هفت صبح| فرصتها برای مقابله با فرسایش خاک بهعنوان یک تهدید جدی برای ادامه حیات در ایران بسیار محدود است و باید به سرعت برای این پدیده چارهای اندیشیده شود. اگرچه از زبان مسئولان اعداد و ارقام متفاوتی درباره فرسایش خاک در ایران اعلام میشود و البته این روند اصلا خوب نیست اما همه میدانند که اوضاع کشور از نظر فرسایش مطلوب نیست و فرصتها برای احیای سرزمین به سرعت در حال از دست رفتن است. کارشناسان بر این باورند که توسعه نامتوازن، تغییر اقلیم و بیتوجهی به اقدامات حفاظتی و بهرهبرداری از مراتع، نرخ فرسایش خاک در ایران را بالا برده و باید با هماهنگی همه دستگاهها، فکری به حال حفاظت خاک بهعنوان بستر حیات این سرزمین کهن کرد.
سال گذشته در مراسم روز جهانی خاک که با حضور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان منابع طبیعی برگزار شد، سه عدد متفاوت از زبان مسئولان برای فرسایش خاک کشور اعلام شد. اعدادی که هر کدام از فاجعهای بزرگ خبر میداد. در این مراسم غلامرضا نوری قزلجه وزیر جهاد کشاورزی میزان فرسایش خاک ایران را چهار برابر متوسط جهانی و شینا انصاری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست این رقم را هفت برابر متوسط جهانی اعلام کرد. سرپرست سازمان منابع طبیعی هم معتقد بود که فرسایش خاک در ایران دو برابر میانگین جهانی است.
هرچند شرکت کنندگان در این مراسم دقیقا نفهمیدند که کدام عدد درست است اما همین آمار متناقض خبر از واقعیتی تلخ میداد. نه تنها شرایط ایران در زمینه فرسایش خاک اصلا خوب نیست بلکه نهادهای متولی که باید دور یک میز جمع شوند و با کار مشترک این منبع مهم را از بحران نجات دهند، حتی در زمینه اعلام یک عدد هم اتفاق نظر ندارند و هرکدام عدد اعلام شده از سوی مرجع خود را بهعنوان منبع اصلی قبول دارند. ریشه این اعداد مختلف کجاست و دقیقا وضعیت میزان فرسایش خاک در ایران چگونه است؟
روشهای مختلف، عامل تولید اعداد متفاوت
حمید نوری، مدیرکل آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و مدیر مرکز بینالمللی مدیریت جامع حوضههای آبخیز تحت پوشش یونسکو در گفتوگو با هفتصبح دلیل اعلام اعداد متفاوت برای فرسایش خاک در ایران را مطالعات متنوع و استفاده از روشهای مختلف در تعیین میزان فرسایش معرفی میکند. در حوزه فنی و مهندسی یا حوزههای دیگر ممکن است توصیه شود از یک روش بهخصوص برای محاسبات استفاده شود اما وقتی درباره حوضههای آبخیز و طبیعت صحبت میشود از آنجا که پایگاه داده یکسانی نداریم، ممکن است مدلها در هر رویشگاه متفاوت باشد و جواب نزدیک به قطعیت در اختیار نداشته باشیم.
به اعتقاد مدیر کل آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی، عددها در حوضههای آبخیز به نسبت دقیقتر است اما وقتی قرار است یک میانگین ملی برای فرسایش اعلام شود، بهتر است به اعداد اعلام شده از سوی یک مرجع یعنی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری بهعنوان مرجع ملی مطالعات این حوزه استناد شود. بر اساس اعلام مرجع ملی فرسایش خاک در کشور، ایران سالانه 15.4 تن در هکتار خاک خود را در اثر فرسایش از دست میدهد اما نوری بر این باور است که این عدد هم از دقت کافی برخوردار نیست و باید بهروزرسانی شود، چون احتمال میدهد که میزان فرسایش خاک در ایران از این رقم به میزان حدود چهار تا پنج تن پایینتر باشد ولی حتما این تغییرات باید بر اساس مطالعات انجام شود.بر اساس توافقاتی که بین پژوهشکده حفاظت خاک و سازمان منابع طبیعی انجام شده، از سال قبل این پژوهشکده بررسی خود را برای بهروزرسانی میانگین فرسایش، خسارات اقتصادی خاک و ارزشگذاری آن مبتنی بر قانون حفاظت خاک و آیین نامه اجرایی آن آغاز کرده است.
میانگینهای جهانی زیر پنج تن در هکتار
عددی که در حال حاضر مرجع رسمی اعلام آمار فرسایش خاک در ایران اعلام کرده، حتی اگر اصلاح شود هم از نظر مدیر کل آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی بیشتر از میانگینهای جهانی است زیرا بر اساس اعلام سازمان خوار و بار جهانی (FAO) در دنیا میزان فرسایش عموما زیر پنج تن در هکتار و در سال است. بر اساس رویشگاه و اقلیم فرسایش طبیعی در اغلب کشورهای توسعه یافته زیر یک تا دو تن است و اگر میزان فرسایش بالای یک تا دو تن باشد، فرسایش خاک غیر طبیعی اعلام میشود. در چنین شرایطی ایران جزو دهکهایی از فرسایش خاک قرار میگیرد که شرایطش خوب نیست و باید به شکل جدی برای اصلاح این رویه برنامهریزی کند.
