روزنامه هفت صبح، احمد رنجبر| 30 فیلم سینمایی حاصل فعالیت مستمر مسعود کیمیایی است اما هیچگاه سریال نساخته. این اتفاق در حالی افتاده که کیمیایی دو بار تا آستانه تولید سریال پیش رفت؛ یکی سریال تلویزیونی و دیگری سریالی برای شبکه نمایش خانگی. پروژه اول که درباره تختی است کلا منتفی شد و پروژه دوم که قرار بود براساس رمان «جسدهای شیشهای» خودش ساخته شود، هنوز به جریان نیفتاده. حالا به شکل رسمی اعلام شده آخرین فیلم کیمیایی یعنی «خائنکشی» ابتدا به شکل سریال خانگی منتشر میشود و سپس نسخه سینماییاش روی پرده سینماها خواهد رفت.
اگر خاطرتان باشد دو سال پیش در هفتصبح نوشتیم که سازندگان میخواهند سریالی از «خائنکشی» نیز آماده کنند و حالا آن شنیده رنگ واقعیت گرفته است. این فیلم درباره مهدی بلیغ يكي از معروفترين كلاهبرداران تهراني است كه زندگي دراماتيكي داشته و كيميايي از نزديك او را ميشناخته. فرهاد آئیش، امیر آقایی، سارا بهرامی، پانتهآ بهرام، مهران مدیری، پولاد کیمیایی، اندیشه فولادوند، حمیدرضا آذرنگ، سام درخشانی، الهام حمیدی و نرگس محمدی از جمله بازیگرانی هستند که در آن بازی کردهاند. بهزودی «خائنکشی» میآید و میتوان اولین تجربه سریالی کیمیایی را قضاوت کرد؛ هرچند با فرمت سینمایی ساخته شده… . عجالتا بهانه پرونده امروز بررسی عملکرد کارگردانهای نامدار در اولین گام سریالسازی است.
علی حاتمی/ داستانهای مولوی
سابقه پیش از سریال: سال ۱۳۴۴فعالیت هنری خود را در تئاتر شروع کرد و چهار سال بعد اولین فیلم سینماییاش با نام «حسن کچل» را مقابل دوربین برد. «طوقی»، «باباشمل»، «قلندر»، «خواستگار» و «ستارخان» فیلمهای بعدی زندهیاد علی حاتمی هستند.
کیفیت اولین سریال: آنچه حاتمی در آغاز راه ساخت، موقعیتی که باید به دست نیاوردند و بعد از گل کردن آثار دیگرش بود که توجهات به سمت تولیدات اولیهاش جلب شد. حاتمی با چنین سابقهای تصمیم گرفت اولین سریالش «داستانهای مولوی» را با نگاهی به حکایتهای مولانا کارگردانی کند. این سریال نوروز ۱۳۵۳روی آنتن رفت که مبتنی بر شش قصه بود: سلطان و کنیزک، پیر چنگی، قاضی و زن جوحی، خلیفه و اعرابی، طوطی و بازرگان و صوفی. این سریال بهرغم ویژگیهای مثبت تبدیل به یک اتفاق نشد. حال آنکه حاتمی کاری سخت در تبدیل داستانهای مولانا به تصویر داشت و بعد از او این راه توسط دیگران پی گرفته نشد.
چند سریال دیگر ساخت؟ «سلطان صاحبقران» و «هزاردستان» دیگر تجربههاي حاتمی در سریالسازی هستند. او تصمیم داشت «جهان پهلوان تختی» را در قالب فیلم- سریال بسازد که در میانه راه بیمار شد و از دنیا رفت. در میان سریالهای این کارگردان فقید، «هزاردستان» جایگاه ویژهتری نزد خاص و عام بهدست آورده. «سلطان صاحبقران» هم اثری درخور است که همچنان میتوان آن را دید و لذت برد.
