روزنامه هفت صبح، محمد صابری| عجیب است؛ چرا قهرمانهای واقعی که در طیفهای مختلف فکری و اجتماعی، حداقل اشتراک نظری درباره اعتبار و جایگاه ملیشان وجود دارد، وقتی به تصویر کشیده میشوند و روایتی سینمایی و یا سریالی از آنها ارائه میشود، حتی بهاندازه قهرمانان خیالی، هم در ذهنمان ماندگار نمیشوند؟ این سوالی جدی درباره جریان فیلمسازی درباره چهرههای ملی طی چهار دهه گذشته است.
اگر صحبت از آزمون و خطا برای رسیدن به یک استاندارد هم میبود، پس از گذشت 40 سال باید با امیدواری بیشتری نسبت به آینده این جریان صحبت میکردیم، اما خب سوال اصلی هنوز برقرار است. شهدای شاخص انقلاب و دفاع مقدس را بهراحتی میتوان در فهرست این چهرههای ملی قرار داد که هنوز نتوانستهایم آنگونه که باید از ذخایر ارزشمندشان برای «قهرمانسازی» در دنیای تصویر بهرهمند شویم. اتفاقی که در سینمای جهان و مشخصاً هالیوود به بهترین شکل صورت میگیرد و سادهترین سربازان میدان جنگ را هم میتوانند تبدیل به قهرمانانی سمپاتیک برای طیف گستردهای از مخاطبان جهانی کنند.
پایان اکران فیلم «غریب» بهعنوان تازهترین تجربه سینمای ایران برای پرداختن به شهدای شاخص که میتوان آن را در زمره یکی از موفقترینها هم قرار داد، بهانهای شد تا از منظری متفاوت این جنس آثار را مرور کنیم؛ سهم بازیگران نقشهای اصلی این آثار، در توفیقشان در مواجهه با مخاطب و فروش در گیشه چقدر بوده است؟ چهره کدامیک از این شهیدان، حالا در ذهن طیف گستردهای از مردم با گریم بازیگرش ماندگار شده است؟
مجید مجیدی/ شهید علی اندرزگو
درباره فیلم چه میدانیم؟
«تیرباران» یکی از اولین تلاشهای سینمای ایران برای ثبت تصویری از یک شهید بر پرده سینما بود. فیلمی که علیاصغر شادروان آن را در سال 1365 کارگردانی کرد تا روایتی از زندگی و شهادت شهید سیدعلی اندرزگو را به تصویر درآورد. فیلم از ماجرای ترور حسنعلی منصور در برابر مجلس توسط سیدعلی اندرزگو و همراهانش آغاز میشود و در ادامه شاهد تلاشهای ساواک برای به دام انداختن این گروه هستیم. شهید اندرزگو در یک درگیری مسلحانه با عوامل ساواک به شهادت میرسد.
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
بازیگر نقش شهید اندرزگو مجید مجیدی بود. بازیگری که هر چند در دهه 60 تجربههای متنوعی را مقابل دوربین در کارنامهاش ثبت کرد اما از دهه70 تصمیم گرفت پشت دوربین برود و خیلیزود هم تبدیل به یکی از کارگردانان جریانساز و شاخص سینمای ایران شد. مجیدی در این فیلم ارائهای معمولی از نقش شهید اندرزگو داشته و باید اذعان کرد در شرایطی که نقشآفرینی بازیگران با دوبله صداپیشگان، تکمیل میشد، تأثیرگذاری یک نقش را نمیتوان به پای یکی از این دو عنصر مهم نوشت.
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
علیاصغر شادروان از ابتدای دهه 60 تا نیمه نخست دهه 70 از فیلمسازان فعال در سینمای ایران بود و 6 فیلم هم کارگردانی کرد اما از آن بهبعد از این میدان کناره گرفت. در سال 91 او باردیگر بر صندلی کارگردانی تکیه زد و فیلم «یوسف هور» را ساخت که با گذشت بیش از یک دهه هنوز اکران نشده و بلاتکلیف است! شادروان در گفتوگویی درباره همکاری با مجیدی در «تیرباران» گفته بود که مجیدی بهعنوان کارمند حوزه هنری برای نقشآفرینی در این فیلم انتخاب شد و به همین دلیل دستمزدی هم نگرفت!
