روزنامه هفت صبح| گزارشي كه ديروز در صحن علني مجلس درباره وضعيت اينترنت كشور قرائت شد، مهر تاييدي بر گزارش انجمن تجارت الكترونيك تهران بود كه تير امسال منتشر شد و حالا با قرار دادن اين دو گزارش در كنار هم اطلاعات بيشتري درباره دلايل اين اختلال بيسابقه در وضعيت اينترنت در دست داريم. با وجود اين دو گزارش، وزير ارتباطات كه ديروز براي توضيح درباره گزارش كميسيون صنايع به مجلس رفته بود، اختلال در اينترنت را نپذيرفت و حتي خبر داد كه در دو سال گذشته وروديهاي اينترنت متنوع شده و بيش از دوبرابر نياز كشور، تامين شده است.
يكي از نكتههاي مهمي كه ديروز در صحن مجلس اعلام شد، درخواست كميسيون صنايع براي اعلام شدن دليل فيلتر شدن سايتها به مردم بود و پيشنهاد داد كه اين كار با كمك صفحهاي مثل «پيوندها» انجام شود؛ با اين كار تكليف كاربر هم مشخص ميشود و ميداند كه سايت به دلايل مجرمانه فيلتر شده يا دليل ديگري پشت در دسترس نبودن آن وجود دارد. اما همه می دانند که مشکل اصلی نه روی صفحات فیلتر شده بلکه بر روی صفحاتی است که کانال دسترسی به آنها آن قدر تنگ و باریک شده که کاربر را از نفوذ به آنها پشیمان میکند. این همان صفحات و سایت هایی است که به سایت های خاکستری مشهورند.
تقريبا دو ماه پيش انجمن تجارت الكترونيك تهران هم در گزارش خود نوشته بود بررسیها روی دامنهها و آیپیهای لیست خاکستری که اکثریت اینترنت را شامل میشوند، نشان داده که تجهیزات حاکمیتی با ایجاد اختلال عمدی باعث میشوند تا ۵۰درصد دادههای ارسالی به این مقاصد با مشکل مواجه شوند. بهغير از آنهم وبسایتهایی که در طول یک ماه بیشتر از ۱۰درصد اختلال داشتند را اندازهگیری کرده و به اين نتيجه رسيده است در ایران علاوه بر ۴۵ وبسایتی که حداقل در ۵۰درصد موارد در دسترس نبودند، ۱۳ وبسایت اختلالی بین ۱۰ تا ۵۰درصدی را نشان داده است.
نتيجه مهم ديگر تحقيقات اين بود كه از بین ۱۰۰ وبسایت برتر جهان، بیش از ۳۳درصد از آنها در ایران غیرقابل دسترسی یعنی فیلتر هستند و این میزان در ۲۰۰ سایت برتر هم به همین نسبت است. علاوه بر اين بین ۱۰۰ کشور مختلف جهان، ایران پس از چین كه ۵۰درصد وبسایتها را فیلتر كرده، با فیلترینگ ۴۵درصدي وبسایتها، محدودترین اینترنت جهان را دارد.
مصر، روسیه و عمان هم بهترتیب سومین تا پنجمین اینترنت محدود جهان را دارند. طبق دادههايي كه اين انجمن بهدست آورد، ایران، چین و ترکمنستان تنها کشورهایی در بین ۱۰۰ کشور برتر جهان هستند که هر شش شبکه اجتماعی پراستفاده جهان را مسدود کردهاند. این انجمن همچنین به موضوع فیلتر کردن سایتهای داخلی برای کاربران خارجی اشاره و اعلام کرده از بین ۱۰۰ وبسایت برتر دولتی، ۵۷ سایت از خارج کشور در دسترس نیستند.
اين مهمترين نكتههايي است كه در گزارش كميسيون صنايع مجلس اعلام شده و براي اولينبار است كه بهطور رسمي مطرح ميشود:
براساس نظرسنجيهاي معتبر حدود 64درصد از كاربران از ابزارهاي فيلترشكن استفاده ميكنند كه برخي مداوم و برخي موردي براي مراجعه به سكوهاي موردنظر خود از آن استفاده ميكنند.
سهم پهناي باند ناشناس در شبكه كمتر از پنج درصد بينالملل در سال گذشته به حدود 25درصد در حال حاضر رسيده است. پهناي باند ناشناس يعني ترافیکی که سیستم فیلترینگ قادر به تشخیص پروتکل آن نیست.