ناصر تقوایی/ داییجان ناپلئون
سابقه پیش از سریال: شاخصترین فعالیت ناصر تقوایی در آغازین سالهای فعالیت، ساخت مستند است که از نمونههای موفق آن میتوان به «تاکسیمتر» اشاره کرد که سال ۱۳۴۶ برای تلویزیون ساخته شد. او بعدها مستندسازی را هم ادامه داد اما آنچه شهرتش را رقم زد، فیلمهای «صادق كرده»، «آرامش در حضور ديگران» و «نفرين» است. او با این سابقه سراغ سریال «داییجان ناپلئون» رفت که سال 55 پخش شد.
کیفیت اولین سریال: تقوایی «داییجان ناپلئون» را بر اساس رمانی به همین نام نوشته ایرج پزشکزاد ساخت. قصه از جایی شروع میشود که داییجان احساس میکند به او توهین شده. تقوایی در برگردان رمان به سریال حواسش به جزئیات بود و نتیجه اینکه «داییجان ناپلئون» تبدیل به یک سریال جذاب و ماندگار شد. داییجان ناپلئون (غلامحسین نقشینه)، مشقاسم (پرویز فنیزاده) و اسدالله میرزا (پرویز صیاد) بیش از دیگران در خاطر ماندهاند.
چند سریال دیگر ساخت؟ نکته خاص و افسوسبرانگیز کارنامه تقوایی، آثاری است که به سرانجام نرسیدند. از جمله سریال «داستانسرایان» که قرار بود به زندگی و آثار نویسندگان نامآور ادبیات معاصر بپردازد و سریال «شوهر آهو خانم» نوشته علی محمد افغانی. این دو سریال مربوط به قبل از انقلاب است. او پس از انقلاب سریال «کوچک جنگلی» را دست گرفت اما ناتمام ماند و بهروز افخمی آن را به شکلی دیگر ساخت.
رسول ملاقلیپور / سفر به چزابه
سابقه پیش از سریال: پس از انقلاب سراغ عکاسی رفت و با شروع جنگ تحمیلی به شکل حرفهای این هنر را ادامه داد. زندهیاد رسول ملاقلیپور در خلال عکاسی، ساخت مستند جنگی و کارگردانی فیلم کوتاه را هم پیش برد و بعد از آن پشت دوربین فیلم بلند سینمایی قرار گرفت. فیلمهای «نینوا»، «بلمی به سوی ساحل»، «پرواز در شب»، «افق»، «مجنون»، «خسوف» و «پناهنده» از او کارگردانی مهم در حوزه دفاع مقدس ساخت و آثارش مورد توجه خاص و عام بود.
کیفیت اولین سریال: سال 74 دو فیلم «سفر به چزابه» و «نجات یافتگان» رونمایی شد و کمی بعد در قالب سریال 12 قسمتی با نام «سفر به چزابه» روی آنتن رفت. این سریال داستان گروهی گردشگر است که به مناطق جنگی میروند. در ادامه، نامهای برای وحید کارگردان فیلمهای جنگی، مریم امدادگر روزهای جنگ، فواد نویسنده رمانهای جنگی، جواد جانباز روشندل و دیگران ارسال میشود که آنها را به بازدید از مناطق جنگی دعوت میکنند. این فیلم-مجموعه جزو آثار شاخص کارنامه رسول ملاقلیپور است که علاوه بر محتوای متفاوت، ساختاری جدید هم دارد. خودش در مصاحبهای گفته بود: «سفر به چزابه» شخصیترین فیلم زندگی من است. دلم میخواست این فیلم را بسازم که پاسخی باشد به تنها خواستهای که حسن شوکتپور از من داشت.»
چند سریال دیگر ساخت؟ ملاقلیپور دیگر سریال نساخت.
کمال تبریزی / لیلی با من است
سابقه پیش از سریال: کار سینماییاش در مقام فیلمبردار با فیلم «توهم» به کارگردانی سعید حاجی میری شروع شد. کمال تبریزی اما خیلی زود مسیر را به سمت کارگردانی کج کرد که «عبور» و «در مسلخ عشق» و «پایان کودکی» فیلمهای اولش هستند. سومی شهرتش را میان اهالی سینما باعث شد.