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
«تیرباران» در سال 66 اکران عمومی شد و توانست نزدیک به یک میلیون و 800 هزار مخاطب را به سینماها بکشاند. فروش ثبتشده برای این فیلم در اکران آن سال نزدیک به 19 میلیون تومان است که واقعا رقم قابلتوجهی است. نه فقط حضور مجید مجیدی که اساسا حضور هیچ بازیگری در آن مقطع سینمای ایران چندان در گیشه تعیینکننده نبود.
علی دهکردی/ عباس دوران
درباره فیلم چه میدانیم؟
سینمای دفاع مقدس هنوز در میانه دهه هفتاد نیمهجانی داشت و بودند تجربههایی که میتوانستند در لابهلای جریان غالب فیلمهای شعارزده و کلیشهای، کمی خود را بالا بکشند و هم در روایت سینمایی و هم در مواجهه با مخاطبان، عملکرد موفقتری داشته باشند. فیلم «خلبان» با فیلمنامهای از علیرضا سجادپور و با کارگردانی جمال شورجه یکی از همین تجربهها بود. فیلمی که مستقیما به زندگی شهید عباس دوران اختصاص داشت و حضور این خلبان شاخص در دوران دفاعمقدس، در چند عملیات هوایی کلیدی را به تصویر درآورده است.
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
علی دهکردی شاید هنوز هم برای بسیاری از مخاطبان همان سعید جانباز «از کرخه تا راین» باشد اما او سالهای قبلتر هم حضوری فعال و قابلتوجه در فیلمهای دفاع مقدسی داشت. دهکردی در فیلم سینمایی «خلبان» ایفاگر نقش شهید عباس دوران است و زندگی این شهید را در دو وجه بهتصویر درآورده است؛ بخشهای مربوط به زندگی شخصی و ارتباط این شهید با اعضای خانواده و در بخشهای مهمتر، حضور او در میدان ملتهب عملیاتهای نظامی را. واقعیت این است که تصویر ارائه شده از شهید بابایی در این فیلم هرچند قابلقبول است اما رگههایی از کلیشههای مرسوم در شخصیتپردازی آن سالهای سینمای ایران از کاراکتر یک «شهید» کماکان در آن مشهود است!
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
جمال شورجه جزو کارگردانانی بود که همزمان با سالهای دفاع مقدس، با جریانی از هنرمندان مستقر در حوزه هنری، راهش به سینما و فیلمسازی باز شد و بخش عمدهای از توان و تجربه خود را هم در فرآیند کارگردانی فیلمهای ژانر دفاع مقدس بهدست آورد. «خلبان» را میتوان یکی از موفقترین تجربههای این فیلمساز توصیف کرد.
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
«خلبان» در سال 1377 روانه پرده سینماها شد. سالی که فیلمهای شاخصی چون «مرد عوضی»، «آژانس شیشهای» و «یاسهای وحشی» صدر گیشه را در اختیار داشتند. این فیلم جمال شورجه هر چند یکی از دیدهشدهترین فیلمهای دفاع مقدسی است اما بخش عمدهای از مخاطبانش آن را در قاب تلویزیون دیدهاند و فیلم در گیشه سینما عملکرد موفقی نداشت.
فریبرز عربنیا/ مصطفی چمران
درباره فیلم چه میدانیم؟
ابراهیم حاتمیکیا بهعنوان یکی از شاخصترین چهرههای سینمای دفاع مقدس در سینمای ایران، هیچگاه سراغ شهدای شاخص نرفته بود و با وجود دغدغهای که برای فیلمسازی در این ژانر داشت، همیشه جای قهرمانان واقعی جنگ در آثارش بهچشم میآمد. او زمانیکه تصمیم گرفت این خلأ را پر کند، سراغ یکی از پیچیدهترین و غریبترین شهدای شاخص دوران دفاع مقدس رفت. فیلم سینمایی «چ» روایت ابراهیم حاتمیکیا از شهید مصطفی چمران است؛ روایتی که البته منتقدان و حتی مخالفانی جدی هم دارد!
