اقتصاد ایران در دو جبهه انرژی
یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین بخش‌های اقتصاد در شرایط جنگ مدیریت مصرف گاز و صادرات نفت و بازگشت ارز حاصل از آن است که به عنوان یک راهبرد برای حفظ پایداری دنبال می‌شود
هفت صبح، رضا سپه‌وند/ سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس | در شرایطی که تنگه‌هرمز و مسیرهای دریایی تحت فشار است، یکی از راهبردهای اصلی برای ادامه صادرات نفت، استفاده از مخازن شناور و ذخیره‌سازی در بنادر کشورهای مختلف از جمله چین است. بخش قابل‌توجهی از نفتی که ایران روی آب و در مخازن نگهداری می‌کرد، فروخته و اکنون ظرفیت خالی قابل توجهی برای ذخیره‌سازی وجود دارد. هرچند نباید فراموش کرد که تولید نفت نیز با وجود نوسانات، ادامه دارد و از مسیرهای شرقی و زمینی، صادرات نفت نیز همچنان جریان دارد. البته واقعیت این است که ایران در شرایط جنگی قرار دارد و همانند روسیه که شرایط تقریبا مشابهی دارد با محدودیت‌های خاص خود روبه‌روست، اما صادرات نفت متوقف نشده است.
درباره میزان صادرات در شرایط محاصره نباید اعداد و ارقام دقیق را اعلام کنیم، چون دشمن از همین اخبار استفاده می‌کند. اما صادرات ما بی‌وقفه ادامه دارد، هرچند نوسان دارد و مثل شرایط عادی نیست. این نشان‌دهنده نوسانات عرضه در شرایط جنگی است، از طرف دیگر شفافیت کامل در آمار صادرات نفت، می‌تواند به تضعیف موضع کشور منجر شود و به همین دلیل، بخشی از اطلاعات، مسکوت می‌ماند.
در خصوص بازگشت ارز حاصل از صادرات نفت، مشکلات گذشته همچنان پابرجاست. در دوران جنگ، برخی تراستی‌ها و واسطه‌ها در بازگرداندن ارز با مشکل مواجه شدند. برخی از این افراد شناسایی شده و ارز را برگردانده‌اند، برخی دیگر در مسیر اقدامات بانک مرکزی قرار دارند و چند نفری نیز به خارج از کشور گریخته‌اند که قوه قضائیه اعلام کرده برخی از آنها را بازگردانده و برای چند نفر دیگر، پیگیری از طریق پلیس بین‌الملل (اینترپل) در جریان است.
بخش زیادی از ارز حاصل از صادرات نفت در مسیر مبادلات بانکی و اقدامات بانک مرکزی در گردش بوده و در حال بازیابی است. همچنین ۲۸.۵ میلیارد دلار از این مبلغ، در مسیر بانکی قرار داشته است. البته نباید نادیده گرفت که تأثیر قطع همکاری امارات با ایران بر شبکه تراستی‌ها و صرافی‌ها بود. بسیاری از دفاتر صرافی ایرانی در دبی مستقر بودند و با توجه به تحولات اخیر، مسیر فعالیت این شبکه دستخوش تغییر شده است. این قطع همکاری، تأثیر قابل توجهی بر روند بازگشت ارز و فعالیت تراستی‌ها داشته و مسیرهای جدیدی برای ادامه تجارت در حال شکل‌گیری است. این تغییرات، هرچند دردناک، نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری شبکه تجاری ایران در برابر فشارهای خارجی بوده چراکه مجبور است بارها و بارها، مسیرهای خود را تغییر دهد تا جریان ارز و کالا متوقف نشود.
سناریوهای مدیریت مصرف گاز از وضعیت سفید تا محدودیت صنایع
طبق گزارش وزارت نفت، آواربرداری و بخش عمده‌ای از عملیات بازسازی نقاط آسیب‌دیده انجام شده است. تاکنون بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته به مدار بازگشته و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب تا اواسط تابستان وارد مدار شد. همچنین با اقدامات انجام‌شده، تا پایان آذرماه نیز ۸۰ میلیون مترمکعب دیگر به شبکه تزریق می‌شود و مجموعا بخش عمده‌ای از ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز ازدست‌رفته جبران خواهد شد. این بازسازی، نشانه‌ای از تلاش شبانه‌روزی برای بازگرداندن ظرفیت تولید به سطح پایدار است. با این حال، نمایندگان کمیسیون انرژی بر لزوم سرعت‌بخشیدن به پروژه‌های «فشارافزایی» در خشکی و دریا تأکید کردند؛ پروژه‌هایی که می‌توانند در بلندمدت، از افت فشار مخازن و کاهش تولید جلوگیری کنند.
