خروج از «نه جنگ، نه صلح» با مذاکره یا حمله پیشدستانه؟
محمد ایرانی، مدیرکل پیشین خاورمیانه و شمال آفریقای وزارت خارجه: در شرایط فعلی، حمله پیشدستانه با ریسک بسیار بالایی همراه است امیر حیاتمقدم، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس: حمله پیشدستانه به ناوهای آمریکا یک ضرورت قطعی است؛ باید آنها را از منطقه خارج کنیم
هفت صبح| محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس تیم مذاکره ایران به تازگی در جلسه علنی مجلس گفت که ایران وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را تحمل نمیکند. او مطرح کرد: «درسایه دستاوردهاو مجاهدتهای همه نیروهای مسلح کشورمان همانطور که قبلا تأکید کردهام در وضعیت نه جنگ، نه صلح نخواهیم ماند و برای ما اصلا مهم نیست که آمریکا میخواهد مذاکره کند یا جنگ؛ اگر هفت شرط منطقی ما که نتیجه مجاهدتهای ملت ایران است را بپذیرند، مسیر توافق باز است اما اگر اینبار آمریکاییها خطایی کنند، جغرافیای نبرد را توان و اراده نیروهای مسلح ایران تعیین خواهد کرد، نه خواست و اراده آنها و دود جنگ جدید به چشم خیلیها خواهد رفت».
راههای خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح
موضع قالیباف نشان میدهد ایران مصمم است از وضعیت سخت کنونی که آمیختهای از شرایط مختلف اعم از محاصره دریایی و هوایی و تحریمهای سنگین و نیز حملات و درگیریهای پراکنده است، بیرون بیاید و اجازه ندهد سایه چنین شرایط دشواری برای مدتی طولانی بر سر ایران وجود داشته باشد. علت هم آن است که اکنون و به دلیل سختی بسیار فروش نفت، اقتصاد کشور بیش از همیشه در معرض آسیب قرار گرفته است و در شرایطی که هنوز سایه جنگ بر سر کشور وجود دارد، عملا امکان بازسازی آسیبهای وارد شده در جنگ 40 روزه نیز میسر نیست.
در این وضعیت بیش از همه مردم متحمل فشار و هزینه میشوند و به گفته برخی کارشناسان جامعهشناسی و فعالان سیاسی ادامه شرایط نه جنگ، نه صلح خطر اعتراضات فراگیر را به وجود میآورد. بنابراین به گفته بسیاری، باید از این شرایط خارج شویم و به نظر میرسد قالیباف نیز با در نظر داشتن همه این شرایط، سخن از ضرورت خروج از شرایط فعلی گفته است. البته در بخشی از صحبتهای قالیباف توپ در زمین آمریکا انداخته میشود. او میگوید اگر آمریکاییها به شروط ایران تن دهند، مسیر توافق باز است و اگر خطایی از آنها سر بزند، دست ایران برای اقدام نظامی باز است.
به نظر میرسد علاوه بر دو حالتی که قالیباف تشریح میکند، یک حالت سومی نیز وجود دارد؛ آنکه آمریکاییها شرایط کنونی را دقیقا به همان شکلی که میبینیم، حفظ کنند؛ به این معنی که نه اقدامی در راستای آغاز جنگ انجام دهند و نه از خواستههای حداکثری خود کوتاه آیند و شروط ایران را بپذیرند. چنین استنباط میشود که سخن قالیباف برای خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح ناظر به این حالت سوم نیز باشد؛ به این معنی که در صورت ادامهدار شدن وضعیت شبهجنگی که با مؤلفههایی مانند تحریم و محاصره دریایی و هوایی و شاید در ادامه محاصره زمینی همراه است، ایران ابتکار عمل را به دست بگیرد.