کیفیت اولین سریال: در دورانی که سیما فیلم علاقهای خاص به ساخت فیلم-مجموعه داشت، «لیلی با من است» به سرانجام رسید. بعد از ورژن سینمایی، نسخه سریالی آن هم در شش قسمت پخش شد اما توفیق چندانی بهدست نیاورد. به این دلیل که فیلم اصل حرف را به شکل کامل و بدون زوائد میزند و موقعیتهای کمدیاش بهتر به چشم میآید. داستان را هم که میدانید: صادق مشکینی فیلمبردار تلویزیون که بسیار از جنگ و خط مقدم میترسد، برای اینکه بتواند از صندوق تلویزیون وام بگیرد عازم جبهه میشود و همین سرآغاز اتفاقات متفاوت و خندهآور است.
چند سریال دیگر ساخت؟ کمال تبریزی سال 78 سریال « قصههای رودخانه سیاکیا» را به عنوان محصول مشترک ایران و مالزی ساخت اما توقیف شد.« دوران سرکشی» دیگر سریال اوست که تحسینها را به خود دید. «شهریار» اما با انتقادات زیادی حتی از سوی برخی اعضای خانواده استاد شهریار همراه بود. «سرزمین کهن» هم بلافاصله پس از پخش توقیف شد و بهرغم وعدههای اخیر مدیران، هنوز رنگ آنتن ندیده.
ابراهیم حاتمیکیا / خاک سرخ
سابقه پیش از سریال: ابراهیم حاتمیکیا ابتدا فیلم کوتاه و مستند میساخت که سوژههایشان از دل جنگ میآمد. او این دغدغه را در فیلمهای بلند خود نیز پی گرفت که غالبا جزو آثار شاخص ژانر دفاع مقدس هستند. حاتمیکیا با «هویت»، «دیدهبان» و «مهاجر» تبدیل به کارگردانی مهم شد و در ادامه «وصل نیکان»، «از کرخه تا راین»، «خاکستر سبز»، «بوی پیراهن یوسف»، «برج مینو»، «آژانس شیشهای»، «روبان قرمز»، «موج مرده» و «ارتفاع پست» نشان دادند حاتمیکیا حرفها برای گفتن دارد.
کیفیت اولین سریال: پس از آن فیلمها، نوبت به سریال رسید. حاتمیکیا در «خاک سرخ» زندگی دختری به نام لیلا را به تصویر کشید که در سالهای قبل از انقلاب از خانوادهاش جدا شده و حالا دنبال هویت خود میگردد. کارگردان با این تمهید سفری تکاندهنده به خرمشهر جنگزده داشت و با این سریال که اولین بار سال 1381 پخش شد، یک اثر ممتاز دیگر به کارنامهاش افزود. حاتمیکیا با همان نگاه و وسواس سینمایی، «خاک سرخ» را ساخت و تحسینها را به خود دید.
چند سریال دیگر ساخت؟ «حلقه سبز» دومین سریال حاتمیکیا است که در دسته آثار موسوم به معناگرا قرار میگیرد و البته آنگونه که انتظار میرفت، مورد پسند قرار نگرفت. حاتمیکیا این روزها مشغول پیشتولید سومین سریال خود به نام «حضرت موسی» است.
مهدی فخیمزاده/ تنهاترین سردار
سابقه پیش از سریال: شروع کار هنری مهدی فخیمزاده با تئاتر بود. او مدتی بعد در قامت بازیگر جذب سینما شد و سال 1354 «مجازات» را به عنوان اولین تجربه بلند کارگردانی مقابل دوربین برد. فخیمزاده از آن به بعد هم فیلم ساخت و هم بازی کرد؛ چه در فيلم خودش و چه فيلم دیگران. «میراث من جنوب» اولین فیلم او پس از انقلاب است و «همسر» مهمترین ساخته سینمایی کارنامهاش.
کیفیت اولین سریال: فخیمزاده در اولین تجربه سریالسازیاش «تنهاترین سردار» را کارگردانی کرد که به روایت قسمت کوتاهی از زندگی امام حسن مجتبی (ع)، ماجرای صلح او با معاویه و… میپردازد. کارگردان از نظر ساختاری موفق عمل کرده. از نظر محتوایی و زاویه نگاه اما همچنان این نکته مطرح میشود که سریال نتوانسته حق مطلب را ادا کند. این را هم از یاد نبریم که پیشتر، سریال «امام علی(ع)» سطح توقعات را بسیار بالا برده بود.
