روزنامه هفت صبح، احمد رنجبر | 29 خرداد سالروز درگذشت دکتر علی شریعتی مزینانی است؛ شخصیتی که در این سالها دربارهاش زیاد گفته شده؛ چه در قالب مراسمهای مختلف، چه مقالات و چه آثار مستند. تازهترین تلاش برای روایت وجوه مختلف این اندیشمند معاصر در قالب مستند پنج قسمتی «شریعتی» بهبار نشسته که در آن تلاش شده است زندگی و شخصیت او از زاویه نگاه دوستان، همکاران و صاحبنظران تحلیل شود. «شریعتی» به کارگردانی محمد سمیعپور و تهیهکنندگی مهدی مطهر در خانه مستند انقلاب اسلامی تولید شده و ساعت 12 هر شب روی آنتن شبکه مستند میرود.
از مرگ به زندگی
آنطور که سمیعپور میگوید ابتدا قرار بوده تا یک مستند تکقسمتی درباره ابهامات مرگ شریعتی ساخته شود: «تحقیقات در این زمینه را کامل کرده بودیم که پیشنهاد شد یک مستند سریالی راجعبه زندگی دکتر شریعتی آماده کنیم. پس مجدداً پژوهش جدیدی انجام دادیم. بهخاطر ابهامات واقعا کار سختی بود و نمیخواستیم که یک روایت را بگيريم و جوانب دیگرش را نسنجیم. از طرفی دادههای متناقض هم بسیار زیاد بود، برای همین پژوهش طول کشید.»
از سمیعپور میخواهیم درباره «دادههای متناقض» بیشتر توضیح دهد و بگوید شخصیت چندلایه خود شریعتی تا چه حد پرداختن همهجانبه به او را سختتر کرد: «شریعتی شخصیتي پیچیده و چهرهای تکرو و یک مرد تنهاست. هیچ وقت کار تشکیلاتی نمیکند؛ هر چند با افراد در تشکیلات مختلف ارتباط خوبی دارد. مثلا با برخی از اعضای نهضت آزادی، یا تعدادی از اعضای سازمان مجاهدین خلق و یا برخی از روحانیون ارتباط خوبی دارد اما در هیچکدام از دستههای سیاسی فعال در دهه ۴۰ قرار نمیگیرد و طبیعتا عمده فعالیتهایش ظرف دو سه سال محدود است و این کار ما را سختتر میکرد.»
جای خالی خانواده؛ بهجز احسان
در مستند «شریعتی» چهرههای زیادی حضور دارند که خاطراتی دست اول بیان میکنند؛ از محمدعلی نجفی فیلمساز و از شاگردان شریعتی و داریوش ارجمند بازیگر و از شاگردان شریعتی تا لطفالله میثمی از رهبران سازمانی مجاهدین خلق. میپرسیم چرا پای صحبت همه اعضای خانواده او ننشستید: «شرایط طوری رقم خورد که متاسفانه خانواده حضور نداشته باشند.
زمانی که پژوهش را شروع کردیم من خیلی به بنیاد شریعتی میرفتم و خیلی از اطلاعات را هم شاگردان دکتر به ما دادند، اما حاضر به مصاحبه نبودند. از طرفی در مقطعی که در حال پژوهش بودیم اواخر عمر همسر دکتر بود و سال بعدش فوت کردند. دختر کوچک دکتر (مونا) اصلا رسانهای نیست، دختران دیگرشان دکتر سارا و دکتر سوسن شریعتی که دانشگاهی هستند، گفتند مصاحبه تصویری نمیکنیم و فقط دکتر احسان شریعتی راضی به مصاحبه شد.»
دنبال جنجال نبودیم
علی شریعتی آرا و افکار منحصر بهفرد خود در باب دین و سیاست را داشت که هم در زمان حیات و هم پس از آن منشأ اختلاف دیگران با او بود. سمیعپور درباره اینکه آیا مستند «شریعتی» صرفا دنبال بازخوانی چهره جنجالی اوست، میگوید: «کاراکتر دکتر شریعتی جنجالی است و همانطور که شما گفتید موافق و مخالف زیادی از طیفهای گوناگون دارد. من فکر نمیکنم هیچ شخصیتی از تاریخ معاصر ایران از این جهت مانند شریعتی باشد.
از جریانات ملی مذهبی عدهای خودشان را طرفدار دکتر میدانند تا جریانهای انقلابی و حزباللهی و نکته جالب اینکه در همین دو طیف هم عدهای مخالف شریعتی هستند. یعنی ما هم مرجع تقلید مخالف او داریم و هم مرجع تقلید موافق. هم چهرههای لائیک یا سکولار که طرفدار دکتر هستند و هم چهرههای مخالف. فقط سلطنتطلبها هستند که همگی مخالف شریعتیاند! ما دنبال ارائه تصویری از شریعتی بودیم که واقعی باشد. از همان ابتدا هم بهدنبال حاشیه نبودیم بلکه بحث تاریخی اولویت داشت. البته میدانستیم هر روایتی داشته باشیم صدای یک بخشی درخواهد آمد، اما خیلی تلاش کردیم برای تکتک تصویرهایی که ارائه میدهیم سند داشته باشیم.»
چرا این همه مستند؟
تاکنون مستندهای زیادی درباره زندگی و آراي شریعتی ساخته شده است. چرا اینهمه مستند؟! سمیعپور اینطور پاسخ میدهد: «بهنظرم همچنان پرداختن به شریعتی با توجه به فضای امروز جامعه لازم است. به دلیل اینکه تمام دغدغه شریعتی دفاع از جامعه و دستیابی به این مهم بود که تعهد اجتماعی را به جامعه دهه 40 و 50 برگرداند و امروز ما در شرایطی بهسر میبریم که فردگرایی در اوج خودش است و منافع فردی حتی به منافع خانوادگی ارجحیت پیدا کرده است.» این مستندساز حرفش را اینطور به پایان میرساند: «شریعتی کلیتی را به ما ارائه میدهد بهنام عرفان، برابری و آزادی که ما متاسفانه امروز در هر سه مورد آن مشکل داریم. پس این نشان میدهد که پرداختن به شریعتی تا چه اندازه ضروری است.»
