شوک جنگ به کانتینرها رسید
هزینه حمل کانتینر امارات به بندرعباس از ۶۰۰ دلار به ۱۵ هزار دلار افزایش یافته و ۲۵ برابر شده است
هفت صبح، شیرین فیروزبخت| در ماههای اخیر، بازار حملونقل دریایی کانتینری در مسیرهای اصلی ورود کالا به ایران با جهشی بیسابقه در نرخها روبهرو شده است. ترکیب دو عامل اصلی، یعنی افزایش شدید قیمت سوخت کشتیرانی و بروز مجموعهای از مسائل لجستیکی از جمله ناامنی مسیرهای دریایی، افزایش حق بیمه محمولهها و طولانیتر شدن زمان انتظار در بنادر، هزینه حمل هر کانتینر ۴۰ فوت را در برخی مسیرها تا بیش از بیست برابر افزایش داده است. این افزایش نرخ بهطور مستقیم بر قیمت تمامشده کالاهای وارداتی، از قطعات صنعتی گرفته تا کالاهای اساسی، اثر گذاشته و نگرانی فعالان اقتصادی و واردکنندگان را برانگیخته است.
دلایل جهش نرخها
فعالان بازار حملونقل دریایی میگویند آغاز درگیریهای نظامی در منطقه، آرامش نسبی چند سال اخیر در خطوط کشتیرانی خلیج فارس و دریای عمان را برهم زده است. صاحبان کشتی برای پوشش ریسک تردد در آبهای ناامن، حق بیمه را چندین برابر کردهاند و همین موضوع مستقیماً روی کرایه حمل هر کانتینر اثر گذاشته است. از سوی دیگر، افزایش قیمت جهانی سوخت کشتیرانی (بانکر)، هزینه عملیاتی هر سفر دریایی را بالا برده و شرکتهای کشتیرانی برای جبران این هزینه، نرخهای جدیدی را به بازار تحمیل کردهاند. مسائل لجستیکی نیز به همان اندازه در این جهش قیمتی نقش داشتهاند.
بسیاری از خطوط کشتیرانی بینالمللی برای کاهش ریسک، مسیرهای خود را تغییر داده یا تعداد سفرهای مستقیم به بنادر ایران را کاهش دادهاند. این موضوع باعث شده تعداد محدودی از کشتیها و شرکتهای حمل، مسیرهای پرتقاضا را پوشش دهند و همین کمبود عرضه، بهخودیخود نرخها را بالا برده است. طولانیتر شدن زمان انتظار برای تخلیه و بارگیری در بنادر، افزایش هزینههای توقف (دموراژ) و پیچیدهتر شدن فرایندهای گمرکی نیز از دیگر عواملی است که کارشناسان حملونقل بینالمللی به آن اشاره میکنند.
مقایسه نرخها پیش و پس از جنگ
بر اساس قیمتهایی که هفت صبح از فعالان حوزه حملونقل کانتینری دریافت کرده، نرخ حمل هر کانتینر ۴۰ فوت در شش مسیر اصلی ورودی به ایران به شرح جدول زیر تغییر کرده است.
ارقام بر اساس هر کانتینر ۴۰ فوت
بر اساس این آمار، در مسیر هند به بندرعباس، هزینه حمل هر کانتینر ۴۰ فوت از ۲۷۰۰ دلار پیش از جنگ به ۱۲هزار دلار افزایش یافته که رشدی معادل ۳۴۴ درصد را نشان میدهد. در مسیر هند به ترکیه نیز نرخها از ۲۰۰۰ دلار به ۷۵۰۰ دلار رسیده که افزایشی ۲۷۵ درصدی را ثبت کرده است. جالب توجه است که در مسیر ترکیه به ایران نیز دقیقاً همین روند تکرار شده و هزینه حمل از ۲۰۰۰ دلار به ۷۵۰۰ دلار، یعنی با رشد ۲۷۵ درصدی، افزایش یافته است؛ همبستگی این دو مسیر نشان میدهد بخش قابل توجهی از افزایش هزینه در محمولههای ترانزیتی از طریق ترکیه نیز بهطور کامل به واردکننده ایرانی منتقل شده است.
