابهجا کرده بود و در سه ماهه نخست ۲۰۲۵، بیش از ۲۳ میلیون مسافر از ترمینالهایش عبور کرده بودند. در تاریخ ۳ ژانویه ۲۰۲۶ حتی رکورد ۳۲۴ هزار مسافر در یک روز به ثبت رسید. اما از ۲۸ فوریه تا ۶ مارس، لغو این پرواز، صدها مسافر را در سرگردانی و هزاران دلار درآمد را به باد داده است. شرکت هواپیمایی امارات که مقر آن در دبی قرار دارد، در نیمه نخست سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ درآمدی معادل ۶۵.۶ میلیارد درهم امارات داشته است. این یعنی تقریباً ۹۸ تا ۱۰۰ میلیون دلار درآمد روزانه در شبکه جهانی آن کاهش یافتهاست. با تعطیلی فرودگاه، این جریان درآمدی میلیارد دلاری با خطر جدی مواجه شده است. آن پولی که باید چرخ اقتصاد را بچرخاند، حالا در حسابها بلوکه شده و هیچکس نمیداند کی دوباره به جریان میافتد.
برآوردها نشان میدهد که فرودگاه دبی به طور معمول از هر مسافر بین ۴۰ تا ۷۰ دلار از محل عوارض هوانوردی و هزینهکرد داخل ترمینال درآمد کسب میکند. با ترافیک روزانه معمول، تنها در یک روز آرام، بین ۱۰ تا ۱۸ میلیون دلار درآمد فرودگاهی و ترمینالی از بین میرود. فروشگاههای لوکس، رستورانها و کافههای ترمینالها که روزگاری مملو از مسافران بود، حالا با صندلیهای خالی و نورهای خاموش، تصویری از یک شهر ارواح را تداعی میکنند.
کاهش سرمایه گذاری در خاورمیانه
پیامدهای این جنگ فراتر از کاهش درآمد فرودگاههاست. بازار سهام دبی حدود ۴ تا ۵ میلیارد دلار از ارزش دفتری خود را از دست داده است، زیرا سرمایهگذاران در حال بازنگری در پیشبینی سود شرکتهای هواپیمایی، توسعهدهندگان املاک و بانکها هستند. برجهایی که نماد رشد و پیشرفت بودند، حالا سایههای بلندی از نااطمینانی بر سرشان افتاده است. منطقه آزاد جبل علی و بندر آن که دو سال پیش به رکورد ۱۹۰ میلیارد دلار تجارت دست یافتند، معادل بیش از ۵۰۰ میلیون دلار کالا در هر روز جابهجا میکردند. هرچند این ارقام مستقیماً زیان نیستند، اما وسعت فعالیت اقتصادی وابسته به باز بودن آسمان منطقه را نشان میدهند. وقتی آسمان بسته باشد، نه فقط مسافران، که کالاها هم سرگردان میمانند.
در سطح کلان، گزارش شرکت «توریسم اکونومیکس» پیشبینی میکند که ورود گردشگران به خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ میلادی بین ۱۱ تا ۲۷ درصد کاهش یابد، در حالی که پیشبینی قبلی رشد ۱۳ درصدی را نشان میداد. این کاهش به معنای از دست رفتن بین ۲۳ تا ۳۸ میلیون گردشگر بینالمللی و کاهش ۳۴ تا ۵۶ میلیارد دلاری هزینههای مسافران است. رقمی که میتوانست سفرههای میلیونها خانواده را در سراسر منطقه رنگین کند، حالا در دود جنگ گم شده است.
دبی، که به عنوان یک قطب اقتصادی بزرگ، روزانه حدود ۱.۸ میلیارد درهم معامله ملکی ثبت میکرد، حالا در سکوت فرو رفته است. قراردادهایی که بسته میشدند، کلیدهایی که رد و بدل میشدند، همه و همه متوقف شدهاند. شرکتهای هواپیمایی مانند امارات، اتحاد، قطر ایرویز و عمان ایر پروازهای خود را به طور کامل متوقف یا به شدت محدود کردهاند. خطوط هوایی منطقه با دو شوک همزمان مواجه شدهاند: از یک سو لغو گسترده پروازها و از سوی دیگر افزایش شدید قیمت نفت که تا ۱۳ درصد جهش داشته و هزینه سوخت را به شدت بالا برده است. آنها در دامی دوگانه گرفتار شدهاند؛ نه درآمدی دارند و نه میتوانند هزینهها را کاهش دهند.
در این میان، تصویری تلخ از شکاف طبقاتی در بحران خودنمایی میکند. مسافران عادی در فرودگاههای شلوغ سرگردان ماندهاند، با چشمانی خسته و بلیتهای بیاعتبار در دست، در حالی که ثروتمندان با جتهای خصوصی و هزینههایی تا ۳۵۰ هزار دلار خود را از منطقه خارج میکنند. شکافی که جنگ نه فقط در آسمان، که در جامعه نیز ایجاد کرده است. در این میان، آنهایی که توان خرید امنیت را دارند، میروند و آنهایی که ندارند، میمانند و سرگردانی را به جان میخرند. این شاید یکی از بدترین نتایج جنگی باشد که بر سر مردم عادی فرود آمده است.
