تغییر بزرگ در جایگاه‌های بنزین
نایب رئیس کمیسیون انرژی: مجلس پیشنهاد کرده سهمیه بنزین سه‌هزار تومانی سه ماه ذخیره شود تا رانندگان در سفر با کمبود سوخت مواجه نشوند و مسافران در صورت اتمام سهمیه از اعتبار ماه‌های بعد استفاده کنند
هفت صبح| سال ۱۴۰۵ برای بازار بنزین ایران، شرایطی متفاوت از همیشه بود. در شرایطی که محاصره دریایی و محدودیت‌های ارزی، مسیرهای واردات را مسدود کرده و دولت عملاً امکان واردات بنزین از بازارهای خارجی را محدود کرده است، از سوی دیگر مصرف بنزین در اوج سفرهای تابستانی به رکورد بی‌سابقه ۱۳۴.۵میلیون لیتر در روز رسید. تولید پالایشگاهی کشور به دلیل آسیب‌های جنگ و کاهش خوراک، در محدوده ۱۰۸ تا ۱۱۲میلیون لیتر در روز متوقف شده است، از این رو، یک شکاف روزانه ۱۴ تا ۲۰ میلیون لیتری وجود دارد که حالا به بحرانی جدی برای تأمین سوخت کشور تبدیل شده است. دولتی که نمی‌تواند یا نمی‌خواهد قیمت را افزایش دهد، تمام توان خود را بر مدیریت مصرف و مقابله با قاچاق متمرکز کرده است.
بر اساس آمارهای رسمی، مصرف بنزین کشور در تابستان ۱۴۰۵ به طور میانگین روزانه به بالاترین سطح رسید به همین دلیل کارت سوخت در بعضی استان‌ها جمع‌آوری شد. دولت می‌گوید ظرفیت تولید پالایشگاه‌های کشور پس از آسیب‌های جنگ، به حدود ۱۰۸ تا ۱۱۲میلیون لیتر در روز کاهش یافته چون بخشی از این کسری پیش‌تر از طریق تولید بنزین در پتروشیمی‌ها (حدود ۱۲ تا ۱۸ میلیون لیتر) و واردات جبران می‌شد، اما اکنون هر دو مسیر با محدودیت جدی مواجه شده‌اند.
عبدالحسین همتی، نایب رئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح ضمن اشاره به اجرای طرح کارت سوخت در استان‌های مرزی اظهار کرد: طرح از کرمان و بندرعباس و استان‌های دیگر شروع شد و الان ۱۱استان درگیرند. برنامه بقیه استان‌ها این است که کم‌کم تا عید همه کارت سوخت جایگاه‌ها را جمع کنند. صحبتی که درباره جمع‌آوری کارت سوخت همه استان‌ها بوده مربوط به معاون رئیس‌جمهور است، ولی هنوز رسمی نیست.
همتی درباره محدودیت ذخیره سوخت و اینکه کارت سوخت جمع شود و بعد مردم باید بنزین سوپر بزنند، گفت: اینگونه نیست، اختلاف قیمت خیلی زیاد بین این دو نرخ وجود دارد. الان فقط ۶۰ لیتر بنزین با قیمت ۱۵۰۰ تومان به مدت سه ماه ذخیره می‌شود. ما پیشنهاد دادیم آن سهمیه 3000تومانی اجازه بدهند تا سه ماه ذخیره شود. نکته بعدی اینکه اگر کسی در مسافرت گیر کرد و ذخیره نداشت، اجازه بدهند از سهمیه ماه‌های بعد استفاده کند و این می‌تواند کمک کننده باشد.
تشخیص مصرف واقعی از قاچاق در پمپ بنزین
همتی با تشریح راهکار نظارتی خاطرنشان کرد: مورد بعدی داخل همان پمپ بنزین‌هاست که کسی در مسیر مشکل خورده، چک کنیم ببینیم بنزین برای استفاده خودش است یا دارد قاچاق می‌کند. قبلاً مواردی پیش آمده که در یک ماه طرف ۳میلیارد تومان بنزین زده و مشخص است که این مورد مصرف شخصی نبوده است. اگر در رصدها کسی مثلا از تهران به کرمان رفته، در مسیر چند جا بنزین زده و الان کم آورده؛
این معلوم است که نمی‌خواهد قاچاق کند و برای مصرف خود بنزین زده. به همین دلیل در پمپ بنزین‌ها سامانه بگذارند که بتوانند مشخص کند بنزین در کجا استفاده می‌شود و در صورتی که خودرویی سهمیه تمام کرد برای این افراد بنزین بزنند و این مشکل کمبود در سفر را جبران کند. البته بحث انتقال بنزین به کارت ملی و کد ملی کنترل‌کننده است و مشخص می‌شود کی نیاز واقعی داشته و کی می‌خواسته قاچاق کند.