در مسیر سریلانکا به بندرعباس، هزینه حمل از ۲۵۰۰ دلار به ۱۲ هزار دلار رسیده که معادل افزایش ۳۸۰ درصدی است. اما نگرانکنندهترین ارقام مربوط به دو مسیر کوتاه منطقهای است. هزینه حمل هر کانتینر ۴۰ فوت از امارات به بندرعباس از تنها ۶۰۰ دلار پیش از جنگ به ۱۵ هزار دلار افزایش یافته که رشدی معادل ۲۴۰۰ درصد، یعنی بیش از بیستوپنج برابر شدن نرخ اولیه را نشان میدهد. در مسیر عمان به چابهار نیز هزینه از ۶۰۰ دلار به ۱۰ هزار دلار رسیده که افزایشی حدود ۱۵۶۷ درصدی را ثبت کرده است.
فعالان بازار حملونقل توضیح میدهند دلیل اصلی اینکه مسیرهای کوتاه منطقهای درصد افزایش بسیار بیشتری نسبت به مسیرهای طولانیتر مانند هند و سریلانکا تجربه کردهاند، به ماهیت نرخگذاری پایه این مسیرها بازمیگردد. پیش از جنگ، کرایه حمل در مسیرهای کوتاه منطقهای مانند امارات-بندرعباس و عمان-چابهار به دلیل نزدیکی جغرافیایی و رقابت بالای شرکتهای محلی، بسیار پایین و در حدود ۶۰۰ دلار برای هر کانتینر ۴۰ فوت بود. با آغاز بحران، همین مسیرهای کوتاه به دلیل ریسک بالای امنیتی و کاهش شدید تعداد کشتیهای فعال، بیشترین جهش نسبی قیمت را تجربه کردند، تا جایی که نرخ آنها اکنون با مسیرهای طولانیتر مانند هند به بندرعباس (۱۲ هزار دلار) برابری میکند یا حتی از آن پیشی میگیرد.
اثر بر بازار داخلی
افزایش چند برابری هزینه حمل کانتینری مستقیماً وارد زنجیره قیمتگذاری کالاهای وارداتی شده است. واردکنندگان میگویند در بسیاری از اقلام، سهم هزینه حملونقل از کل بهای تمامشده کالا از چند درصد به بیش از ده تا پانزده درصد رسیده است. این موضوع بهویژه برای کالاهایی که حاشیه سود کمی دارند یا در دسته کالاهای اساسی و مواد اولیه صنعتی قرار میگیرند، فشار مضاعفی ایجاد کرده است.
برخی فعالان اقتصادی هشدار میدهند در صورت تداوم روند فعلی، افزایش هزینه حمل میتواند با تأخیر چند هفتهای خود را در قیمت مصرفکننده نهایی نیز نشان دهد. از سوی دیگر، افزایش هزینه دموراژ و طولانیشدن زمان تخلیه در بنادر جنوبی کشور، بهویژه بندرعباس که مقصد نهایی بخش بزرگی از این محمولهها است، هزینههای جانبی دیگری را نیز به واردکنندگان تحمیل کرده است. برخی شرکتهای بازرگانی برای کاهش ریسک، ترجیح میدهند حجم سفارشهای خود را کاهش دهند یا موقتاً واردات برخی اقلام غیرضروری را متوقف کنند تا وضعیت بازار حملونقل شفافتر شود.
واکنش فعالان صنعت و بازرگانی
بسیاری از شرکتهای بازرگانی که بهطور مستمر از مسیرهای هند، امارات و عمان کالا وارد میکنند، میگویند برنامهریزی مالی آنها برای فصل جاری کاملاً بههم ریخته است. یک فعال حوزه واردات قطعات صنعتی به هفت صبح گفت که پیش از این، هزینه حمل بخش کوچکی از قیمت تمامشده کالا را تشکیل میداد و در محاسبات نهایی قابل چشمپوشی بود، اما اکنون در برخی سفارشها، هزینه حمل بهتنهایی میتواند بیش از یکچهارم بهای کل کالای وارداتی را شامل شود. به گفته او، این وضعیت بهویژه برای کالاهایی که وزن یا حجم بالایی دارند اما ارزش واحد پایینی دارند، مانند برخی مواد اولیه و قطعات فلزی، فشار مضاعفی ایجاد کرده است.