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
فریبرز عربنیا از آن دست بازیگرانی است که در خاطرهسازی کارنامه پرباری دارد، چه در سالهای حضورش در فیلمهای مسعود کیمیایی و چه بعدها در همکاری بهروز افخمی و حتی همین تنها تجربه همکاریاش با ابراهیم حاتمیکیا. با اینهمه اما بیتردید کارنامه بازیگری او زیر سایه سنگین نقش «مختار» قرار دارد و بعید است به این زودیها از این سایه خارج شود. بهخصوص که بازی عربنیا بهشدت از این نقش، رنگ به خود گرفته و حتی در ایفای نقش شهید مصطفی چمران در فیلم «چ» هم ميتوان رگههایی از کاراکتر مختار را ردیابی کرد!
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
همکاری ابراهیم حاتمیکیا و فریبرز عربنیا در پروژه «چ» اصلا همکاری شیرینی برای آنها نبوده و طبق خبرهایی که در همان روزهای ساخت از حواشی پروژه منتشر میشد، اختلاف میان آنها به حدی بوده که سکانسهای پایانی فیلم با تغییراتی از سوی حاتمیکیا و بدون حضور عربنیا تصویربرداری شد! با اینهمه نمیتوان کتمان کرد که حاصل این همکاری، تجربهای مهم در کارنامه فریبرز عربنیا رقم زد و بیشک نقش شهید چمران را باید جزو نقشآفرینیهای ماندگار در حافظه مخاطبان از این بازیگر قرار دهیم.
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
فیلم «چ» در گیشه عملکرد قابلقبولی داشت و توانست در نوروز 1393 بالغ بر یک میلیارد و 700 میلیون تومان فروش را تجربه کند اما بهسختی میتوان سهمی برای فریبرز عربنیا در این توفیق قائل شد. برگبرنده اصلی این فیلم برای جذب مخاطب، علاوهبر امضای ابراهیم حاتمیکیا، استفاده از ظرفیتهای تبلیغاتی مناسب بود.
هادی حجازیفر/ احمد متوسلیان، مهدی باکری
درباره فیلم چه میدانیم؟
فیلم سینمایی «ایستاده در غبار» را میتوان یکی از تجربههای پیشتاز در احیای جریان پرداختن به شهدای شاخص در سینمای ایران بهحساب آورد. فیلمی که رونمایی آن در جشنواره فیلم فجر تبدیل به تجربهای غیرمنتظره شد و روایتی تکاندهنده و تأثیرگذار از حاجاحمد متوسلیان را به ویترین سینمای ایران افزود. «موقعیت مهدی» را هم میتوان یکی از موفقترین تجربهها در امتداد جریانی که با «ایستاده در غبار» کلید خورد، دانست.
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
هادی حجازیفر سالها در تئاتر و برنامهسازی تلویزیونی فعالیت میکرد اما زمانیکه در چهارمین دهه از زندگیاش بهعنوان بازیگر در مقابل دوربین «ایستاده در غبار» ظاهر شد، در قامت یک پدیده نوظهور در بازیگری سینما توجهها را به سمت خود جلب کرد. حجازیفر بعد از درخشش در نقش احمد متوسلیان، در دورخیز برای تجربه کارگردانی در ژانر دفاع مقدس، «موقعیت مهدی» را ساخت که خود نیز در آن ایفاگر نقش شهید مهدی باکری شد. باید اذعان کرد که حجازیفر در هر دو نقش حضوری درخشان داشته است.
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
همکاری حجازیفر با محمدحسین مهدویان با همین «ایستاده در غبار» آغاز شد و در ادامه در فیلمهای «ماجرای نیمروز»، «لاتاری» و «رد خون» هم ادامه پیدا کرد. حتما که این همکاریها تأثیر غیرقابل کتمانی در تثبیت جایگاه حجازیفر در عرصه بازیگری سینما داشت اما او خیلیزود با طیف گستردهای از کارگردانان باسابقه و جوان هم همکاری کرد. «موقعیت مهدی» اولین تجربه کارگردانی حجازیفر در سینماست و نقش اصلی فیلم را هم خودش ایفا کرد.
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
هر دو فیلم «ایستاده در غبار» و «موقعیت مهدی» را باید فیلمهایی برای مخاطبان خاصپسند دانست که البته در برقراری ارتباط با مخاطبان عام هم میتوانند عملکرد موفقی داشته باشند اما از میان این دو، دومی عملکرد موفقتری در گیشه داشت که البته باید این توفیق را در کنار تمام امتیازات فیلم بهپای حمایت تمامقد تلویزیون برای تبلیغ آن در بازه اکران هم نوشت. «عاشورا» نسخه تلویزیونی این فیلم سینمایی است که در ایام محرم و صفر امسال روانه آنتن میشود.
