آیتالله وحید خراسانی؛ استادی که از مردم فاصله نگرفت
آیتالله وحید در دیدار با مسئولان همواره از دردها، گرفتاریها و مشکلات مردم سخن میگفتند
گروه سیاسی| حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی، روز گذشته و در سن 105 سالگی در گذشت؛ مرجع تقلیدی که گرچه مشهور به دانش فقاهتی و منبرهای پر شور و پر مخاطبش بود اما نقش او در تحولات سیاسی-اجتماعی صد سال گذشته آشکارا به چشم میخورد و میتوان گفت که آیتالله وحید از آن دست مراجعی بودند که در عین حال که درس و بحث فقهی را برای کسب موقعیت سیاسی رها نکردند اما سرنوشت ایران و مردم برایشان به شدت دارای اهمیت بود؛
اویی که در عمر خود حوادث مهمی را به چشم خود دید؛ از فرار احمدشاه قاجار از ایران و به قدرت رسیدن رضاشاه تا جنگ جهانی اول، جنگ جهانی دوم، اشغال ایران از سوی نیروهای متفقین، به قدرت رسیدن محمدرضا شاه پهلوی، کودتای 28 مرداد سال 32، سقوط پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی و بعد از انقلاب، جنگ هشتساله ایران و عراق و فوت امام خمینی به شهادت رسیدن رهبر انقلاب و مشاهده دو بار جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران.
آیتالله حسین وحید خراسانی در 11 دی 1299 در نیشابور به دنیا آمد. او تحصیل علوم دینی را در مشهد آغاز کرد و پس از خواندن ادبیات، سطوح اولی و نهایی را از محمد نهاوندی، صاحب تفسیر فرا گرفت. پس از اتمام سطح، در درس خارج فقه میرزا مهدی اصفهانی و آشتیانی حاضر شده و به اجتهاد رسید. او علوم عقلی را از میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی فرا گرفته و در سال ۱۳۲۷ در شهر ری با سید محمد حجت کوهکمری دیدار کرد و پس از مذاکرات علمی موفق به دریافت اجازه اجتهاد مطلق شد.
او به قصد تکمیل مبانی و آگاهی از دیدگاههای مراجع حوزه علمیه نجف، در حالی که به درجه اجتهاد رسیده بود، در ۲۷ سالگی به حوزه علمیه نجف مهاجرت کرد و سالها در درس استادان برجسته این حوزه حاضر شد. آیتالله وحید، هم از شاگردان آیتالله ابوالقاسم خویی بود و هم یکی از اعضای شورای فقهی آن مرجع تقلید بود. تأثیر اندیشه اجتهادی آیتالله خویی در روش فقهی آیتالله وحید خراسانی روشن است. البته هم در مبانی و هم در روش اجتهادی میتوان روش فقهی آیتالله وحید خراسانی را ادامه مکتب فقهی ابوالقاسم خویی دانست. او همچنین در دورهای که امام خمینی در نجف مستقر بودند، در درس ایشان شرکت میکرد.
آیتالله وحید پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۴۹ در مشهد به تدریس پرداخت و در پاییز ۱۳۴۹ از مشهد به قم آمد و تا سال 1397 در همین شهر به تدریس خارج فقه و اصول مشغول بود و کلاسهای درس او در حوزه، یکی از پر رونقترین کلاسها محسوب میشد؛ به ویژه در دروس فقه و اصول. خود او درباره علت مهاجرتش از مشهد به قم گفته بود: «فردی آمد و گفت استاندار برای دیدار میآید، در آستانه سفر شاه به مشهد و من گفتم درس و بحث طلبگی است و نمیتوانم وارد این نوع امور شوم». آن طور که گفته میشود همین پاسخ و فشارهایی که در مشهد بر علما وارد میشد، باعث شد او از مشهد به قم برود.
آیتالله وحید خراسانی در سالهای پیش از انقلاب نسبت به مسائل سیاسی عصر خود بیتفاوت نبود؛ چنانکه به گفته مرتضی آقاتهرانی «او در دوران مصدق، دفاعیات و مواضع قابل توجهی در حمایت از آیتالله کاشانی داشت و در مسائل سیاسی و اجتماعی نیز شخصیت اثرگذاری بود». او پیش از انقلاب یکی از چهرههای فقهی حامی انقلاب و شخص امام بود و بعد از انقلاب نیز گرچه اولویت و تمرکزش بر مسائل علمی و فقهی بود اما به دعوت امام به جبهه رفت و میان رزمندگان گفت: «مقصد ما از این سفر، زیارت این قیافههای نورانی و این چهرههای درخشان به نور ایمان است. خود من در اینجا برای تجارت آمدهام، برای کسب آمدهام، مفت نیامدهام اینجا. به دعوت یک بزرگمردی که رأس روحانیت شیعه است و شما را فراخوانده برای این میدان؛ برای نگهداری دین و برای حفظ اسلام، و برای صیانت قرآن».