فعالان حملونقل بینالمللی نیز تأکید میکنند که افزایش نرخها تنها به کرایه پایه کشتیرانی محدود نمیشود. هزینههای جانبی مانند بیمه محموله، هزینههای بندری، عوارض ترانزیت و کارمزد نمایندگیهای کشتیرانی نیز به همان نسبت یا حتی بیشتر افزایش یافتهاند. برخی از این هزینهها که پیش از جنگ ثابت یا نمادین بودند، اکنون بهصورت پویا و بر اساس ریسک لحظهای مسیر محاسبه میشوند، به این معنا که ممکن است نرخ نهایی یک محموله حتی در فاصله چند روز، بسته به تحولات میدانی، تغییر کند. همین بیثباتی، برنامهریزی دقیق برای واردکنندگان را دشوارتر از همیشه کرده است.
مقایسه با سایر بحرانهای منطقهای
کارشناسان اقتصادی این جهش قیمتی را از نظر شدت با برخی بحرانهای پیشین زنجیره تأمین جهانی، از جمله دوران همهگیری کرونا، مقایسه میکنند؛ با این تفاوت مهم که در آن دوران افزایش نرخها بیشتر ناشی از کمبود کانتینر و ازدحام بنادر بزرگ جهانی بود، اما جهش کنونی مستقیماً ریشه در ریسک امنیتی و هزینه سوخت دارد و به همین دلیل پیشبینی زمان پایان آن دشوارتر است. برخی فعالان بازار میگویند برخلاف بحران کرونا که با بازگشایی تدریجی بنادر و افزایش تولید کانتینر تا حدی مدیریت شد، کاهش نرخهای فعلی کاملاً به تحولات سیاسی و امنیتی منطقه گره خورده است و از کنترل مستقیم بازیگران اقتصادی خارج است.
چشمانداز پیش رو
کارشناسان حوزه کشتیرانی معتقدند تا زمانی که آرامش نسبی به مسیرهای دریایی منطقه بازنگردد و شرکتهای بیمه حق بیمه جنگی را کاهش ندهند، بازگشت نرخهای حمل به سطح پیش از جنگ دور از انتظار است. برخی فعالان این حوزه پیشبینی میکنند در صورت تثبیت نسبی شرایط امنیتی، نرخها میتوانند طی چند ماه آینده روند نزولی ملایمی را آغاز کنند، اما بازگشت کامل به ارقام قبلی، بهویژه در مسیرهای کوتاه منطقهای که پیشتر ذکر شد، احتمالاً زمان بیشتری خواهد برد.
در همین حال، برخی واردکنندگان به دنبال مسیرهای جایگزین یا بنادر ثانویه برای کاهش ریسک و هزینه هستند، هرچند به گفته فعالان بازار، در شرایط کنونی تقریباً تمام مسیرهای اصلی ورود کالا به کشور با افزایش نرخ مواجه شدهاند و گزینه جایگزین ارزانتری در دسترس نیست. به همین دلیل، بسیاری از فعالان اقتصادی این روزها بیشتر به دنبال مدیریت هزینه و برنامهریزی بلندمدت برای سفارشهای وارداتی هستند تا امیدواری به کاهش زودهنگام نرخهای حملونقل. ترکیب افزایش هزینه سوخت کشتیرانی، بالا رفتن حق بیمه جنگی، کاهش عرضه ناوگان فعال در منطقه و پیچیدهترشدن فرایندهای بندری، بازار حملونقل کانتینری کشور را در وضعیتی بیسابقه قرار داده است؛ وضعیتی که تا اطلاع ثانوی، هزینههای آن مستقیماً بر دوش واردکنندگان و در نهایت مصرفکنندگان داخلی سنگینی خواهد کرد.