در اختیار گرفتن ابتکار عمل میتواند با حمله پیشدستانه به مواضع آمریکاییها در منطقه باشد که البته این حالت گرچه میتواند معادلات کنونی نه جنگ، نه صلح را تغییر دهد اما به هر حال جنگی رخ خواهد داد و جنگ نیز محاسبات خود را میخواهد. از آن سو نیز به گفته برخی کارشناسان ایران میتواند ابتکار عمل را در زمینه مذاکرات برعهده بگیرد؛ هرچند در چند ماه گذشته ایران سعی کرد با ارائه نسخهای موجزتر از مفاد تفاهمنامه اسلامآباد که معروف است به شروط هفتگانه ایران یا طرح دو روزه برای توقف جنگ، مذاکرات را از بنبست خارج کند اما این مسیر نیز هنوز بسته نیست و شاید با ارائه پیشنهادهایی دیگر راهی در زمینه مذاکرات پیدا شود؛ هرچند سخت زیرا آمریکا بر خواستههای حداکثری خود اصرار دارد.
حمله پیشدستانه و چند ملاحظه
برخی مصرانه میگویند که باید راه نخست یعنی حمله پیشدستانه را در دستور کار قرار دهیم. این طیف باور دارند که در کنار این طرح باید هم از انپیتی خارج شویم و هم به سمت ساخت بمب اتم برویم. آنها از یک سو میگویند با بالا بردن هزینه نظامی برای آمریکا، دولت این کشور را مجبور به عقبنشینی میکنیم و با اقداماتی تکمیلی مثل حرکت به سمت ساخت بمب اتم و خروج از انپیتی بازدارندگی خود را بالا میبریم تا در آینده نیز آمریکا و اسرائیل حملهای دیگر را علیه ایران شکل ندهند. این طرح میتواند مفید باشد در صورتی که ملزوماتش فراهم باشد؛
از جمله آنکه از یک سو محاسبات جنگ به دقت بررسی شود که در صورت حمله پیشدستانه جنگ به کدام سمت خواهد رفت و آیا شرایط لازم برای چنین اقدامی فراهم شده است یا خیر و از آن سو فرایند ساخت بمب اتم چه قدر زمان میخواهد و آیا ایران قادر است در کوتاهمدت به سلاح هستهای دست یابد و از طرفی آیا خروج از انپیتی در شرایطی که ایران همواره به قواعد هستهای پایبند بوده است و سالها بازرسان آژانس حق بازرسی از صنعت هستهای ایران را داشتهاند، باعث فضاسازی آمریکا و اسرائیل علیه ایران نخواهد شد؟ اینها ملاحظاتی است که در سناریوی اول باید در نظر گرفته شود و صرف درخواست برای حمله پیشدستانه شاید به معنی بر طبل جنگ کوبیدن تلقی شود؛ چه آنکه مقامات عالی نظام با در نظر داشتن همهجانبه ملاحظات و ضروریات موجود تا این لحظه به سمت حمله پیشدستانه نرفتهاند اما در همین حال رهبرانقلاب اخیرا اشاره کردند که ایران در پاسخ به هرگونه حملهای از سوی دشمن به طور فراجغرافیایی حمله خواهد کرد.
توافق و چند ملاحظه
توافق نیز میتواند یک راه کمهزینه باشد که به سرعت جنگ را تمام میکند و حتی میتواند شرایط را به تدریج عادی کند. برخی برای خاتمه وضعیت نه جنگ، نه صلح مجدانه حامی از سرگیری مذاکراتاند. آنها نیز بدون در نظر داشتن ملاحظات متعدد در این عرصه صرفا بر طبل مذاکره میکوبند. تردیدی نیست که اگر ایران بتواند حقوق خود را از مسیر مذاکره تأمین کند و در همین نقطه جنگ به طور کامل پایان یابد، اتفاقی بسیار مناسب خواهد بود اما واقعیت موجود نشان میدهد کار به این سادگیها هم نیست زیرا از یک سو حالا مشخص شده است که آمریکا از مذاکره به عنوان ابزاری برای خرید وقت استفاده میکند و دو بار نیز سابقه داشته است که در میانه مذاکرات به ایران حمله کرده است.