یک نقل معروفی نیز از چند سال پیش از سوی محمدعلی ابطحی مطرح شد؛ آنکه مبدع عزاداری ایام فاطمیه بود آیتالله وحید بود. حسن شکوری، از اعضای دفتر آیتالله وحید نیز روایت میکرد که او از همان سال بازگشت از نجف به ایران در ذهنش داشت که باید بزرگداشت حضرت زهرا(س) در ایران نهادینه شود و یک روزی هم تعطیل شود و با افراد مختلفی صحبت کرد، از جمله فردی که مدتی رئیسجمهور و رئیس مجلس بود که او پیام داده بود گویی همه کارهای کشور حل شده است که فلانی میخواهد مسئله عزاداری حضرت زهرا(س) را حل کند.
آیتالله وحید اما پیگیر این موضوع بود تا اینکه در سال ۱۳۷۸ با سید محمد خاتمی دیداری داشت و این مسئله را مطرح کرد. به گفته شکوری، خاتمی که از سخنان آیتالله وحید منقلب شده بود، قول داد در اولین جلسه موضوع ایام فاطمیه را در هیئت وزیران طرح کند. ابطحی هم در این خصوص میگفت: «آیتالله وحید دست آقای خاتمی را گرفت، به اتاقی برد و پس از نیم ساعت هر دو با چشمانی سرخ بیرون آمدند. آقای خاتمی بعدا گفت که آیتالله وحید به او گفت این افتخار نصیب شما خواهد شد».
آیتالله وحید حتی در ایام کرونا نیز گفته بود که «فاطمیه نباید تعطیل میشد و باید به بهترین وجه اقامه میشد، البته با رعایت دستورالعملهای بهداشتی».آیتالله وحید شاگردان زیادی نیز داشت؛ افرادی از جمله آیتالله سید مجتبی خامنهای، صادق آملی لاریجانی، محمدمهدی شبزندهدار، سید علی میلانی، سید محمدرضا مدرسی یزدی، سید محمدجواد علوی بروجردی، سید محمد واعظ موسوی و بسیاری دیگر. پس از درگذشت آیتالله وحید نیز بسیاری از مقامات و شخصیتها پیامهای تسلیت صادر کردند؛ از جمله مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، محسنیاژهای، محمدرضا عارف، آیتالله سیستانی، سید عباس عراقچی، صادق آملی لاریجانی، سید عباس صالحی، محمد مخبر، سید حسن خمینی و دیگران. همچنین مجلس خبرگان نیز پیام تسلیت صادر کرد و حوزه علمیه نجف هم در پی درگذشت آیتالله وحید، کلاسهای درس خود را تعطیل کرد.
برای بررسی ابعاد شخصیتی، علمی و اجتماعی حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی، ساعتی را با آیتالله سید محمد واعظ موسوی، از شاگردان آن مرجع عالیقدر، رئیس انجمن تبلیغ و ارتباطات حوزههای علمیه، استاد درس خارج فقه و اصول و تفسیر حوزه علمیه قم و نماینده سابق مجلس خبرگان، به گفتوگو نشستیم. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.

*با توجه به اینکه سالها از محضر علمی آیتالله وحید خراسانی بهره بردهاید، مهمترین ویژگیهای شخصیتی و علمی ایشان را چه میدانید؟
ابتدا رحلت فقیه عالیقدرمان را به همه مسلمانان، شیعیان و مردم ایران تسلیت میگویم و از خداوند علو درجات را برای آن مرجع عالیقدر خواستارم. صحبتکردن درباره شخصیت ایشان، به دلیل تألمات روحی شدیدی که از فقدان این استاد بزرگ دارم، برای من که از شاگردان ایشان بودم، دشوار است؛ بااینحال، برای ثبت در تاریخ، نکاتی را درباره شخصیت و جایگاه علمی ایشان بیان میکنم. حضرتالله وحید خراسانی عمر طولانی و پربرکتی داشتند و از این فرصت بهخوبی در مسیر تحقیق، تحلیل و تبلیغ مکتب پویای اهلبیت(ع) بهره بردند.
