هفت صبح، حمیدرضا خالدی| عموماً خودکشی ریشه در افسردگی و استرسهای زندگی، به ویژه هنگام مشکلات شدید مالی، اجتماعی و شکست در روابط عاطفی دارد. متأسفانه طبق برخی آمارها، خودکشی چهارمین علت اصلی مرگ در افراد ۱۵ تا ۱۹ ساله است و ۷۷ درصد این خودکشیها در کشورهای کم درآمد و متوسط اتفاق میافتاد. مصرف سموم، دارآویز و سلاح گرم از متداولترین روشهای خودکشی در سطح جهان است. خودکشی میتواند به ذهن هر کسی در هر جای دنیا با هر جنسیت و نژاد و فرهنگی خطور کند.
طرحی مختص ایران
دولتهای کشورهای مختلف، برنامههای گوناگونی را برای پیشگیری از خودکشی در بین شهروندانشان اجرا میکنند. در ایران نیز برنامه پیشگیری از خودکشی وزارت بهداشت در سال ۱۳۷۹ با هدف تشخیص و درمان افسردگی در چهار دانشگاه علوم پزشکی کاشان، ایران، کرمانشاه و ایلام شروع و در سال ۱۳۸۶ با ارتقاء توانمندی نظام سلامت، برنامه بازبینی شده در شهرهای کوه دشت و خرمآباد نیز به صورت آزمایشی به اجرا در آمد. نتایج اجرای آزمایشی این برنامه منجر به طراحی برنامه جامع پیشگیری از خودکشی در کشور شد.
این برنامه ابتدا در شهرستانهای نهاوند و ساوجبلاغ به صورت آزمایشی اجرا شد و در همین راستا و طی این سالها، برنامه کشوری ثبت اقدام و فوت ناشی از خودکشی در سیستم پورتال وزارت بهداشت هم طراحی شده و به مرحله اجرا درآمد. در ادامه این مسیر از سال 1393 و با ایجاد ظرفیتهای جدید در راستای اجرای طرح تحول نظام سلامت، دو برنامه ثبت اقدام و فوت ناشی از خودکشی و پیشگیری از خودکشی در نظام سلامت ادغام و به مرحله اجرای کشوری درآمد.
بر اساس دستورالعملهای ابلاغ شده برنامه تشخیص و مراقبت اختلالات روانپزشکی، از هر فرد مراجعه کننده به خانههای بهداشت و پایگاههای سلامت که در غربالگری اولیه، دارای دسترسی روانشناختی شناخته شده باشد، در مورد دیدگاه مراجعه در خصوص خودکشی هم پرسیده میشود تا در صورت نیاز، ارجاع به پزشک صورت بگیرد.
هدف از این فرآیند، کاهش میزان اقدام به خودکشی است.
ورود بهزیستی به طرح
در تهران هم اجرای طرح ویژه پیشگیری از خودکشی تقریبا از ۵ ماه پیش شروع شده است. طرحی که به مسئولیت وزارت بهداشت اجرا میشود. علیرضا محمدی، معاون اجتماعی بهزیستی استان تهران پیرامون اجرای طرح ویژه پیشگیری از خودکشی در شهر تهران میگوید: درست است که وزارت بهداشت متولی مستقیم اجرای این طرح است اما، سازمان بهزیستی هم به عنوان متولی سلامت اجتماعی در کشور، رویکرد پیشگیری از آسیبهای اجتماعی به ویژه موضوع خودکشی را دنبال میکند.
سازمان بهزیستی، اورژانس اجتماعی با خط ۱۲۳ و همچنین خط ۱۴۸۰ صدای مشاور را در اختیار دارد. وی با ذکر اینکه تعداد تماسگیرندگانی که افکار خودکشی داشتهاند و با این خط تماس گرفتهاند، افزایش داشته، میگوید: به دنبال آن بودیم تا برای افرادی که با ما تماس میگیرند خدمات اولیهای ارائه دهیم ولی بعدا به این نتیجه رسیدیم که میتوان این خدمات را ویژهتر کرده و پیگیری مراقبتی جدیتری داشته باشیم.