گزارش‌های ارائه‌شده حاکی از آن است که تأمین سوخت مایع به جای گاز، به عنوان راهکاری برای جبران ناترازی در حوزه سوخت نیروگاه‌ها در دستور کار قرار گرفته است. با توجه به ناترازی در حوزه گاز نیروگاه‌ها، این کمبود باید با تأمین به‌موقع سوخت مایع برای نیروگاه‌های حرارتی جبران شود. در این زمینه، ذخایر سوخت‌های جایگزین انجام شده و هیچ‌گونه نگرانی در خصوص ذخایر سوخت جایگزین نیروگاه‌ها وجود ندارد. این رویکرد، به معنای آمادگی برای شرایطی است که تأمین گاز نیروگاه‌ها با محدودیت مواجه شود و سوخت مایع به عنوان پشتیبان وارد عمل شود.
در حال حاضر یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اعلام‌شده، کامل شدن شبکه گاز کشور به صورت لوپ (حلقه‌ای) برای نخستین بار است. در این ساختار جدید، تمامی خطوط انتقال به یکدیگر متصل شده‌اند و این امکان فراهم شده است که در صورت افت فشار در یک منطقه، گاز از سایر نقاط به مناطق شمالی کشور منتقل شود. این زیرساخت، ابزاری کلیدی برای مدیریت بحران در روزهای سرد سال است و می‌تواند از قطعی گسترده گاز در مناطق حساس جلوگیری کند. تکمیل این حلقه، گامی مهم در جهت افزایش تاب‌آوری شبکه گاز کشور محسوب می‌شود.
وزارت نفت سناریوهای مختلفی را برای مدیریت مصرف پیش‌بینی کرده است. مصرف بالای ۴۰۰میلیون مترمکعب در بخش خانگی، وضعیت «سفید» و قابل مدیریت تلقی می‌شود. اما برای روزهای بسیار سرد، برنامه‌ریزی شده است تا شبکه خانگی دچار قطعی نشود. با این وجود، قطعی و محدودیت گاز در بخش صنایع بزرگ و برخی صنایع کوچک، برای عبور ایمن از زمستان اعمال خواهد شد. این تصمیم، اگرچه برای حفظ گرمایش خانه‌ها ضروری است، اما می‌تواند فشار مضاعفی بر بخش تولید وارد کند و زنجیره تأمین صنایع را تحت تأثیر قرار دهد.
یکی از محورهای مهم پرسش نمایندگان کمیسیون انرژی، افزایش بهای هر مترمکعب گاز در برخی صنایع از حدود ۵ هزار تومان به ۱۹ هزار تومان و با احتساب مالیات بر ارزش افزوده به حدود ۲۵ هزار تومان است. نمایندگان تأکید کردند که تحمیل این هزینه سنگین، فشار مضاعفی بر بخش تولید وارد می‌کند و نیازمند بازنگری است. این افزایش قیمت، در شرایطی رخ می‌دهد که صنایع با چالش‌های متعددی از جمله محدودیت تأمین مواد اولیه، نوسانات ارزی و کاهش تقاضا دست‌وپنجه نرم می‌کنند. اگر هزینه انرژی به عنوان یک هزینه ثابت و غیرقابل اجتناب، چند برابر شود، بسیاری از واحدهای تولیدی ممکن است از ادامه فعالیت باز بمانند.
بنابراین اقتصاد در شرایط جنگی است که در خلأ کامل می‌جنگد. از یک سو، صادرات نفت روی آب و از مسیرهای زمینی ادامه دارد و از سوی دیگر، بازگشت ارز حاصل از آن، با چالش‌های جدی روبه‌روست. درحالی که در پرونده‌های قضایی فشارهای بین‌المللی برای محدودیت و تحریم بیشتر شده، همگی بخشی از یک نبرد پنهان هستند که در آن، هر دلار بازنگشته، به معنای یک فرصت از دست رفته برای اقتصاد ایران است.
در این میان، مسیرهای جدیدی را پیش روی شبکه تجاری کشور قرار داده و ضرورت بازطراحی این شبکه، بیش از پیش احساس می‌شود. اما نکته اصلی اینجاست که در شرایط جنگی، شفافیت کامل نه ممکن است و نه مطلوب است؛ بلکه آنچه اهمیت دارد، حفظ جریان ارز و کالا به هر قیمتی است تا اقتصاد بتواند نفس بکشد. از طرف دیگر کشور با تمام توان برای عبور از زمستانی سخت آماده می‌شود.
از یک سو، بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده و تکمیل شبکه گاز به صورت لوپ، نشانه‌ای از تلاش برای افزایش تاب‌آوری و مدیریت بحران است. از سوی دیگر، چالش‌های جدی مانند ناترازی گاز، محدودیت صنایع و شوک قیمتی انرژی، سایه سنگینی بر اقتصاد و تولید انداخته است. در این میان، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، تعادل میان تأمین گرمایش خانه‌ها و حفظ حیات صنایع است. اگر این تعادل به هم بخورد، زمستان امسال می‌تواند به آزمونی سخت برای اقتصاد ایران تبدیل شود؛ آزمونی که نتیجه آن، نه تنها در قبض‌های گاز، بلکه در چرخ‌های تولید و سفره‌های مردم نمایان خواهد شد.