به گفته نوری، برخی کشورها که مشکل فرسایش دارند، میتوانند با راهبردهای احیایی کم هزینهتری این پدیده را به شکل طبیعی برگردانند اما در ایران شرایط اینگونه نیست زیرا تغییر اقلیم فرسایش را خودبهخود فزاینده کرده است و کشورمان جزو 30 تا 40 منطقهای است که باید جدیتر نسبت به فرسایش خاک توجه داشته باشد. او بر این باور است که وقتی گرمایش جهانی و تخریب شروع میشود، خودبهخود رطوبت خاک و ماده آلی آن کاهش مییابد و باید اصلاح ماده آلی و رطوبت خاک در اولویت قرار گیرد. از سوی دیگر در ایران به دلیل شرایط توسعهای و اقتصادی و اجتماعی حاکم باید حفاظت به شکل جدیتری اعمال شود. برای اصلاح روندها باید همه دستگاهها پای کار بیایند تا شرایط کشور از نظر فرسایش به حالت عادی نزدیک شود.
مدیر کل آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی از اجرای یک برنامه آزمایشی مشترک بین همه دستگاههای مسئول در حوضه آبخیز اترک خبر میدهد و تاکید میکند که فرصت ما برای احیای کشور و جلوگیری از سرعت تخریب بسیار اندک بوده و باید دستگاههای مختلف با اولویتبندی مبتنی بر حفظ سلامت حوضههای آبخیز، برنامههای خود را اجرا کنند تا خاک سالم و اکوسیستم سالم داشته باشیم.
ساختار جوان زمینشناسی، موثر بر فرسایش خاک
اقدامات انسانها و تخریب سرزمین تنها دلیل فرسایش خاک در ایران نیستند. پرویز گرشاسبی، معاون پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری در گفتوگو با هفتصبح ساختار زمینشناسی کشور و جوان بودن سرزمینمان به همراه تغییر اقلیم را دلایل دیگری معرفی میکند که زمینه فرسایش خاک را فراهم میکند اما این بدان مفهوم نیست که خودمان در فرسایش خاک بیتقصیر هستیم.
گرشاسبی معتقد است که در ایران معدنکاوان سرزمینی سوخته تحویل میدهند و هیچ اقدام احیایی بعد از پایان بهرهبرداری روی آن انجام نمیدهند زیرا ضابطهای در این رابطه وجود ندارد. دست رد به سینه هیچ معدنکاوی زده نمیشود و هشت میلیون هکتار عرصه در دست بهرهبرداری در بخش معدن داریم که باید روی آن تجدید نظر کنیم. او راهسازیهای متعدد و بیمورد را هم دلیل دیگری برای افزایش فرسایش در ایران میداند. راههای متعددی که ساخته میشوند و در برخی ماههای سال بلا استفاده باقی میمانند، تخریبهایی هستند که به سرزمین تحمیل شده اما در ماههایی از سال بلا استفاده باقی مانده است.
البته معاون پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری مهمترین دلیل فرسایش خاک در کشور را چرای بیش از حد مراتع اعلام میکند و یادآور میشود که اگر در بخش معدن و احیای آن یا بخش راهسازی مشکل داریم، به دلیل دست و دلبازیهای خود سازمان منابعطبیعی است زیرا مدیران این مجموعه فکر میکنند که باید همه درخواستهای دستگاههای اجرایی را بپذیرند و تبدیل به بانک زمین شدهاند. در حالی که برای حفاظت از منابعطبیعی باید دست و دلباز نباشند و به استانداران و دیگران بگویند که با ساخت جاده یا معدنکاوی گرد و غبار زیاد شده و سیل تشدید میشود.
او اجرای عملیات بیولوژیک را تنها عامل کنترل فرسایش نمیداند و تاکید میکند که حتما باید حفاظت و قرق بهعنوان پایه عملیات بیولوژیک در کشور اجرایی شود. دام باید در خارج از فصل چرا دام در مراتع حضور نداشته باشد و نظارتها در این زمینه تشدید شود. ضمن آنکه اگر صاحبان پروانه چرا و طرحهای مرتعداری جایی را تخریب میکنند، طبق تکالیف قانونی باید آن را احیا کنند.
خاکی که حاصل میلیونها سال تلاش طبیعت برای فراهم کردن بستر حیات بر روی کره زمین است، تحت تاثیر برنامههای مخرب توسعهای در حال از دست رفتن است. با از دست رفتن خاک، آب هم از دسترس خارج میشود و اگر برای این درد درمانی نیاندیشیم، ایران به سرعت به زمینی خالی از سکنه تبدیل میشود. در چنین شرایطی دستگاههای ذیربط بهتازگی در حوضه آبریز اترک همکاری بیندستگاهی را برای نجات سرزمین تمرین میکنند. آیا این مدل تا سال آینده در سراسر کشور اجرایی خواهد شد؟
