هفت صبح| بازار کاغذ و خدمات وابسته به آن، از پرینت و کپی گرفته تا تایپ، صفحهآرایی و صحافی، این روزها یکی از آشفتهترین و غیرقابل پیشبینیترین بازارهای خرد کشور است. بازاری که افزایش قیمت در آن شوکآور بوده و بسیاری از مصرفکنندگان بهویژه دانشجویان را غافلگیر کرده است. اگر تا همین دو سه سال قبل، کاغذ کالایی عادی و کمحاشیه به حساب میآمد، امروز به گلوگاه اصلی هزینههای آموزشی و اداری تبدیل شده است.
نقطه آغاز این بحران، قیمت خودِ کاغذ است. فعالان بازار میگویند کاغذی که زمانی بهصورت بندی و حتی دانهای با قیمتهای ناچیز عرضه میشد، حالا به کالایی تبدیل شده که فروشندگانش از اعلام قیمت ثابت طفره میروند. قیمت «کاغذ خالی» که در برخی مراکز بهصورت بسته 500 برگی فروخته میشود، حالا به محدوده 1/2 تا 1/5 هزار تومان برای هر برگ رسیده است. عددی که تا یکی دو سال پیش، حتی تصورش هم برای مصرفکننده ممکن نبود. همین جهش، کل زنجیره خدمات چاپ و پرینت را تحت تأثیر قرار داده است.
برای درک شدت این تغییر، کافی است نگاهی به قیمتهای گذشته بیندازیم. تا حوالی سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، پرینت سیاهوسفید A4 در بسیاری از دفاتر خدماتی با قیمتهایی در حد چندصد تومان انجام میشد. حتی در اوج گرانیهای آن دوره، عددهایی حدود هزار تا دو هزار تومان برای هر برگ سیاهوسفید، گران تلقی میشد. امروز اما همان خدمت، بسته به محل و کیفیت، چندده برابر شده و دیگر کسی حاضر نیست روی عدد مشخصی تعهد بدهد. فروشندگان میگویند هزینه کاغذ، تونر و نگهداری دستگاه بهقدری بالا رفته که قیمتهای باثبات عملاً غیرقابل تکرار است.
پرینت رنگی وضعیت حادتری دارد. چند سال پیش، پرینت رنگی برای بسیاری از پروژههای دانشجویی و گزارشهای اداری گزینهای قابل دسترس بود و اختلاف قیمتش با سیاهوسفید آنقدر زیاد نبود که مانع استفاده شود. اما امروز پرینت رنگی به خدمتی لوکس تبدیل شده است. افزایش قیمت جوهر و تونر رنگی که تقریباً همگی وارداتی هستند، باعث شده هزینه این نوع پرینت نسبت به گذشته چند برابر شود. بسیاری از دفاتر فنی میگویند مشتریها وقتی قیمت جدید را میشنوند، ترجیح میدهند فایل را سیاهوسفید چاپ کنند یا اصلاً از چاپ رنگی صرفنظر کنند.
این تغییر قیمت به پرینت محدود نمانده و خدمات تایپ و آمادهسازی متون را هم تحت تأثیر قرار داده است. در سالهای قبل، تایپ یک صفحه متن فارسی ساده، معمولاً با رقمهایی انجام میشد که برای دانشجو قابلتحمل بود و بخش زیادی از سفارشها با نرخهای نسبتاً ثابت انجام میشد. اما حالا شرایط تغییر کرده است. اگرچه تایپ ذاتاً وابسته به نیروی انسانی است، اما وقتی خروجی کار قرار است چاپ شود، هزینه بالای کاغذ و پرینت بهطور مستقیم روی قیمت نهایی تایپ هم اثر میگذارد. بسیاری از تایپیستها و دفاتر خدماتی میگویند دیگر نمیتوانند با نرخهای قدیمی کار کنند، چون مشتری در نهایت هزینه چاپ را هم از چشم آنها میبیند. از سوی دیگر برخی دانشجویان نیز آموختهاند که با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی تایپ صوتی کنند که موجب رکود در بازار کار تایپیستها شده است.
در مورد پایاننامهها، این فشار مالی شدیدتر احساس میشود. تا چند سال پیش، دانشجو میتوانست با هزینهای نسبتاً معقول، کل فرآیند تایپ، صفحهآرایی، پرینت و صحافی پایاننامه را انجام دهد. امروز اما همین فرآیند به یکی از پرهزینهترین مراحل تحصیل تبدیل شده است. افزایش قیمت کاغذ باعث شده هزینه پرینت نسخههای نهایی پایاننامه جهش پیدا کند و این موضوع، حتی روی تعداد نسخههایی که دانشجو چاپ میکند هم اثر گذاشته است.
برخی دانشگاهها همچنان چند نسخه چاپی مطالبه میکنند اما دانشجو ناچار است برای کاهش هزینه، به حداقل ممکن بسنده کند. صحافی هم در این چرخه گرانی بینصیب نمانده است. جلد، مقوا، چسب و مواد مصرفی صحافی، همگی به بازار کاغذ وابستهاند. صحافها میگویند قیمتها آنقدر سریع تغییر میکند که گاهی برای سفارشهایی که چند روز قبل ثبت شده، ناچارند دوباره قیمت بدهند. این وضعیت باعث نارضایتی مشتری میشود اما از نگاه فعالان بازار، چارهای جز این باقی نمانده است.
ریشه این نوسانات را باید در ترکیبی از عوامل دید؛ از وابستگی بالای بازار کاغذ به واردات و نوسان نرخ ارز گرفته تا مشکلات ترخیص کالا و نبود یک سیاست پایدار برای تأمین کاغذ مصرفی. وقتی قیمت ارز بالا میرود، اثر آن تقریباً بلافاصله در قیمت کاغذ دیده میشود و این افزایش، مثل موج، به پرینت، تایپ و صحافی منتقل میشود. تولید داخلی کاغذ هم هنوز آنقدر گسترده و پایدار نیست که بتواند این شوکها را خنثی کند.
نتیجه نهایی، بازاری است که در آن نه فروشنده آرامش دارد و نه مصرفکننده. دانشجو یا شهروندی که برای یک کار ساده اداری به پرینت و تایپ نیاز دارد، دیگر نمیداند با چه هزینهای روبهرو خواهد شد. وقتی قیمت کاغذ خالی به بیش از هزار تومان برای هر برگ میرسد، طبیعی است که قیمت پرینت و خدمات وابسته هم جهش پیدا کند. تا زمانی که این بیثباتی ادامه دارد، خدماتی که روزی جزو هزینههای جزئی زندگی بود، به دغدغهای جدی برای بخش بزرگی از جامعه تبدیل خواهد شد.