چند سریال دیگر ساخت؟ فخیمزاده مدتی بعد سراغ یک سریال تاریخی-مذهبی رفت و این بار به مدد تجربه نتیجه «ولایت عشق» با موضوع زندگی امام رضا (ع) بهتر شد. او از سال 80 تغییر ژانر داد و بر ساخت آثار پلیسی متمرکز شد. سرآمد سریالهای فخیمزاده در این عرصه «خواب و بیدار» و «حس سوم» هستند. در کارنامه او سریالهای «بیصدا فریاد کن»، «ساختمان ۸۵» و «فوقسری» هم دیده میشود.
محمدرضا هنرمند / کاکتوس
سابقه پیش از سریال: او هم جزو کسانی است که ابتدا صحنه تئاتر را تجربه کردهاند. محمدرضا هنرمند سال 61 اولین فیلمش به نام «مرگ دیگری» را ساخت که روایتی متفاوت درباره مرگ است. «گورکن»، «زنگها » و «ردپایی بر شن » دیگر فیلمهای بعدیاش هستند. «دزد عروسکها» و فروش بالای آن خاصترین اتفاق کارنامه هنرمند در این دوره است. او پیش از سریالسازی «دیدار» را هم کارگردانی کرد که سه سال توقیف بود.
کیفیت اولین سریال: محمدرضا هنرمند زمانی که سریال «کاکتوس» را ساخت، کارگردانی نام آشنا بود. این سریال در سه سری روی آنتن رفت که با نگاهی طنز و انتقادی به موضوعات سیاسی -اجتماعی میپرداخت. «کاکتوس» در زمان خود سریالی پیشرو بود و توجه مخاطبان را جلب کرد. خود هنرمند درباره این تجربه گفته:«سريال «كاكتوس» متكي بر نوعي گفتوگوهاي زياد و بيحاصل بود كه ويژگي اين ساختار محسوب ميشود و در تمام دنيا نيز مرسوم است؛ بنابراين آن چه شما ميبينيد نوعي تله تئاتر است كه لحن خاصي دارد. پس از پخش سري اول «كاكتوس» و استقبال مردم، شبكه یک براي ادامه اين سريال تحت فشار بود.»
چند سریال دیگر ساخت؟ «زیر تیغ» و «آشپزباشی» سریالهای دیگر هنرمند هستند. اولی بهرغم تلخی فراوان موج آفرید اما دومی با وجود سویه کمدی موفق نبود که بخشی از آن به شرایط جامعه در سال 88 برمیگردد.
فریدون جیرانی / مرگ تدریجی یک رویا
سابقه پیش از سریال: از کودکی به هنر علاقهمند بوده و در نوجوانی جذب گروه تئاتر میشود و مدتی بعد به عضویت سینمای آزاد مشهد درمیآید. فریدون جیرانی همزمان با آمدن به تهران، فعالیت روزنامهنگاری را پی میگیرد و به دلیل اشتیاق به سینما، بر فیلمنامهنویسی متمرکز میشود. اولین تجربه او در این زمینه «آفتابنشینها» در سال 60 است. در دهه 60 و 70 جیرانی متن فیلمهای زیادی را نوشت که غالبا پرفروش بودند؛ مثل «سناتور»، «گلهای داوودی»، «دبیرستان» و … . سال 66 «صعود» را کارگردانی کرد که تجربهای ناموفق بود. فیلمهای بعدیاش اما مورد توجه قرار گرفتند؛ از جمله «آب و آتش»، « شام آخر»، « صورتی»، « سالاد فصل» و …
کیفیت اولین سریال: «مرگ تدریجی یک رویا» داستان نویسندهای جوان به نام مارال است که با نوشتن یک رمان معروف میشود. او با وسوسههای خواهر و یک منتقد ادبی، همسرش را رها میکند و… سریال نقدی صریح بر مناسبات ناسالم بود و به اندازه کافی مواد اولیه برای سرگرم کردن مخاطب داشت.