همتی با اشاره به مدیریت سوخت در کشور تصریح کرد: سال قبل در بنزین وارداتی عدد بالایی داشتیم. حتی گازوئیل مثلاً دو سال پیش ۱.۶میلیارد دلار واردات داشتیم و الان به صفر رسیده و صادرات هم داریم. طبیعتاً این موارد به اقتصاد فشار می‌آورد، اگر دولت مدیریت کند قاچاق سوخت و گاز را کاهش دهد به نفع همه است. در سال‌های گذشته ۹۰ درصد گازوئیل و ۱۰ درصد بنزین قاچاق شده است؛ به همین دلیل حالا کارت سوخت جایگاه‌ها در ۱۱ استان جمع‌آوری شده است.
همتی با اشاره به نتایج طرح جمع‌آوری کارت سوخت جایگاه‌ها تاکید کرد: در استان هرمزگان فقط ۳۶ درصد مصرف کم شد. در استان کرمان در سال‌های جلوگیری از قاچاق سوخت و بهینه‌سازی مصرف، ۱۶ میلیون لیتر مصرف بنزین کم شده نسبت به مدت مشابه پارسال، در حالی که هر سال باید بیشتر هم بشود. این ۱۶ میلیون لیتر را دولت اگر بخرد یا بفروشد، عددش می‌شود تقریباً ۲۵ همت که عدد خیلی بزرگی است، چراکه بودجه عمرانی استان کرمان بیشتر از ۱۰ همت نمی‌شود.
۲۰ میلیارد دلار یارانه سوخت مشکلات را حل می‌کند
همتی با اشاره به ابعاد یارانه سوخت تصریح کرد: مجموعا برای گاز، گازوئیل و بنزین، رقمی حدود ۱۷۰ میلیارد دلار یارانه سوخت در کشور می‌دهیم. اگر همین الان بتوانند ۲۰ میلیارد دلار قاچاق را ذخیره کنند در یک سال، در اقتصاد نقش موثری خواهد داشت. الان کالابرگ که دارند جمع می‌کنند، کلش چقدر است؟ مثلاً در یک سال هزار همت نبود، الان کالابرگ خیلی از مردم را دارند حذف می‌کنند، درحالی که ارزش کالابرگ کلا چهار میلیارد دلار است پس جلوگیری از خروج ۲۰ میلیارد دلار قاچاق عدد بزرگی است.
همتی با اشاره به برآوردهای قاچاق سوخت خاطرنشان کرد: بعضی وقت‌ها سوخت درست حساب‌وکتاب نشده و می‌توانست بهتر مدیریت شود. اگر مردم رعایت کنند، تنظیم بازار سوخت راحت‌تر است. در حال حاضر از مجموع قاچاق سوخت ۱۰ میلیونش در حمل‌ونقل، ۴ تا ۵ میلیون لیترش در نیروگاه‌ها اتفاق می‌افتد که همین دلیل بخشی به صورت سازمان یافته رخ می‌دهد.
همتی تأکید کرد: الان در قاچاق سوخت گازوئیل، بحث معادن و نیروگاه‌ها را داریم، چون سهمشان به شکل دیگری تخصیص پیدا می‌کند و ربطی به جایگاه ندارد، سیستمشان متفاوت است و خیلی بهتر می‌توانند مدیریت کنند، ولی باگ‌هایی هم دارد. آنجا قاچاق خیلی بیشتر صورت می‌گیرد و اعداد بالاتر است. اگر سیستم روی خودرو و ماشین آلات نصب شود، کامل مشخص می‌شود چه مسیری رفته، چند کیلومتر، کجا گاز گرفته، برای کشاورزی گرفته یا نه، قاچاق شده یا نشده است، کاملاً می‌شود مانیتور کرد، حتی می‌تواند مشخص کند کجای کشور چقدر گاز مصرف می‌شود، کجا بیشتر و کجا کمتر و مدیریت توزیع صورت بگیرد. شرکت‌های دانش‌بنیان الان این کارها را انجام داده‌اند؛ کار سختی نیست و پیچیده نیست می‌شود به راحتی کنترل کنند.