طی ماههای اخیر، شهروندان و کسبوکارهای اینترنتی در دسترسی به سایتهای اینترنتی با سه نوع اختلال مواجه ميشدند:
یکی از انواع موانع در دسترسی کاربران به اینترنت، زمانی است که کاربر با تجربه اختلال در دسترسی به سایت اینترنتی مورد نظر، پیام وقفه يا همان (Time Out) را دریافت میكرد که این وضعیت میتواند ناشی از دو عامل باشد: عامل نخست زمانی است که آن سایت مجرمانه تلقی شده و بدون آنکه کاربر دلیل آن را بداند، دسترسی به آن قطع میشود، اما به استناد ماده ۲۲ قانون جرایم رايانهاي، تشخیص سایتهای مجرمانه تنها در حوزه اختیارات کمیته تعیین مصادیق است و اگر سایتی با تشخیص کمیته قانونی مذکور فیلتر شده باشد، باید مثل روال سالهای گذشته، صفحه «پیوندها» براي نشان دادن دليل مسدودي سايت نمايش داده شود.
عامل دوم در مواجهه با پیغام وقفه يا (Time out) برای کاربر میتواند ناشی از مسدود شدن سایت مقصد به دلیل تحریمهای خارجی باشد. بیش از ۳۰۰ هزار سکو و سرویس، کاربران ایرانی را مورد تحریم قرار دادهاند که در بین آنها سرویسهای پرکاربردی قرار دارند.
مانع دیگر برای دسترسی آسان به درگاهها در شرايطي رخ ميدهد كه فیلترشکن روی گوشی تلفن همراه کاربر روشن نیست. در اين شرايط کاربران میتوانند متوجه پیامهای دریافتی در اپلیکیشنهای مسدود شده شوند، اما امکان مشاهده آنها را ندارند. مثل شرايطي كه نوتيفيكيشن پيامرسانهايي مثل واتساپ و تلگرام روي گوشي شما وجود دارد، اما متوجه نميشويد كه پيام از طرف چه كسي است.
مانع دیگر در دسترسی آسان به اینترنت زماني خودش را نشان ميدهد که کاربر، درخواست اتصال یا دسترسی به یک دامنه یا سایت را ارسال میکند، اما آنچنان با کندی سرعت مواجه است که در نهایت از ورود به سایت مورد نظر انصراف میدهد. دلیل این اختلال هم كاهش پهنای باند و افزایش ترافیک است که میتواند هم ناشی از محدودیتهای اعمال شده بر روی پهنای باند و هم ناشی از افزایش استفاده از فیلترشکن باشد.
گزارش انجمن تجارت الكترونيك تهران هم ميگويد كه در شرایط فعلی، مشکل اصلی اینترنت در ایران اختلالهای گسترده و دائمی آن روی تقریبا تمام آیپیها و وبسایتهای سراسر جهان است. تجهیزات حاکمیتی با ایجاد اختلال عمدی باعث میشوند تا ۵۰درصد دادههای ارسالی به این مقاصد با مشکل مواجه شوند. در واقع دلیل اصلی این اختلالها، سیاست جدید و غلط فیلترینگ هوشمند اجرا شده توسطه وزارت ارتباطات- شرکت ارتباطات زیرساخت- کمیته صیانت- است که اختلالهای همگانی و گستردهای برای اکثر وبسایتها و آیپیهای جهان بهوجود آورده است. در واقع در حال حاضر هر نوع ترافیک اینترنتی در صورتی که بهصورت موردی و از سمت نهادهای متولی مجاز نشده باشد، بهصورت خودکار دچار اختلال میشود.
چه كسي فيلتر ميكند؟
گزارش كميسيون صنايع تاكيد ميكند كه علاوه بر کمیته تعیین مصادیق مجرمانه، چند بخش ديگر هم در اعمال محدوديت و مسدودسازي نقش مهمي دارند: برخی اختیارات برای مواجهه فوری با برخی محتوای مجرمانه به دبیرخانه کارگروه واگذار شده است. مقامات قضايی بر اساس شکایت خصوصی بر اساس ماده ۲۲ قانون جرایم رایانهای قدرت پالایش محتوا دارند. برخی از شوراها و تنظیمگران بخشی، هم مصوباتی برای اعمال محدودیت و مسدودسازی دارند.
جايگاه عجيب اينترنت ايران در جهان
طبق بررسيهاي مجلس در حال حاضر مطابق با آخرين گزارش نهادهاي بينالمللي در سال 2022، ايران در بين 193 كشور مورد ارزيابي، رتبه 91 و در بين 47 كشور آسيايي ارزيابي شده، رتبه 27 را بهدست آورده است. اين رتبه در شرايطي بهدست آمده كه در سال 2020 رتبه ايران 89 بود. گزارش انجمن تجارت الكترونيك تهران هم گفته بود كه ایران با 33/3درصد فیلترینگ و ۱۸درصد اختلال، در صدر جدول پراختلالترین اینترنت جهان قرار گرفته است. علاوه بر اين پس از میانمار بیشترین اختلال را در اينترنت نشان داده و پس از چین دومین اینترنت محدود جهان و جزو پنج اینترنت کند جهان است.
ايران در سال 2022 در شاخص مقرون بهصرفه بودن اينترنت، جايگاه چهل و هشتم و در شاخص زيرساخت الكترونيكي رتبه چهل و نهم و در شاخص دولت الكترونيك در رتبه 79 قرار گرفته است.
