سایه سنگین تهران برسر ترامپ، شی و پوتین
روسیه و چین به قدری در ایران نفوذ و تأثیر ندارند که بتوانند درباره ایران با آمریکا به طور مستقل معامله کنند
هفت صبح| سرانجام نشست سهجانبه ترامپ، شی و پوتین، رؤسایجمهور آمریکا، چین و روسیه در شهر شنژن چین و در ویلای کیلین برگزار شد؛ نشستی که در میانه بحرانهای متعدد کنونی در جهان انجام شد، از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران تا جنگ روسیه با اوکراین و تا کشمکش شدید اقتصادی میان چین و آمریکا و البته درگیریهایی که چین با تایوان دارد. برخی پیش از نشست اخیر میگفتند که این نشست به قدری مهم است که میتوان آن را با نشستهای تهران و یالتا مقایسه کرد که میان فرانکلین دلانو روزولت، رئیسجمهور وقت آمریکا، ژوزف استالین، رهبر وقت شوروی و وینستون چرچیل، نخستوزیر وقت بریتانیا برگزار شد؛ نشست تهران که در جریان جنگ جهانی در ایران تشکیل و نشست یالتا که دو سال بعد و بعد از پیروزی متفقین در آن جنگ در کریمه برگزار شد.
مقایسه نادرست با نشستهای تهران و یالتا
برخی تحلیلگران پیش از نشست شنژن چنین بیان میکردند که احتمالا شی، ترامپ و پوتین نیز آینده جهان را ترسیم خواهند کرد و در نشست سهجانبهشان بلوکبندی تازه قدرت تعیین خواهد شد و بسیار گفته میشد که بر سر مسئله ایران نیز به یک نتیجه واحد میرسند و سرنوشت جنگ ایران نیز در همین نشست مشخص خواهد شد اما این دست تحلیلهای اغراقآمیز در حالی ابراز میشد که اولا وضعیت کنونی جهان با زمان جنگ جهانی دوم قابل مقایسه نیست و ثانیا برخلاف ادعاهایی که مبنی بر سه قطبیبودن جهان میشود، جهان کنونی متشکل از بازیگران قدرتمندی مانند آمریکا، چین و روسیه و بازیگران تعیینکننده دیگری است که آنها نیز میتوانند بر معادلات قدرت تأثیرگذار باشند.
از طرفی در جنگ جهانی دوم هدف مشترک سه قدرت بریتانیا، آمریکا و شوروی مقابله با آلمانِ نازی بود، در صورتی که اکنون هدف آمریکا، چین و روسیه در قالب یک راهبرد مشترک دیده نمیشود و هر یک از سه کشور چین، آمریکا و روسیه اهداف و درگیریهای جداگانه خود را دارند که مانع از همگرایی وسیع آنها میشود. به این معنی که روسیه به طور مستقل درگیر جنگ اوکراین است و آمریکا برای تعیین تکلیف این جنگ نمیتواند هم خود اوکراین و هم کشورهای اروپایی را نادیده بگیرد و پوتین نیز تاکنون نتوانسته است با دریافت خواستههای حداکثری از این جنگ بیرون آید و خود آمریکا نیز درگیر جنگ ایران است.
پیشنهادهایی کلی و نبود راهبرد مشخص
نتیجه نشست سهجانبه اخیر نیز نشان میدهد گرچه آمریکا، چین و روسیه میخواهند از هر نوع تقابل با یکدیگر پرهیز کنند اما در عین حال نمیتوانند به یک جمعبندی مشترک برسند؛ در بیانیه چهار مادهای پایانی نشست شی، ترامپ و پوتین چهار مسئله کلی مطرح شده است؛ نخست پایبندی به تقویت اصلاحات سازمان ملل متحد برای مقابله بهتر با چالشهای جهانی.
دوم، برنامهریزی برای افزایش تولید و عرضه محصولات نفتی تصفیهشده و تأکید مجدد بر اهمیت جریان پایدار انرژی، سوم، تأیید اهمیت اصل رضایت دولتی و مصونیت مقامات دولتی و مخالفت با سوءاستفاده دیوان کیفری بینالمللی و نهادهای مشابه از صلاحیت قضایی و چهارم، تأکید بر اینکه جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و نباید آغاز شود و انجام گفتوگو درباره کاهش ریسک هستهای و عدم گسترش تسلیحات هستهای.
هر چهار بند فوق هیچ راهبرد دقیقی از پایان درگیریهای موجود در جهان ارائه نمیدهد؛ این درحالی است که در نشست تهران در سال 1943 استالین مشخصا پیشنهاد داد که ایران اشغال شود و نیروهای روس و بریتانیا شمال و جنوب ایران را در دست بگیرند تا انتقال نیرو و تجهیزات به شوروی آسان انجام شود که تأثیر مهمی در شکست آلمان داشت زیرا قوای متفقین توانستند در مقابله با آلمان که مشغول پیشروی در شوروی بود، به کمک روسها بروند و در نهایت هیتلر را شکست دهند.
در نشست یالتا که بعد از جنگ جهانی دوم برگزار شد نیز روزولت پیشنهاد مشخصی داد و مطرح کرد که بعد از این در شورای امنیت سازمان ملل باید برای فاتحان جنگ حق وتو در نظر گرفته شود اما چنین پیشنهادها یا توافقهای تعیینکنندهای در نشست اخیر رؤسای جمهور آمریکا، چین و روسیه دیده نمیشود و آنها حتی مناقشات میان خود را نیز حل نکردند؛ از جمله درگیری آمریکا و روسیه بر سر مسئله اوکراین یا درگیری آمریکا و چین بر سر موضوع تعرفهها یا مسئله تایوان.