بابک حمیدیان/ اصغر وصالی، محمد بروجردی
درباره فیلم چه میدانیم؟
در این بخش باید درباره دو فیلم صحبت کنیم. یکی «چ» به کارگردانی ابراهیم حاتمیکیا که روایتی از چند روز حضور شهید مصطفی چمران و همراهانش در منطقه پاوه داشت و دیگری «غریب» که با اندکی فاصله زمانی در روایت، ماجرای حضور محمد بروجردی در سنندج برای مهار بحرانهای تجزیهطلبانه در اولین ماههای پس از پیروزی انقلاب را به تصویر درآورده است.
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
بابک حمیدیان در فیلم «چ» نقش کاراکتری بهظاهر فرعی را ایفا میکند اما آنقدر در این نقش خوش درخشیده است که به موازات شخصیت اصلی فیلم، در حافظه مخاطبانش ماندگار شده است. شهید اصغر وصالی یکی از آن شهدای خاص در دوران دفاع مقدس است که نه در قالب گروههای نظامی سازماندهی شده بلکه با هویت یک گروه چریکی، حضوری تعیینکننده در مهار بحرانهای منطقه غرب ایفا کرده است. حمیدیان به بهترین شکل تصویر این شهید را در حافظه سینمای ایران ثبت کرد. با اینهمه اما حضور بابک حمیدیان در قامت شهید محمد بروجردی در فیلم «غریب» طعم و مزهای دیگر دارد. نقشآفرینی حمیدیان در این فیلم یکی از قلههای کارنامهاش است.
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
بابک حمیدیان علاوهبر فیلم «چ» در دو فیلم «بادیگارد» و «بهوقت شام» هم تجربههای همکاری ویژهای با ابراهیم حاتمیکیا داشته و بهنظر میرسد این همکاری برای هر دو هم قابل قبول و ارزشمند بوده است. حمیدیان اما در «غریب» برای اولینبار مقابل دوربین محمدحسین لطیفی قرار گرفت، آنهم در قامت بازیگر نقش اصلی. بازیگران زیادی هستند که در آثار محمدحسین لطیفی چه در سینما و چه در تلویزیون بهترین نقشآفرینیهای خود را ثبت کردهاند و حالا میتوان نام حمیدیان را هم در میان آنها نوشت.
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
هرچند از نظر معادلات اقتصادی در چرخه اکران به سختی میتوان به فیلم «غریب» نمره قبولی داد، اما بالاخره در قیاس با دیگر فیلمهایی که تا اینجای سال 1402 روی پرده رفتهاند، این فیلم توانسته عنوان پرفروشترین فیلم غیرکمدی را از آن خود کند. درخشش بابک حمیدیان در توفیق فیلم در این حوزه بیتأثیر نبوده است.
فرهاد قائمیان/ ایرج نصرتزاد
درباره فیلم چه میدانیم؟
این درست است که فیلم «غریب» بهمنظور ثبت روایتی سینمایی از مقطعی از زندگی شهید محمد بروجردی ساخته شده است اما آنها که فیلم را دیدهاند به خوبی میدانند که یکی از موفقترین وجوه روایت این فیلم، ادای دین کوتاه اما تأثیرگذار آن به یکی از شهدای کمتر شناختهشده ارتش است. شهید نصرت ایرجزاد که حضوری بهظاهر حاشیهای نسبت به خط اصلی داستان «غریب» دارد، یکی از فرماندهان بازنشسته ارتش در سالهای پیش از انقلاب بوده که همزمان با التهابات کردستان، پس از پیروزی انقلاب باردیگر لباس رزم بهتن میکند و در مواجههای ناجوانمردانه از سوی گروههای تجزیهطلب، زیر شکنجه به شهادت میرسد.
