هفت صبح| برگ چنارهای خیابان ولیعصر هنوز به نیمه تابستان نرسیده زرد شده و نمای پاییزی به این خیابان طولانی پایتخت دادهاند. مسئولان شهری گرمای هوا را مقصر خزان زودرس اعلام میکنند و البته خبر میدهند که برای مقابله با این پدیده، کارهایی هم انجام دادهاند. آنها میگویند که اگر روند گرمایش تهران طی یک دهه آینده ادامه یابد، خداحافظی با چنارهای نوستالژیک خیابان ولیعصر سرنوشتی است که اقلیم به ما تحمیل میکند.
البته کارشناسان، به جز گرمای هوا عواملی مثل بلندمرتبه سازی، محدود شدن تاج و ریشه درخت و افزایش تنشها برای ادامه حیات این گونه در تهران را جزو عواملی میدانند که اگر کنترل آنها در برنامهها گنجانده شود، شاید بتوان به ادامه زندگی چنار در حاشیه خیابان ولیعصر بیشتر امیدوار بود. این روزها در تهران دیگر لازم نیست که برای شنیدن صدای خش خش برگها تا پاییز منتظر بمانید. اگر سری به میدان تجریش بزنید، در میانه تابستان برگهای زرد چنار روی زمین ریخته و به آن منظره پاییزی داده است. منابع علمی میگویند که خزان زودرس تابستانه، پدیدهای است که در واکنش به عوامل محیطی رخ میدهد و تکرار آن برای ادامه حیات درختان میتواند خطرناک باشد اما دلیل اصلی این پدیده چیست و آیا راه نجاتی وجود دارد؟
تلاش برای مدیریت تنش
حسن کلیدری معاون فضای سبز سازمان بوستانها و فضای سبز شهرداری تهران در گفتوگو با هفت صبح درباره دلیل خزان زودرس چنارهای تهران تاکید میکند که گرمای بیش از حد تابستان تهران و گذر از مرز 45 درجه در پایتخت، باعث شده که به درختان ولیعصر تنش وارد شود و شاهد ریزش برگهای آنها باشیم. او توضیح میدهد که برای مدیریت تنش، درختان ولیعصر علاوه بر آبشویی، آبیاری مضاعف هم میشوند و گاها کوددهی و مراقبت بیشتری نسبت به سایر درختان شامل حالشان میشود تا شرایط ایجاد شده، اندکی مدیریت شود؛ ولی افزایش دما، عاملی است که از ید انسان خارج است.
به گفته کلیدری، موضوع چنارهای تهران، مسئلهای قدیمی است. چنارهای منطقه یک که در پهنه شمالی شهر واقع شدهاند وضعیت مطلوبتری دارند اما هرچه به سمت پهنه جنوبی یعنی منطقه 11 نزدیک میشویم، شرایط چنارها نامطلوبتر میشود و این روند به خاطر تفاوت دمایی در این دو پهنه وسیع است و نمیتوان از آن اجتناب کرد. معاون فضای سبز شهرداری تاکید میکند که این ارگان به فراخور شرایط برای چنارستانها و مناطق دارای درخت چنار، مراقبتهای ویژهای را انجام میهد اما اگر طی یک دهه یا یک سده آینده دمای هوای تهران همچنان روند افزایشی داشته باشد، قطعا گونه چنار با سایر گونههایی که توانستهاند خود را با شرایط سازگار کنند، جایگزین میشود. کلیدری، اگرچه خیابان ولیعصر تهران را یک مسیر نوستالژی برای ساکنان پایتخت میداند و به همین خاطر موضوع مدیریت ادامه حیات چنارها را در دستور کار دارد اما حذف درخت چنار تحت تاثیر شرایط محیطی و افزایش دما را هم قانون طبیعت میداند که از دایره اختیارات انسانها خارج است.
گرما و خشکی، عامل خزان زودرس
آنطور که در منابع علمی آمده چنارها گونههایی هستند که در شرایط معتدل با دسترسی مناسب به آب، رشد مطلوبی دارند. عادل جلیلی اکولوژیست و رئیس اسبق موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور نیز در گفتوگو با هفت صبح تاکید میکند که چنار گونهای بوده که بهطور طبیعی در کنار رودخانهها رشد میکرده و در مناطق معتدله بهخصوص در ایران، قفقاز و مدیترانه رویش طبیعی داشته است. او میگوید که یکی از استرسهای اصلی برای درخت چنار، خشکی است. در شرایط شهری مثل تهران، آلودگی میتواند استرس دیگری برای درخت ایجاد کند اما تنشهای دمایی در فعالیت فیزیولوژیک درخت ترجمه میشود و منجر به تغییراتی در برگ درخت میشود.