وضعیت تولید و مصرف بنزین در ۱۴۰۵
واقعیت آن است که در شرایط کنونی، امکان و توانایی واردات بنزین برای ما وجود ندارد، دلیل این وضعیت را نه یک انتخاب، بلکه محدودیت‌های ساختاری باید دانست، واردات از امارات به دلیل مخاطرات تنگه هرمز محدود شده و واردات از روسیه نیز به دلیل مشکلات داخلی آن کشور و کسری منابع ارزی ایران غیرممکن شده است.با مسدود شدن مسیر واردات و عدم امکان افزایش قیمت به دلایل معیشتی، دولت تمام تمرکز خود را بر مدیریت مصرف گذاشته است. از ابتدای آبان ۱۴۰۵، ساختار سهمیه بنزین به سه نرخ متفاوت تغییر کرد: ۶۰ لیتر با نرخ ۱۵۰۰ تومان، ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۱۰ هزار تومان است، مجموع سهمیه به ۱۶۰ لیتر در ماه رسید، اما سهمیه سوم با نرخ بالاتر، به عنوان ابزاری برای کنترل مصرف مازاد عمل می‌کند.
هم‌زمان، طرح جمع‌آوری کارت‌های سوخت جایگاه‌ها در ۱۱ استان مرزی و پرتردد هرمزگان، آذربایجان شرقی و غربی، خراسان‌های سه‌گانه، اردبیل، یزد، کردستان، کرمان و سیستان و بلوچستان اجرایی شد. هدف اعلام‌شده، مقابله با قاچاق و نظارت دقیق‌تر بر سوخت‌گیری است. نتایج اولیه از کاهش مصرف حکایت دارد.در کنار کسری تولید، قاچاق سوخت به عنوان یکی از اصلی‌ترین عوامل تشدید ناترازی مطرح می‌شود.
پرسش کلیدی این است که آیا مدیریت سهمیه مصرف می‌تواند ناترازی ۱۴ میلیون لیتری را متعادل کند؟ تجربه تابستان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که سهمیه‌بندی و قیمت‌گذاری پلکانی، در کوتاه‌مدت اثرگذار بوده است. تغییرات قیمتی معمولاً اثرات درازمدت و چندساله ندارند و پس از چند هفته یا چند ماه، تقاضا مجدداً به سطح قبلی بازمی‌گردد. درواقع کاهش ۳ درصدی تقاضا و رشد ۱۲ درصدی مصرف CNG نمی‌تواند تمام کسری ۲۰ میلیون لیتری را جبران کند و بخش دیگری از این کسری همچنان از ذخایر استراتژیک تأمین می‌شود که در حال رسیدن به وضعیت قرمز هستند.
در حال حاضر مدیریت سوخت کشور نیازمند سه اقدام هم‌زمان است؛ نخست، افزایش مدت ذخیره سوخت از ۶۰لیتر به سه ماه و امکان استفاده از ماه‌های بعدی برای مسافران رخ دهد، تا فشار از مردم برداشته شود؛ دوم، نظارت هوشمند در پمپ بنزین‌ها با اتصال به کد ملی، تا مصرف واقعی از قاچاق تفکیک شود. سوم، مانیتورینگ کامل ناوگان سنگین و نیروگاه‌ها با سیستم‌های دانش‌بنیان است تا مسیر، میزان مصرف و مقصد سوخت مشخص شود. واقعیت این است که نتایج اولیه طرح جمع‌آوری کارت سوخت در هرمزگان کاهش ۳۶ درصدی مصرف را به همراه داشت که نشان می‌دهد این مسیر جواب می‌دهد.
به باور نایب رئیس کمیسیون انرژی مجلس، اگر همین مدیریت در سطح ملی اجرا شود و از قاچاق ۲۰ میلیون لیتری بنزین جلوگیری شود، سالانه حداقل ۲۰ میلیارد دلار صرفه‌جویی حاصل می‌شود و خیلی از مشکلات کشور را حل می‌کند. به طور کلی، اگر دولت نتواند در میان‌مدت ظرفیت تولید را بازیابی کند، مسیرهای واردات را باز کند و با قاچاق به شکل سیستمی مقابله کند، مدیریت مصرف به تنهایی نمی‌تواند تعادل را حفظ کند. در چنین شرایطی، هر تصمیم درباره قیمت یا سهمیه، باید با در نظر گرفتن این واقعیت اتخاذ شود که مردم ایران با بنزینی زندگی می‌کنند که تولیدش به سختی کفاف مصرفش را می‌دهد و هر لیتر آن، حاصل یک معادله پیچیده از جنگ، تحریم و مدیریت بحران است.
