روزنامه هفت صبح، نگین باقری| تقریبا همه بر این اعتقاد هستند که در سالهای گذشته جذابیتهای شهر آنقدر افزایش یافته و امکانات روستاها آنقدر کم بوده که باعث شده موج مهاجرتی از روستا به سمت شهر حرکت کند. ولی این باور آنقدرها هم درست نیست. در واقع مهاجرت از شهر به شهر همیشه و همواره بیشتر از شکلهای مختلف دیگر مهاجرت بوده. این را از کجا میگوییم؟ دیروز مجلس گزارش جالبی درباره مهاجرتهای داخلی منتشر کرد که اطلاعات آن برگرفته از اطلاعات سالهای 1365 تا 1390 بود. چه نکات جالب دیگری در این گزارش مفصل وجود داشت؟
* به طور متوسط سالی یک میلیون نفر داخل کشور جابهجا میشوند. البته در سالهای اخیر این عدد تا حدود کمی کاهش یافته اما این کاهش آنقدرها چشمگیر نبوده. مردم بیشتر از کجا به کجا میروند؟ برای جواب به این سوال میتوانیم به شکلهای مختلفی به این موج نگاه کنیم که به آمارهای جالبی خواهیم رسید. فقط این را باید از قبل در ذهن داشت که مهاجرت میتواند به یكی از ۴ شكل شهر-شهر، روستا -شهر، روستا - روستا و شهر - روستا انجام شود. حالا این چهار شکل میتواند درون یک استان باشد یا به سمت یک استان دیگر.
* از سال 1365 تا 1390 همواره بالاترین نسبت مهاجرت مربوط به مهاجرتهای شهر به شهر بوده است که بیش از 50درصد از کل جابهجاییها را تشكیل میدهد.
* بعد از مدل مهاجرتی که در آن مردم از شهر به سمت یک شهر دیگر حرکت میکردند، مهاجرتهای روستا به شهر دومین الگوی غالب بوده.
* اگر مهاجرت شهر به روستا را بررسی کنیم میبینیم این روند هم ضمن دارا بودن پایینترین سهم، روند آن نیز کاهشی بوده و از 3/18درصد سالهای 1365-1375 به 12درصد سال 1395 رسیده است.
* در عوض مهاجرت روستا به روستا از همه کمتر بوده. طوری که از سال 1390 تا 5 سال بعد از آن 5 درصد از مهاجرتها در این دسته میگنجیدند.
تفاوتهای مهاجرتهای داخل و خارج از استانها
* اینجا میتوانیم کمی بیشتر توقف کنیم. مهاجرتهای شهری که درون استان اتفاق میافتد هر ساله در حال کاهش است و در مقابل سهم مهاجرتهای بروناستانی این الگوی مهاجرتی همواره رو به افزایش بوده. به زبان ساده مردم اگر قرار باشد به سمت یک شهر مهاجرت کنند، ترجیح دادهاند که استانشان را هم تغییر دهند.
* در 30سال اخیر، بیش از 70درصد از مهاجرتهایی که درون استان اتفاق میافتاد به مقصد شهرها بوده. بررسی روند آن به ما این را میگوید که این شاخص از 67درصد در سال 1365 به حدود 77درصد در سال 1395 رسیده است.
یک استثنای جالب: حرکت از شهر به روستا
* حالا برویم سراغ بین استانیها همین موضوع را بررسی کنیم. در مهاجرت از یک استان به استان دیگر میبینیم که مهاجرت به شهر بیشتر از مهاجرت به روستاست ولی نکته جالب این است که برخلاف همین آمار در درون استان، این فرایند یک روند سینوسی داشته است. یک بار در دهه 1375 تا 1385 افزایش داشته و به 79درصد رسیده ولی بعد دوباره کاهشی شده که تداعیکننده دهه 1365 تا 1375 بوده. یعنی دقیقا چه اتفاقی افتاده؟ از 1385 تا سال 1390 برای اولینبار این رابطه مهاجرت از روستا به شهر عكس شد و مهاجرتهای شهر به روستا نسبت بالاتری را نشان دادند. آن موقع این تصور پیش آمد که الگوی مهاجرتی دارد معکوس میشود ولی 5 سال بعد سرشماریها به ما نشان دادند که این رقم دوباره افزایش یافته و بالاتر از همیشه به 9/88درصد رسیده.