از سوی دیگر اگر بنا باشد ایران تن به هر مذاکرهای بدهد، باید بر سر خواستههای حداکثری آمریکا بحث کند؛ خواستههایی از جمله غنیسازی صفر درصد، خارجکردن اورانیوم غنیشده، کاهش برد موشکی ایران و باز کردن بیقید و شرط تنگه هرمز. طبیعی است انجام چنین مذاکرهای از هر جنگی نیز بدتر است؛ چه آنکه آمریکا جنگید که به همین اهداف برسد و اگر قرار باشد چنین خواستههایی بیهیچ دردسری به آمریکا داده شود، پس چرا اصلا جنگیدیم؟ این پرسشی است که باعث میشود گزینه مذاکره برای مذاکره یا توافق به هر قیمتی کنار برود و صرفا مذاکره و توافقی مورد قبول باشد که بتواند خواستههای ایران را محقق کند. طبیعی است اگر چنین مذاکرهای در بگیرد و آمریکا پای یک مذاکره واقعی حاضر شد، همانطور که قالیباف نیز گفته است، ایران آماده رسیدن به توافق است و از این رهگذر شرایط نه جنگ، نه صلح از بین میرود.
لزوم ابتکار عمل از سوی ایران
حالا در این شرایط به نظر میرسد که باید با در نظر داشتن همه جوانب، ایران تصمیمگیرنده باشد زیرا اکنون هم خواسته آمریکا و هم خواسته کشورهای عرب حوزه خلیج فارس ادامه وضعیت نه جنگ، نه صلح است. به معنای دیگر گرچه کشورهای حوزه خلیج فارس مخالف جنگاند و از آمریکا میخواهند که دیگر به ایران حمله نکند اما در عین حال از تحمیل فشار حداکثری بر ایران نیز استقبال میکنند.
آمریکا نیز در شرایطی قرار دارد که شاید آغاز جنگی دوباره با ایران برایش دشوار باشد؛ هم به دلیل تأمین تجهیزات جنگی و هم به علت مخالفت قاطع مردم آمریکا با ورود دوباره این کشور به جنگ با ایران که نمود این نظر در انتخابات میاندورهای کنگره و شکست سخت جمهوریخواهان دیده شد. اما در عین حال آمریکا تمایلی نیز ندارد که با عقبنشینی و پایان رسمی جنگ، به نوعی شکست را بپذیرد؛ مشخصا تا زمانی که ترامپ در قدرت قرار دارد. با این اوصاف اگر ایران ابتکار عمل را در دست نگیرد، ممکن است با ادامه سناریوی کنونی یعنی استمرار فشار شدید اقتصادی و بستن راههای ارتباطی ایران با دنیا مواجه باشیم که حالتی به شدت خطرناک و پر هزینه است.
آسیبهای نه جنگ، نه صلح برای ایران
محمد ایرانی، سفیر پیشین ایران در لبنان، اردن و کویت و مدیرکل پیشین خاورمیانه و شمال آفریقای وزارت خارجه در گفتوگو با «هفتصبح» به بررسی این موضوع پرداخت. او با بیان اینکه تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح، بیش از آنکه به زیان آمریکا باشد، به ایران آسیب میرساند، گفت: «وضعیت نه جنگ، نه صلح در بلندمدت به نفع ایران نیست و میتواند مشکلات اقتصادی کشور را به سطحی برساند که تحمل آن دشوار شود. باید بررسی کرد که ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح به نفع ایران است یا آمریکا. من تصور میکنم تداوم این وضعیت در بلندمدت به نفع ما نیست زیرا ممکن است مشکلات اقتصادی کشور به مرحلهای برسد که دیگر تحمل آن امکانپذیر نباشد.
در چنین شرایطی، میتوان راهکارهایی را برای خروج از این وضعیت پیشنهاد کرد. یکی از این راهکارها آن است که تلاش کنیم روابط خود را با برخی کشورهای عربی بهبود ببخشیم و در سطح منطقه برای خود یارگیری کنیم. از سوی دیگر نباید مسیر محدود مذاکرات در حوزه دیپلماسی را بهطور کامل کنار بگذاریم. باید این مسیر را همچنان باز نگه داریم تا حتی در صورت روی کار آمدن دموکراتها در آمریکا، تنها گزینه پیش روی دو کشور، جنگ نباشد. البته اگر شرایط به نقطهای برسد که هیچ راه دیگری باقی نمانده باشد، طبیعتا باید از طریق نظامی با آمریکا مواجه شویم».