زیرا ابتدا گیاه میخواهد خود را با شرایط این استرس سازگار کند. برای همین، در میزان باز و بسته بودن روزنههایش تغییر ایجاد میکند تا به این ترتیب بهرهوری رطوبت را بالا برده و میزان از دست رفتن رطوبت را کاهش دهد. به گفته این اکولوژیست، در چنین شرایطی، میزان رشد گیاه کاهش مییابد اما خود درخت سالم میماند. وقتی شدت خشکی و گرما، بهویژه در تیر یا مرداد بالا میرود، ظرفیت فیزیولوژیک گیاه برای مدیریت استرس کاهش مییابد و به این ترتیب، تقسیم سلولی در برگ چنار دچار مشکل شده و سرعت پیری در برگ درخت افزایش مییابد. به این ترتیب چنار دچار خزان میشود. او توضیح میدهد که در دنیا در شرایط افزایش گرما، با کاهش استرس آب و انجام تغذیههای هورمونی با گروه اکسینها یا سیتوکسینها، فرآیند پیری سلول برگ را مدیریت میکنند.
چنارهای تهران درگیر مجموعهای از تنشها
جلیلی موضوع چنارهای تهران را صرفا مرتبط با تنشهای ناشی از کمبود آب و افزایش دما نمیداند و به مجموعهای از تنشهای محیطی برای ادامه حیات این درخت هم اشاره میکند. او میگوید که در گذشته جویهای تهران آب را به داخل زمین نفوذ میدادند و چنارها که ریشه گسترده داشتند، از آب نفوذ یافته استفاده میکردند اما اکنون با مدیریت مسیر جویها، آبی که جاری میشود دیگر به داخل زمین نفوذ نمیکند و در جوی بتنی، آسفالت یا سنگفرش حرکت میکند.
به این ترتیب نفوذ آب به ریشه اتفاق نمیافتد. این اکولوژیست توضیح میدهد که درختی مثل چنار، همان اندازه که تاج هوایی گسترده دارد، ریشه گسترده هم دارد و وقتی پیادهروها فضاسازی میشوند، فضای مناسب ریشه برای دریافت آب در اختیار گیاه قرار نمیگیرد. از سوی دیگر تغییر ارتفاع ساختمانها از دو تا سه طبقه قبلی به برجهای فعلی، سبب میشود فضای تاج و ریشه درختان محدود شود. زیرا با برجسازیها عمق ساختمانها هم افزایش مییابد، در نتیجه چنارها از نظر دریافت نور و توسعه فضای ریشه دچار مشکل میشوند. او تاکید میکند: در تهران که در حاشیه خیابانها، درختان تنومند و بزرگی مثل چنار با نیاز گسترده مواد غذایی، رطوبت و نور وجود دارد، وقتی برای طراحی شهر تصمیم میگیریم، باید به نیازهای این درخت هم توجه کنیم؛ اما عموما چنین اتفاقی رخ نمیدهد.
به گفته جلیلی، حتی در پارکها که درختان چنار داخل چمن یا حاشیه پارک کاشته شدهاند، آبیاری بر اساس فضای سبز عمومی انجام میشود و صرفا به چمنها آب میدهند. به این ترتیب آب مورد نیاز درخت چنار در اختیارش قرار نمیگیرد.او بر این باور است که فشارهای مختلف محیطی به همراه شرایط اقلیم، وخامت اوضاع چنارهای تهران را تشدید میکند. مطالعاتی که در تهران، اروپا و دیگر کشورها انجام شده، نشان میدهد که با افزایش تغییر اقلیم و گرمایش زمین، تنشهای محیطی برای چنارهای زیادتر میشود. برای اینکه فرصت سازگاری برای این گونه فراهم شود باید رطوبت و آهن کافی در اختیار درخت قرار گیرد. چنارهای خاطره ساز خیابان ولیعصر، اگرچه درگیر تنشهای متعدد هستند اما با رعایت برخی اصول، میتوان آنها را برای تهران حفظ کرد و مانع از بین رفتن همیشگی آنها در خیابان ولیعصر شد.