* حالا که حرفش پیش آمد و درون استانیها را با بین استانیها مقایسه کردیم، جالب است بدانید که آمار مردمی که بین استانی به سمت شهرها مهاجرت میکنند 10درصد بیشتر از آنهایی هستند که همین مدل مهاجرتی را درون یک استان دارند. یعنی مهاجرت به سمت شهر در بین آنهایی که استانشان را تغییر میدهند بیشتر از آنهاییست که در همان استان میمانند.
* در ادامه همین نکته که بالاتر مطرح شد میشود این را هم اضافه کرد که در گذشته مهاجرتها اغلب دروناستانی بود. مثلا از یک شهر به شهر نزدیک دیگر درون همان استان مهاجرت میکردند اما این سالها مهاجرتهای درون استانی کاهش یافته و بین استانیها رو به رشد بوده.
* بیشتر مهاجرتها همانطور که قابل انتظار است از مناطق کمتر توسعهیافته به توسعهیافته اتفاق میافتد.
* براساس دادههای سرشماری، در دوره 1385-1375 بیش از چهار میلیون مهاجر در کشور جابهجا شدهاند که سهم همه استانها از این جابهجاییها یكسان نبوده. بیشتر از 50درصد از استانهای کشور مهاجرفرست بودهاند و کمتر از 40درصد از استانها مهاجرپذیر.
مورد جالب البرز
* کرمانشاه، خوزستان و ایلام دارای بیشترین نرخ مهاجرت و تهران، البرز و اصفهان و یزد هم کمترین نرخ مهاجرت را داشتند ولی این وسط یک نکته جالب باید گفت. در جمعیتشناسی به این اصطلاح میگویند خالص مهاجرت. ماجرا این است که گاهی افرادی که به عنوان مهاجر وارد یک منطقه میشوند، دوباره محل زندگی خود را عوض میکنند. این عدد در کدام شهر از همه جا بیشتر بوده؟ البرز. ماجرا این است که در واقع کرج روزی مقصد اصلی مهاجران وارد شده بود که پایتختنشین شوند ولی با تبدیل آن به یک استان، تهران بخش زیادی از مهاجرهایش را از دست داد.
* از طرف دیگر تعداد جمعیت مهاجران به طور کلی در شهرهای مختلف به ما میگوید که تهران، اصفهان، خراسان رضوی، گیلان و مازندران بیشترین و استانهای کهگیلویه و بویراحمد، ایلام، چهارمحالوبختیاری، خراسان جنوبی و شمالی کمترین تعداد مهاجر وارد شده را داشتهاند.
تغییر مقصد مهاجرتی
* مهاجران وقتی از یک نقطه به نقطه دیگر کوچ میکنند، ممکن است مسیر خود را در ادامه تغییر دهند و دوباره جابهجا شوند. در سال 1375 تا 1385 از کل مهاجرانی که در سطح استانهای مختلف چرخیده بودند آنهایی که به استانهای کرمانشاه، همدان، اردبیل و کردستان رفته بودند بیشتر از بقیه خارج شدند. درحالی که دو استان تهران و یزد با فاصله قابل توجهی از سایر استانها و سپس قم و بوشهر مهاجرها را درون خود جذب کرده و ماندگارشان کرده است.
* آیا حالا این ماندگاری مهاجرها هنوز به همین شکل است؟ آمار 1385 تا 1390 به ما میگوید که بیشتر مهاجرانی که وارد لرستان، کرمانشاه و خوزستان شدند از این استانها هم به نقاط دیگری دوباره مهاجرت کردند ولی آنهایی که به گیلان، اصفهان و البرز مهاجرت کردند در این شهرها بیشتر ماندگار شدند. همینطور که میبینید شهرهای دیگر برای اینکه مهاجران را درون خود نگه دارند از تهران جلو زدهاند.
* بیشتر مهاجرتها بین 20 تا 34 سالگی رخ میدهد. یعنی درست گروه سنی که دنبال فعالیت اقتصادی یا تحصیل هستند. این الگو در دهههای مختلف خیلی تغییری نکرده. فقط از سال 1385 مهاجرت در سنین بالاتر بیشتر شده است.
زنانه شدن مهاجرت چیست؟
تحقیقات آمار مردان مهاجر را بیشتر از زنان اعلام کرده. مردها معمولا برای پیدا کردن کار راهی یک شهر یا استان دیگر میشدند. نکته جالب ولی این است که نسبت مهاجرت زنان هم کمکم رشد زیادی کرده. طوری که برخی از جمعیتشناسها از عبارت زنانه شدن مهاجرت برای توصیف این وضعیت استفاده میکنند.