در وهله اول باید به این نکته توجه داشت که آیتالله وحید خراسانی بهعنوان مبلغی برجسته، بیش از نیم قرن پیش از رسیدن به مقام مرجعیت، در مناطق مختلف داخل و خارج از کشور به تبلیغ و ترویج مکتب اهلبیت(ع) میپرداختند. ایشان از مبلغان برجستهای بودند که جمعیت زیادی از علاقهمندان و تشنگان معارف اهلبیت(ع) در مجالس سخنرانی و پای منبر ایشان حضور پیدا میکردند. دیگر از ابعاد برجسته شخصیت ایشان، شاگردپروری بود. بیش از ۷۰ درصد استادان سطوح عالی و خارج حوزههای علمیه شیعه فعلی، از شاگردان و پرورشیافتگان مکتب علمی این مرجع عظیمالشأن هستند.
البته این استادان از محضر شخصیتهای علمی دیگری نیز بهره بردهاند، اما حلقه درس آیتالله وحید خراسانی که در قم شکل گرفته بود، همواره دانشپژوهان و علاقهمندان به معارف اهلبیت(ع) را گرد هم میآورد. شاگردان ایشان همچون پروانه به دور شمع وجود این استاد بزرگ جمع میشدند و از مباحث علمی ایشان در حوزه فقه استدلالی، کلام و دیگر رشتههای علمی بهره میگرفتند. بسیاری از مباحثی که در جلسات درس این استاد بزرگ مطرح میشد، در مجالس درس دیگر استادان کمتر مورد توجه قرار میگرفت.
همین ویژگی باعث شده بود که حلقه درس ایشان، از سالهای پیش از انقلاب تا دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، همواره یکی از جلسات درسی پرجمعیت و پربار حوزه علمیه به شمار برود. روحیه شاگردپروری ایشان در جریان تدریس نیز بهخوبی نمایان بود. گاهی استاد پیش از آغاز درس، به بررسی اشکالات علمی شاگردان میپرداختند و با رویکردی عالمانه و پدرانه به پرسشهای آنان پاسخ میدادند.
هرگاه یکی از شاگردان اشکال علمی قابلتوجهی مطرح میکرد، حتی اگر این اشکال در میانه درس بیان میشد، ایشان تدریس را متوقف میکردند و به آن پاسخ میدادند. در چنین مواقعی، گاهی بحث به پرسش و پاسخهای علمی میان استاد و شاگردان تبدیل میشد و ایشان با حوصله به طرح دیدگاهها و اشکالات آنان رسیدگی میکردند. از منظر علمی حضرتالله وحید در عالیترین درجات قرار داشتند و بسیاری از فقهای کنونی از محضر ایشان بهرهمند شده بودند.
*آیتالله وحید در دوران پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی چه مواضع و فعالیتهایی داشتند؟ نقش ایشان در حمایت از انقلاب چگونه بود؟
آیتالله وحید خراسانی در کنار فعالیتهای علمی و تبلیغی، پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز حضوری مؤثر و فعال داشتند. ایشان همواره از انقلاب اسلامی، امام خمینی(ره) بهعنوان رهبر و معمار انقلاب و همچنین از رهبر شهید انقلاب حمایت میکردند. در دوران جنگ تحمیلی هشتساله نیز از حمایت و پشتیبانی رزمندگان غافل نبودند و در عرصههای مختلف حضور داشتند.
هرگاه نیاز به حمایت و پشتیبانی وجود داشت، ایشان وارد عمل میشدند و در صورت لزوم، مشاوره و راهنمایی ارائه میکردند. یکی دیگر از توصیههای مؤکد ایشان، اعزام مبلغان به مناطق دورافتاده با هدف گسترش فرهنگ شیعی و ترویج معارف اهلبیت(ع) بود. کمکهای مالی ایشان به مناطق مختلف و حمایت از اقشار ضعیف و محروم جامعه نیز از جمله اقدامات ارزشمندی است که بهعنوان یادگارهایی ماندگار از ایشان برجای مانده است. بیان شیوا و بلیغ ایشان که هم در سخنرانیها و هم در جلسات درس بهخوبی نمود پیدا میکرد، از ایشان استادی کمنظیر ساخته بود.
آیتالله وحید خراسانی شخصیتی بودند که در عرصههای مختلف حضور و ورود مؤثر داشتند و هیچگاه از مسائل اعتقادی و فرهنگی جامعه اسلامی فاصله نمیگرفتند. ایشان همواره در پی گسترش فرهنگ ناب شیعی و توسعه معارف اهلبیت(ع) در میان علاقهمندان و تشنگان این فرهنگ بودند و در این مسیر نیز توفیقات فراوانی به دست آوردند.