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
فرهاد قائمیان پیشتر هم ثابت کرده بود که توانایی ویژهای در اجرای تأثیرگذار نقشهای فرعی دارد. او یکی از توانمندترین بازیگران تئاتر، سینما و تلویزیون است که هنوز آنگونه که باید در این عرصه قدر ندیده است و تجربههایی مانند «غریب» این فرصت را به او میدهد تا باردیگر توانمندیهای خود را به رخمان بکشد. قائمیان بهخوبی توانسته است، ابعاد قهرمانانه کاراکتر شهید ایرجزاد را درک کند و در زمان کوتاهی که برای ایفای این نقش در اختیار داشته به بهترین نحو آن را به اجرا درآورد.
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
درباره فیلم «غریب» و عملکرد محمدحسین لطیفی در مقام کارگردان پیشتر توضیحاتی ارائه کردیم اما مشخصا درباره همکاری با فرهاد قائمیان بد نیست اشاره کنیم که این دو پیشتر هم تجربههای متعددی باهم داشتهاند که از میان آنها شاید بتوان سریال «وفا» را یکی از موفقترینها دانست. قائمیان در فیلم شکستخورده «اسب سفید پادشاه» از محمدحسین لطیفی هم تجربه حضور داشته است.
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
فیلم «غریب» عملکرد قابل دفاعی در گیشه داشت اما نمیتوان کتمان کرد که از منظر معادلات اقتصادی، با توجه به هزینهای که صرف تولید این پروژه شده، لااقل در اکران عمومی به سود نرسیده است. مضافبر این مسئله، این نکته هم واضح است که حضور فرهاد قائمیان در فیلم را نمیتوان یک حضور موثر در معادلات اقتصادی فیلم قلمداد کرد.
محسن قصابیان/ منصور ستاری
درباره فیلم چه میدانیم؟
بنابر آنچه کارگردان فیلم در همان ایام رونماییاش در جشنواره روایت میکرد، فیلم سینمایی «منصور» ابتدا در قالب یک پروژه مستند کلید خورده و بعدها با توجه به ظرفیت دراماتیک آن آرامآرام قالب مستندداستانی به خود گرفته و در نهایت تبدیل به یک پروژه سینمایی شده است. «منصور» با چنین سرنوشتی به سرانجام رسید و باید اذعان کنیم فیلم در خلق برخی لحظات ماندگار از یک قهرمان ملی در حافظه مخاطب، عملکرد قابل قبولی داشته است.
عملکرد بازیگر در نقش شهید چگونه بود؟
محسن قصابیان هرچند در مقام بازیگر تجربههای متنوعی را در سینما و تئاتر در کارنامهاش ثبت کرده بود اما تصویری که در ذهنمان از او ثبت شده بود، بیشتر وامدار حضورهای او در قاب تلویزیون بود. او هم تجربه نقشآفرینی در سریال داشت و هم بهعنوان مجری مسابقات تلویزیونی شناخته میشد. با این کارنامه کمتر کسی انتظار داشت او بهعنوان ایفاگر نقش شهید منصور ستاری انتخاب شود. شباهت ظاهری حتما در این انتخاب بیتأثیر نبوده اما تجربههای تئاتری قصابیان کمک کرد تا اجرای درست و دقیقی از نقش یک فرمانده مقتدر نیروی هوایی ارائه دهد.
با کدام کارگردان همکاری کرده بود؟
سیاوش سرمدی زمان ساخت «منصور» یک کارگردان فیلماولی بهحساب میآمد. او اما با کارگردانی این فیلم هم نامزد دریافت سیمرغ بلورین بهترین کارگردان اول در جشنواره فجر شد و هم توانست نشان چهره برگزیده سال هنر انقلاب را از آن خود کند تا مشخص شود جبهه فرهنگی انقلاب، روی این استعداد جدید در جریان فیلمسازی حساب ویژهای باز کرده است.
عملکرد فیلم در گیشه چگونه بود؟
فیلم منصور در نیمه دوم سال 1400 و در روزهایی که سینماها تازه داشتند غبار روزهای بحرانی فراگیری کرونا را از در و دیوار خود میتکاندند، روی پرده رفت و در این شرایط سهمش از گیشه سینماها اندکی فراتر از 3 میلیارد تومان بود. اتفاق ویژه درباره این فیلم اما عملکرد بسیار موفقش در جریان سینماسیار و اکرانهای میدانی در شهرهای فاقد سینما بود. این فیلم با بلیتفروشی بسیار ارزان و در مواردی عرضه در قالب همت عالی، توانست فروش میلیاردی را در طرح سینماسیار تجربه کند.