ریسک بالای حمله پیشدستانه
او در پاسخ به این پرسش که در شرایط کنونی حمله پیشدستانه چهقدر میتواند وضعیت را به نفع ایران تغییر دهد، مطرح کرد: «به اعتقاد من، پیش از آنکه از وضعیت کنونی به سمت جنگ حرکت کنیم و اقداماتی انجام دهیم که شرایط را به سوی درگیری نظامی سوق دهد، باید بررسی کنیم که کدام طرفها از چنین وضعیتی بیشتر سود میبرند. آیا اگر ما آغازگر جنگ باشیم، میتوانیم از پیروزی خود اطمینان داشته باشیم؟
از سوی دیگر، اسرائیل نیز در این معادله حضور دارد و لازم است تحرکات این رژیم را بهدقت رصد کنیم. اسرائیل بهشدت معتقد است که جنگ باید آغاز شود و این جنگ نیز باید با شدت زیادی شروع شود تا نتانیاهو بتواند از مخمصهای که در داخل اسرائیل گرفتار آن شده است، خارج شود و در نهایت، مسئولیت جنگ را بر دوش آمریکا بیندازد. اسرائیل میخواهد ایران را به حمله پیشدستانه تحریک کند؛ زیرا خواهان وقوع جنگ است؛ بنابراین، در شرایط فعلی، حمله پیشدستانه با ریسک بسیار بالایی همراه است».
شرایط سخت آمریکا برای ادامه جنگ
این دیپلمات پیشین ایران در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر آنکه اکنون مسیر مذاکرات چه قدر باز است و آیا آمریکا مایل به مذاکره است یا جنگ، تشریح کرد: «در حال حاضر، آمریکا در شرایطی نیست که بهراحتی وارد جنگ شود. البته صحنه تحولات متغیر است و ممکن است هر روز شرایط بهگونهای تغییر کند که زمینه ورود به جنگ فراهم شود. با این حال، این احتمال وجود دارد که اگر صبر کنیم و تحولات کمتر از دو ماه آینده را زیر نظر بگیریم، دموکراتها به این نتیجه برسند که فضای مناسبتری برای گفتوگو وجود دارد. علاوه بر این، فشارهای داخلی بر ترامپ و مجموعهای از عوامل دیگر ممکن است باعث شود آمریکا از گزینه جنگ فاصله بگیرد. بنابراین، شرایط کنونی بهگونهای نیست که آمریکا الزاما بتواند جنگی دیگر را، برای مثال در میانه مذاکرات، آغاز کند».
تمایل کشورهای حوزه خلیج فارس به ادامه نه جنگ، نه صلح
ایرانی همچنین درخصوص موضع کشورهای عربی نسبت به وضعیت نه جنگ، نه صلح بیان کرد: «کشورهای حاشیه خلیج فارس یا همان اعضای شورای همکاری خلیج فارس بهشدت نگران تکرار جنگی مشابه جنگ ۴۰روزهاند. آنها از آغاز درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل بیم دارند زیرا در صورت وقوع چنین جنگی، بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد. صادرات و واردات این کشورها با اختلال مواجه میشود و این احتمال نیز وجود دارد که پایگاههای نظامی آمریکا در خاک آنها هدف حمله قرار گیرند. در نتیجه، امنیت داخلی این کشورها نیز ممکن است به خطر بیفتد.
این کشورها خواهان وقوع جنگ نیستند، اما مخالفت آنها با جنگ به این معنا نیست که لزوما خواهان توافق ایران و آمریکا یا خروج کامل نیروهای آمریکایی از منطقه باشند. آنها همچنین تمایلی ندارند که ایران پیروز میدان باشد؛ زیرا تصور میکنند در چنین شرایطی، قدرت در خاورمیانه در اختیار ایران قرار خواهد گرفت. البته مواضع همه این کشورها یکسان نیست. در میان اعضای شورای همکاری خلیج فارس، عمان مواضعی نسبتاً دوستانه دارد، قطر موضعی میانه اتخاذ کرده و بحرین و امارات نگرانیهای جدیتری نسبت به تحولات دارند. عربستان نیز که در معرض حملات انصارالله قرار دارد، به دنبال شکلگیری برخی پیمانها و ائتلافها، از جمله ائتلاف مکه است تا بتواند از طریق آنها حمایت بیشتری به دست آورد».