*بسیاری آیتالله وحید را با روحیاتی از جمله سادهزیستی و مردممداری میشناختند. زندگی شخصی ایشان چگونه بود و چرا همواره سعی داشتند که در متن و بطن مردم زندگی کنند؟
ایشان همواره در میان مردم زندگی میکردند و سطح زندگیشان متناسب با شرایط اقشار متوسط و پایین جامعه بود. دفتر ایشان همواره به روی مردم و مستمندان باز بود و کمکهای فراوانی به نیازمندان آبرومند ارائه میشد. ایشان نه خانهای مجلل داشتند و نه از خودرویی تشریفاتی استفاده میکردند؛ بلکه خودروی ایشان از معمولیترین خودروها بود.
همچنین در دورانی که توانایی جسمی لازم را داشتند، مسیرهای کوتاه را پیاده طی میکردند و در طول مسیر با مردم به گفتوگو میپرداختند. آیتالله وحید خراسانی حتی از مسائل جزئی و مشکلات روزمره مردم نیز آگاهی داشتند. در دیدارهایی که با مسئولان برگزار میکردند، همواره از دردها، گرفتاریها و مشکلات مردم سخن میگفتند. ایشان هیچگاه نسبت به مشکلات مردم بیتوجه نبودند و بهویژه مسائل اقتصادی و معیشتی جامعه برایشان اهمیت فراوانی داشت.
*همانطور که گفتید آیتالله وحید شاگردان بسیاری داشتند اما در میان آنها یک نام ویژه به چشم میخورد؛ حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی. درباره نوع ارتباط آیتالله سید مجتبی خامنهای و آیتالله وحید برایمان بگویید. نوع نگاه آیتالله وحید ایشان چگونه بود؟
بله همین است و آیتالله سید مجتبی خامنهای یکی از مهمترین شاگردان آیتالله وحید خراسانی بودند. با توجه به کثرت شاگردان آیتالله وحید خراسانی، تنها درصد اندکی از آنان ارتباط بسیار نزدیکتری با ایشان داشتند و آیتالله وحید خراسانی نام اندکی از شاگردان فراوانشان را به خاطر داشتند که یکی از آنها آیتالله مجتبی خامنهای بودند. جالب است بدانید آیتالله وحید خراسانی معمولا علاوه بر آنکه سلام خود را به رهبر شهید میرساندند، معمولا احوال آیتالله مجتبی خامنهای را جویا میشدند. در واقع آیتالله وحید، تفقد ویژهای به آیتالله سید مجتبی خامنهای داشتند و ایشان در زمره حلقه بهترین شاگردهای ایشان به حساب میآمدند.
*آیتالله وحید خراسانی با وجود برخورداری از جایگاه برجسته علمی و نفوذ اجتماعی، عمدتا بر فعالیتهای علمی و تربیت شاگردان متمرکز بودند. به عنوان پرسش پایانی بفرمایید که چرا ایشان هیچگاه نخواستند به طور مستقیم وارد عرصه سیاسی شوند؟ آیا از کسب عناوین سیاسی حذر داشتند؟ نگاهشان در این مسئله چه بود؟
آیتالله وحید خراسانی شخصیتی بودند که فقه اهلبیت(ع) با تمام وجود و ابعاد شخصیتی ایشان آمیخته شده بود و از دانش گستردهای در علوم حوزوی برخوردار بودند. ایشان خود را موظف میدانستند شاگردانی تربیت کنند که بتوانند در جایگاههای مهم و مسئولیتهای کلان کشور قرار بگیرند و مسئولیتهای تقنینی، قضایی و اجرایی را بر عهده بگیرند. ایشان در تبیین مکتب اهلبیت(ع) از چنان شیوایی و توانایی بیانی برخوردار بودند که گاهی در مناسبتهای مذهبی و حتی در روزهایی که درسهای حوزههای علمیه تعطیل میشد، به بیان مباحثی درباره ماهیت تشیع و مظلومیت اهلبیت(ع) میپرداختند و حقایقی را در این زمینه آشکار میکردند.
نکته قابلتوجه این بود که هنگامی که ایشان وارد بحث مظلومیت اهلبیت(ع) میشدند، بدون آنکه سخنانشان حالت روضهخوانی به خود بگیرد، چنان تأثیری بر مخاطبان میگذاشتند که گاهی شاگردان حتی پس از پایان سخنرانی ایشان نیز گریه میکردند. این مسئله بهخوبی نشاندهنده عمق نفوذ کلام، قدرت بیان و تأثیرگذاری معنوی ایشان بر شاگردان و مخاطبان بود. ایشان بسیار مورد قبول همه مراجع و فقها بودند و در میان شاگردان نیز مرجعی بسیار با دانش، اهل تقوا، سادهزیست شناخته میشدند و مردم نیز ایشان را مرجعی از جنس خودشان میپنداشتند به همین دلیل حضرتآیتالله وحید خراسانی هیچگاه نخواست که از متن مردم جدا باشد.