ایران، بازیگری مستقل
از طرفی تعیین تکلیف مسئله ایران نیز نیاز به ابزارهایی دارد که در اختیار هیچ یک از سه طرف نیست زیرا برخلاف آنکه گفته میشود روسیه و چین با کارت ایران بازی میکنند اما جنگهای 12 روزه و 40 روزه ایران با آمریکا و اسرائیل نشان داد ایران توانسته است خود را به عنوان یک بازیگر قدرتمند منطقهای و بلکه بینالمللی مطرح کند که نیاز چندانی به کمک روسیه و چین نیز ندارد. به این معنی که روسیه و چین اساسا در تصمیمگیری تهران مؤثر نیستند که بتوانند از کارت ایران برای امتیازگیری از آمریکا استفاده کنند؛ برخلاف اوکراین که تصمیمگیری دربارهاش به طور مستقیم در اختیار آمریکا و اروپاییهاست.
مواضع پوتین، ترامپ و شی
دونالد ترامپ این نشست را «نماد تاریخ» خوانده و گفته است که «هیچ صلحی از طریق کاهش فرصتهای تعامل ایجاد نشده است و سه کشور مسئولیت ویژهای در قبال حفظ صلح جهانی دارند و باید مشترکا از گسترش سلاحهای هستهای جلوگیری کنند». همچنین او و شی ابراز نگرانی کردهاند که جریان آزاد نفت در تنگه هرمز نباید مسدود باشد و هر دو بر اصل گفتوگو و ترویج مذاکرات تأکید کردهاند اما در اینجا نیز هیچکدام پیشنهاد روشنی درباره آنچه قرار است رخ دهد، ارائه نکردهاند.
شی جین پینگ هم در سخنرانی پایانی خود این نشست را «مثبت، سازنده و ثمربخش» خواند و گفت که «سه کشور در زمینه حفاظت از صلح جهانی دیدگاه مشترکی دارند.» او با طرح استعارهای گفت: «بذری که امروز کاشته میشود، قطعا جوانه خواهد زد، رشد خواهد کرد و شکوفا خواهد شد». پوتین هم بعد از این نشست گفت: «تردیدی ندارم که ترامپ صادقانه برای حلوفصل مناقشه در اوکراین و ایجاد همکاری میان روسیه و ایالات متحده تلاش میکند». پوتین به طور کلی هم گفت: «فقط خدا میداند چه اتفاقی رخ خواهد داد».
دقیق مشخص نیست که آیا میان این سه نفر توافقهایی پنهانی انجام شده یا آنکه اگر بخواهیم بر اساس گفتههای آنها تحلیل کنیم، باید بگوییم که نشست اخیر بیش از آنکه حلکننده مشکلات کنونی باشد، نوعی همگرایی دیپلماتیک میان روسیه، چین و آمریکا برای جلوگیری از بروز تنشهای بیشتر بوده است. نکته مهم اما آن است که در ارتباط با ایران هر تصمیمی در نشست اخیر گرفته شده باشد بدون نظر و عاملیت ایران نمیتواند مؤثر باشد؛ چه آنکه حتی پیشنهاد پیشین روسیه مبنی بر خروج اورانیومهای غنیشده از ایران و انتقال آن به روسیه نیز با پذیرش ایران همراه نبود و همین حالا چین نیز از بسته بودن تنگه هرمز متضرر میشود، ایران بدون دریافت امتیازاتی که مطرح کرده است، حاضر به بازگشایی تنگه هرمز نیست.
پیام عملی روسیه و چین در حمایت از ایران
نکته دیگر آن است که برخلاف آنچه گفته میشد روسیه و چین در قبال آمریکا با کارت ایران بازی میکنند و احتمالا ترامپ میخواست در این نشست بر سر ایران با کارتهای اوکراین و تایوان بازی کند و بعد از این روسیه و چین از همراهی با ایران دست میکشند اما به محض برگزاری نشست اخیر، روسیه و چین با همراه ایران در شورای حکام بیانیهای صادر کردند مبنی بر آنکه رفع تهدیدهای نظامی و ارائه تضمینهای معتبر برای جلوگیری از تکرار حملات علیه ایران، پیششرط از سرگیری کامل فعالیتهای راستیآزمایی آژانس در این ایران است.
پوتین در دیداری جداگانه با شی نیز به او گفت که «همکاری استراتژیک ما با ایران و چین در حال گسترش است». به نظر میرسد این سخن پوتین و امضای بیانیهای مشترک از سوی ایران، چین و روسیه در شورای حکام حاوی این پیام بود که با وجود نشست چین و روسیه با آمریکا اما این دو کشور خواستار دوری از ایران نیستند. بنابراین گرچه روسیه و چین اساسا آن طور که ادعا میشود کارت ایران را در اختیار ندارند که بخواهند بر سر آن معامله کنند اما در عین حال حتی سعی در دوری از ایران برای راضی کردن آمریکا را نیز ندارند.
در نهایت گرچه به طور کلی تصویر دنیای کنونی مبهم است و نمیتوان پیشبینی کرد که دقیقا چه رخ خواهد داد و هر یک از بازیگران این عرصه چه تصمیمی خواهند گرفت، چه کنشی یا واکنشی خواهند داشت اما به نظر میرسد ایران با مقاومت خود در برابر دو قدرت هستهای در جهان یعنی آمریکا و اسرائیل معادلات را به نفع خود تغییر داده است؛ تغییر معادلاتی که لزوما در آن چین و روسیه نیز نقش تعیینکنندهای نداشتند و مقاومت نیروهای مسلح و مردم و دیپلماسی اصولمند ایران باعث برهمخوردن تصورات آمریکا از آنچه در ایران رخ میدهد و نیز محاسبات قدرتهایی مانند روسیه و چین شده است.