روزنامه هفت صبح، فاطمه رجبی | میگویند درست در دقیقه نود رسیدن مذاکرات برجامی به نتیجه، روسیه شرط جدید مطرح کرده و از آمریکا ضمانت کتبی خواسته تا تحریمهای مربوط به جنگ اوکراین مانع از تجارت گستردهاش با ایران نشود. این خبر با موج گستردهای از واکنشها در ایران روبهرو بوده است.
تا اینجای کار مقامات ایرانی گفتهاند که هرچه هست موضوعی بین روسیه و آمریکاست و به ایران ارتباطی پیدا نمیکند، آنها از طرف روس توضیح خواستهاند و دیروز سخنگوی وزارت امورخارجه ایران تاکید کرده که ضمن رعایت خطوط قرمز، اجازه نخواهیم داد هیچ عامل خارجی منافع ملی کشور را در مذاکرات وین برای لغو تحریمها، تحت تاثیر قرار دهد.
در شبکههای اجتماعی هم چهرههای مختلف متعجب بهنظر میرسند. تا اینجای کار سفیر روسیه کمی توضیح داده و گفته که کشورش بهدنبال این است که چیزی نتواند به روابط تجاری دو کشور صدمه بزند و البته اضافه کرده که مقامات روسیه در ادامه، بیشتر درباره ماجرا به دوستان ایرانیشان توضیح خواهند داد. آمریکا هم گفته که این شرط بهنظرش کاملا بیمعنی میرسد چون مسئله برجام به هیچ طریقی به تحریمها علیه روسیه ارتباط پیدا نمیکند. ابهام وقتی بیشتر میشود که به نحوه و حجم مبادلات تجاری بین ایران و روسیه نگاه کنیم.
روبل و ریال بهجای دلار
اولین نکتهای که باعث میشود خیلیها از حساسیت روسیه روی تجارت با ایران و تاثیر تحریمها روی این موضوع تعجب کنند این است که سالهاست گفته میشود تجارت بین این دو کشور قرار است با اتکا به روبل و ریال انجام شود. این موضوع نزدیک به هشت سال است که مطرح میشود و یک بار رئیس اتاق بازرگانی ایران و روسیه اعلام کرد که منافع تجاری دو کشور در این است که روبل و ریال بهجای دلار و یورو مبنای معامله قرار بگیرند و در آینده نزدیک این اتفاق خواهد افتاد. حتی اگر چنین اتفاقی هم نیفتاده باشد، میدانیم که هر دو کشور مدتهاست تصمیم به محدود کردن دلار در روابط بازرگانیشان گرفتهاند و سعی میکنند نقش دلار را کمرنگ کنند.
در طول چهار سال گذشته که فشار تحریمها به ایران بیشتر شده، مخصوصا از وقتی که تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا اعمال شدهاند، تنوع دادن به ذخایر ارزی و همینطور معامله با ارزهایی غیر از دلار برای ایران حیاتی بوده است، برای همین هم گزارشهای زیادی وجود دارد درباره اینکه بخشی از معامله ایران با چین با یوان انجام شده و همین پول میتواند برای واردات از روسیه استفاده شده باشد. دقیقا سیاستی که مدتی است روسیه هم دنبال میکند.
بنابراین شاید بتوان گفت نگرانی روسها از اینکه نتوانند برای روابط تجاری با ایران کانال مالی داشته باشند، چندان منطقی به نظر نمیرسد اما ممکن است عده ای بگویند که تحریمهای همهجانبه علیه روسیه میتواند روابط تجاری با هر ارزی را محدود کند و اینبار ایران آن طرفی باشد که با عذر تحریم دست رد به سینه روابط اقتصادی با روسیه بزند. در واقع عدهای پیشبینی میکنند که شرکتهای ایرانی اعم از آنها که بهنحوی دولتی و حاکمیتی محسوب میشوند و شرکتهای خصوصی به دلیل ترس از تحریمهای غرب از معامله با روسیه اجتناب کنند.