چند سریال دیگر ساخت؟ جیرانی سالها بعد «تعبیر وارونه یک رویا» را در فضایی متفاوت از سریال اول ساخت که تا قسمت آخر همه چیز خوب پیش میرفت و در نقطه پایان برخی انتقادها شکل گرفت. او در شبکه خانگی «نهنگ آبی» را هم ساخته که سریال موفقی نیست.
سیروس الوند/ خستهدلان
سابقه پیش از سریال: حرفهاش نقدنویسی در مجلات سینمایی بوده و آرامآرام سمت نگارش فیلمنامه میآید. «حیدر» در سال 1350 اولین تجربه سینمایی سیروس الوند است و چهار سال بعد اولین فیلم خود بهنام «شب آفتابی» را کارگردانی میکند. «فریاد زیر آب» شاخصترین فیلم او پیش از انقلاب بهحساب میآید. الوند پس از انقلاب هم در قامت نویسنده و کارگردان فعالیتش را پی گرفت که «ریشه در خون» در سال 62 اولین فیلمش پس از انقلاب است.
کیفیت اولین سریال: در سالهای فعالیت، سیروس الوند به عرصه سریالسازی ورود نکرد و این اتفاق سال 88 با مجموعه اپیزودیک «خستهدلان» افتاد. داستان درباره مسافرانی است که در یک قطار همسفرند و در این سفر هرکدام به یاد زندگی خود میافتند و حال و گذشته آنها مرور میشود. «خستهدلان» مورد توجه برخی مخاطبان قرار گرفت اما در مجموع جزو سریالهای شاخص تلویزیون دستهبندی نمیشود. تعمیم سفر به تحول روحی و رستگاری شخصیتها در پایان هر اپیزود بیش از آنکه سویه سرگرمی داشته باشند، مفهومزده هستند.
چند سریال دیگر ساخت؟ سیروس الوند بهغیر از «خستهدلان» سریال دیگری نساخته است. بااین حال در کارنامهاش همکاری با تلویزیون و تلهفیلمهای «مرد»، «ستارههای سوخته» و «عروس برفی» دیده میشود.
ابوالحسن داوودی/ زمین انسانها
سابقه پیش از سریال: «پاییزان» اولین فیلمنامه ابوالحسن داووی است که آن را بهطور مشترک با فرید مصطفوی نوشت و رسول صدرعاملی کارگردانی کرد. داوودی قبلتر نقد و مقالات سینمایی مینوشت و بعد از «پاییزان» بر سینما متمرکز شد. سال 65 «سفر عشق» را بهعنوان اولین فیلم خود ساخت و در ادامه «سفر جادویی»، «جیببرها به بهشت نمیروند»، «من زمین را دوست دارم»، «مرد بارانی»، «نان، عشق و موتور ۱۰۰۰» و… را کارگردانی کرد.
کیفیت اولین سریال: داوودی با کارنامهای پربار به سمت سریالسازی رفت. او البته قصد داشت «زمین انسانها» را سال 75 بسازد که مسئولان وقت سیما فیلم عقیده داشتند داستان زیادی تلخ است. در نهایت اواخر دهه هشتاد این سریال به سرانجام رسید که داستان آن در یک بیمارستان میگذرد؛ جایی که چند پزشک در حال گذراندن دوره هستند تا تخصص خود را در رشته مغز و اعصاب بگیرند. این سریال نسخه ايرانيزه شده سريال معروف «پرستاران» است. «زمین انسانها» بهرغم برخی ضعفها سریالی موفق لقب گرفت که برخی منتقدان هم آن را تمجید کردند. مثلا رامین شهبازی گفته بود: « ابوالحسن داوودي و همكاران نويسندهاش در اين مجموعه بسيار كوشيدهاند واقعيات اطراف ما را با نگاهي غمانگيز، بيپيرايه و تلخ عرضه كنند.»
چند سریال دیگر ساخت؟ بعد از «زمین انسانها» ابوالحسن داووی بار دیگر سراغ ساخت فیلم سینمایی رفت.