جلوگیری از جنگی دوباره با نشاندادن اقتدار ایران
امیرحیاتمقدم، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز در گفتوگو با «هفتصبح» درباره شرایط نه جنگ، نه صلح، گفت: «آقای قالیباف سخن درستی را مطرح کرد. وضعیت نه جنگ و نه صلح، خواسته آمریکا و بیشتر کشورهای حاشیه خلیج فارس است. آنها به دنبال آن هستند که کشور در همین وضعیت باقی بماند. در مقابل، ما خواهان صلح هستیم و جنگ نمیخواهیم. همه کشورهای منطقه با جنگ مخالفاند، اما راهبرد آنها این است که شرایط کنونی ادامه پیدا کند. چین و کشورهای اروپایی نیز خواهان جنگ نیستند. در این شرایط آمریکا باید بهگونهای با اقتدار جمهوری اسلامی مواجه شود که دیگر به فکر حمله مجدد به ایران نیفتد.
همه باید برای پایان دادن به این وضعیت بسیج شوند. راهکار تحقق این هدف نیز نمایش اقتدار است. آنها باید بدانند که اگر جنگ دیگری را آغاز کنند، آسیب بیشتری خواهند دید. بازدید سرلشکر عبداللهی از یکی از شهرهای موشکیمان در این راستا بسیار اقدام خوب و مهمی بود. ما توانایی هدف قرار دادن پایگاههای نظامی اروپا را نیز داریم. اگر آمریکا بخواهد از پایگاههای مستقر در کشورهای اروپایی، بهویژه انگلیس استفاده کند، میتوانیم با استفاده از برد موشکی خود این پایگاهها را هدف قرار دهیم. باید این موضوع را به کشورهای غربی و مشخصا آمریکا تفهیم کنیم».
ضرورت قطعی حمله پیشدستانه به ناوهای آمریکایی
این نماینده مجلس در پاسخ به این پرسش که چه قدر مناسب است که ایران برای تغییر مناسبت کنونی دست به حمله پیشدستانه بزند، مطرح کرد: «حمله پیشدستانه به ناوهای آمریکایی یک ضرورت قطعی است. حتما باید به ناوهایی که در فاصله ۷۰۰ تا ۸۰۰ کیلومتری شرق تنگه هرمز مستقر هستند، حمله کنیم، به آنها آسیب بزنیم و آنها را از منطقه خارج کنیم. به اعتقاد من، تاکنون نیز در این زمینه کوتاهی شده است. اگر آمریکا حتی صرفا به کوه کلنگ هم حمله کند، ما با تمام توان پاسخ خواهیم داد. آمریکا دیگر وارد جنگی گسترده با ما نخواهد شد و ممکن است حملات خود را به اقدامات محدودتری منحصر کند. با این حال، اگر چنین حملاتی نیز انجام شود، ما به آنها پاسخ خواهیم داد».
بیفایده بودن مذاکرات
او درباره اینکه چه قدر میتوان به مسیر مذاکرات امیدوار بود، بیان کرد: «مذاکرات برای اقناع افکار عمومی داخلی و خارجی ضروری است، اما مذاکره با آمریکا بینتیجه است. به هر حال، باید این مسیر را برای اقناع افکار عمومی طی کنیم. تاکنون مذاکره با آمریکا هیچ سودی برای ما نداشته و نتیجهای در پی نداشته است. دو بار نیز در میانه مذاکرات به ما حمله شده است. مردم باید بدانند که ما به دنبال جنگ نیستیم. مردم ایران و افکار عمومی جهان باید بدانند که جمهوری اسلامی ایران نه در گذشته به دنبال جنگ بوده و نه اکنون خواهان جنگ است. برای جا انداختن این موضوع در افکار عمومی، به مذاکره نیاز داریم؛ وگرنه واقعیت این است که من در مذاکره با آمریکا فایدهای نمیبینم».