حجم پایین معاملات
برای بررسی این احتمال و جواب دادن به اینکه آیا روسیه از چنین اتفاقی واهمه دارد یا نه، بد نیست به حجم روابط تجاری دو کشور و سهم آنها از بازار همدیگر نگاه کنیم. در سالهای اخیر که گفته میشود روابط ایران و روسیه از نظر اقتصادی تقویت شده میبینیم که کل رقم معاملات دو طرف در سال ۲۰۲۱ حدود ۴ میلیارد دلار بوده است که از این رقم حدود سه میلیارد دلار سهم صادرات روسیه به ایران بوده که در برابر حجم کل صادرات این کشور که حدود ۴۱۰ میلیارد دلار است، رقم بسیار کوچکی بهنظر میرسد، چیزی در حدود هفت دهم درصد.
از آنطرف روسیه از ایران حدود یک میلیارد دلار واردات داشته که در مقایسه با مجموع واردات ۲۴۰ میلیارد دلاری روسیه باز هم رقم بسیار کوچکی است.
تازه این رقمها در سال ۲۰۲۱ رشد بالایی داشتهاند و رقم کل معاملات نسبت به سال قبل یعنی ۲۰۲۰ نزدیک ۸۰درصد رشد کرده. وقتی به فهرست کشورهایی که بیشترین معامله را با روسیه دارند، نگاه میکنیم میبینیم که روسیه بیشترین صادرات را به چین دارد و بعد از آن هلند و ترکیه و آلمان قرار دارند؛ مثلا مجموع صادرات روسیه به چین تقریبا سه برابر صادراتش به ایران است.
از آنطرف روسیه هم تا اینجا نتوانسته جزو شرکای خیلی مهم ایران باشد. چین با حدود ۱۴ میلیارد دلار صادرات به ایران رتبه اول را دارد و بعد از آنهم امارات و هند و ترکیه و حتی برزیل قرار دارند. روسیه در بین ۵ مقصد اصلی صادرات از ایران هم قرار ندارد.
شرایط مشابه
نکته مهم اینکه یکی از اصلیترین دلایل پایین بودن حجم تجارت دو کشور در مقایسه با حجم تجارت ایران با کشورهایی مانند چین و هند و کره این است که ایران و روسیه هم در زمینه اقلام صادراتی و هم در زمینه نیاز به واردات نسبتا وضعیت مشابهی دارند و بیشترین اقلام صادراتی هر دوتای آنها انرژی است. نفت خام بیشترین سهم صادرات هر دو کشور را دارد. وقتی اقلام صادراتی روسیه را مرور میکنیم میبینیم که بعد از نفت خام، نفت تصفیهشده، مواد معدنی، گاز و آلومینیوم قرار دارند.
همانطور که میبینید ایران نمیتواند بازار هیچکدام از آنها باشد. از آن طرف بیشترین اقلامی که روسیه وارد کرده تجهیزات مخابراتی، خودرو، مواد شیمیایی، ماشینآلات کشاورزی و صنعتی و مواد اولیه دارویی و پزشکی و… بوده است. اینجا هم میبینیم که ایران در هیچکدام از این زمینهها نمیتواند از آسیب دیدن بازار روسیه جلوگیری کند. بعضیها پای محصولات کشاورزی را وسط میکشند که جایگاه دهم را در بین اقلام وارداتی روسیه دارد.
اما به دلایل متعدد ایران قادر به تامین نیاز کشاورزی روسیه نیست، اگرچه احتمالا با تحریم شدن این کشور سهم ایران از آنچه که حالا هست بیشتر میشود اما این موضوع بیشتر برای ایران اهمیت خواهد داشت و نمیتواند بازار بزرگ روسیه را از گزند تحریمها محافظت کند. تمام این دلایل باعث میشود که به نظر برسد آنچه حالا روسیه را به تامل بیشتر در مورد روند برجام وادار کرده، نه مسائل مالی و تجاری که بحثهای سیاسی و استفاده از برجام بهعنوان اهرمی دیپلماتیک برای فشار به غرب است.