این تفکر باعث شد یک تیم مطالعاتی و پژوهشی تشکیل شود. در این تیم نایبرئیس انجمن خودکشی و آقای دکتر پیروی حضور داشتند؛ مراکز مشاوره متخصص این حوزه و همکاران ما در سازمان بهزیستی نیز شرکت کردند. در نهایت به مدلی در حوزه مداخله خودکشی دست یافتیم که بتوانیم خدماتمان را بر پایه رویکرد مدیریت مورد مددکاری اجتماعی ارائه دهیم.
در این مدل، تماسگیرندگان و جامعه هدف قابل شناسایی شدهاند و تیم غربالگری نیز شکل گرفته است. در این مسیر، پس از ارائه خدمات اولیه به مردم، با افرادی که افکار یا اقدامات خودکشی داشتهاند، مجدداً تماس گرفته میشود؛ در مرحله بعد، با استفاده از چکلیستهای تهیهشده، مصاحبه اولیه انجام میشود و سپس هر فرد به مدیر مربوطه ارجاع میشود.
وی با ذکر اینکه مدیر نیز یک مددکار اجتماعی است که وظیفه پیگیری و ارائه خدمات ویژه برای هر مورد ارجاعی را بر عهده دارد تصریح میکند: این خدمات میتوانند در حوزههای اجتماعی، معیشتی، اقتصادی، هویتی و سایر مسائلی که ممکن است عوامل ایجاد افکار و اقدامات خودکشی باشند، ارائه شوند.معاون بهزیستی استان تهران با بیان اینکه در این بخش، نظام ارجاعی تعریف کردهایم، گفت: یک نظام ارجاعی داخلی داریم که خدمات ارائهشده توسط سازمان بهزیستی به افراد را در بر میگیرد و یک نظام ارجاعی فراسازمانی که افراد را به دستگاههای دیگر که متولی یا مسئولیتهای اجتماعی مرتبط با این حوزه را بر عهده دارند، ارجاع میدهد.
ارائه خدمات روانپزشکی
به گفته وی برای رسیدن به این مقصود، یک بخش مهم از کار، ارائه خدمات روانپزشکی و روانشناسی است. محمدی در این خصوص میگوید: خدمات روانپزشکی و روانشناسی را از داخل سازمان آغاز کردهایم. در استان تهران نزدیک به 400 مرکز مشاوره وجود دارد که از ظرفیت آنها بهرهبرداری میکنیم. از این مراکز پس از فراخوان، برخی انتخاب شده و آموزشهای ویژهای دریافت کردند. این مراکز مشاوره به عنوان متخصصین خدمات مشاوره، به افراد دارای افکار یا اقدام به خودکشی مراجعه میکنند و خدمات مورد نیاز را ارائه میدهند.
در این طرح، بنا براعلام معاون اجتماعی بهزیستی استان تهران، حداقل یک جلسه مشاوره روانپزشکی و پنج جلسه مشاوره روانشناختی برای فردی که افکار یا اقدام خودکشی داشته و همچنین برای اعضای خانوادهاش ارائه میشود. وی میگوید: نگرش ما در این برنامه بهصورت خانوادهمحور است؛ چرا که بر این باوریم در زمینه خودکشی میتوان یادگیری اجتماعی را تقویت کرد و اعضای خانواده میتوانند نقش فعالتری در پیشگیری ایفا کنند. به همین دلیل، در شهرمان خدمات مورد نیاز را به این افراد و خانوادههایشان ارائه میدهیم.
ورود مراکز«زندگی مثبت»
وی با اشاره به اینکه در فاز عملیاتی، خدمات مددکاری اجتماعی ارائه میشود، اظهار میکند: در این مرحله، مراکز «زندگی مثبت» سازمان بهزیستی و مددکاران تحت آموزشهای ویژه قرار میگیرند. این مددکاران مسئول ارائه خدمات مدیریت به افراد دارای افکار یا اقدام به خودکشی هستند.به گفته معاون اجتماعی بهزیستی استان تهران، ساختار اجرایی طرح شامل دپارتمانهای مختلفی است: دپارتمان پژوهش، مسئول طراحی و توسعه فعالیتها است و دپارتمان ارزیابی، وظیفه ارزیابی عملکرد و اثربخشی برنامه را بر عهده دارد. در نهایت قرار است طرح بهصورت آزمایشی (پایلوت) به مدت یک سال در استان تهران اجرا شود و در صورت اثبات اثرگذاری و کارایی، امکان گسترش و تعمیم این مدل به سراسر کشور وجود دارد.
