سقوط جایگاه دانشگاههای ایران
در رتبهبندی آسیایی کیواس ۲۰۲۷، شمار دانشگاههای ایرانی افزایش یافت اما تهران، شریف و دیگر دانشگاههای مطرح کشور جایگاه خودشان را از دست دادند
هفت صبح، شیما حیدری| افزایش تعداد دانشگاههای ایرانی در رتبهبندی کیواس، نتوانسته مانع افت جایگاه علمی کشور شود. دانشگاه تهران، صنعتی شریف و دیگر دانشگاههای مطرح ایران در تازهترین ارزیابی آسیایی، رتبههای پایینتری نسبت به سال گذشته کسب کردهاند؛ افتی که کارشناسان آن را تنها به یک عامل محدود نمیکنند و از ضعف زیرساختهای پژوهشی، کاهش ارتباطات بینالمللی، مهاجرت نخبگان و مشکلات بودجهای بهعنوان بخشی از دلایل این عقبماندگی نام میبرند.
جایگاه دانشگاهها در رتبهبندیهای بینالمللی، یکی از معیارهاییست که میتواند تصویری از وضعیت علمی کشورها، کیفیت پژوهش، ارتباط دانشگاه با جامعه و میزان تعامل آنها با جهان ارائه دهد. در تازهترین رتبهبندی آسیایی کیواس برای سال ۲۰۲۷، دانشگاههای ایران با وجود افزایش تعداد دانشگاهها در این فهرست، با افت جایگاه مواجه شدهاند. این اتفاق در شرایطی رخ داده که دانشگاههای منطقه و کشورهای آسیایی برای تقویت زیرساختهای علمی، جذب دانشجویان بینالمللی و افزایش اعتبار پژوهشی خود رقابت فشردهای دارند.
از سوی دیگر، دانشگاههای ایران همچنان با چالشهایی مانند محدودیت منابع مالی، دشواری همکاریهای علمی بینالمللی روبهرو هستند. حالا پرسش اصلی این است که افت رتبه دانشگاههای ایران تا چه اندازه به عملکرد داخلی دانشگاهها مربوط میشود و چه سهمی از آن را باید به شرایط بیرونی نسبت داد؟ آیا این روند قابل جبران است یا فاصله دانشگاههای کشور با رقبای منطقهای در حال بیشتر شدن است؟
افزایش تعداد دانشگاهها کاهش جایگاه
رتبهبندی کیواس یکی از نظامهای شناختهشده ارزیابی دانشگاهها در سطح بینالمللیست که از سال ۲۰۰۹ دانشگاههای آسیایی را بررسی میکند و هر سال نتایج آن را منتشر میکند. در رتبهبندی آسیایی ۲۰۲۷، حدود ۱۵۰۰دانشگاه حضور دارند و عملکرد دانشگاهها براساس مجموعهای از شاخصهای علمی، آموزشی، پژوهشی و بینالمللی ارزیابی شده است.
در این نظام رتبهبندی، شهرت دانشگاه با سهم ۳۰درصدی بیشترین وزن را دارد. ارزیابی کارفرمایان ۱۵درصد، میزان استناد به ازای هر عضو هیئت علمی ۲۰درصد و نسبت اعضای هیئت علمی به دانشجو ۱۰درصد از امتیاز نهایی را تشکیل میدهند. سهم اعضای هیئت علمی بینالمللی، دانشجویان بینالمللی، شبکه پژوهش بینالمللی، اشتغال فارغالتحصیلان و توسعه پایدار نیز هرکدام پنج درصد در ارزیابی دانشگاهها اثرگذار هستند.
بررسی نتایج این رتبهبندی نشان میدهد تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر در فهرست کیواس آسیایی از ۴۸ دانشگاه در سال ۲۰۲۶ به ۵۰ دانشگاه برای سال ۲۰۲۷ افزایش یافته است؛ اما این افزایش تعداد، با بهبود جایگاه دانشگاهها همراه نبوده و بیشتر دانشگاههای مطرح کشور با افت رتبه مواجه شدهاند.
دانشگاه تهران که در سال گذشته رتبه ۹۳ آسیا را داشت، در رتبهبندی جدید به جایگاه ۱۱۴ رسیده است. دانشگاه صنعتی شریف نیز از رتبه ۱۲۴ به ۱۳۰ سقوط کرده و دانشگاه صنعتی امیرکبیر از جایگاه ۱۶۹ به رتبه ۱۹۱ رسیده است. دانشگاه علم و صنعت ایران نیز با افت ۲۰ رتبهای، از جایگاه ۱۷۲ به ۱۹۲ رسیده است.
این روند در دیگر دانشگاههای مطرح کشور هم دیده میشود. دانشگاه شهید بهشتی از رتبه ۲۱۴ به ۲۳۲، دانشگاه صنعتی اصفهان از ۲۱۲ به ۲۴۴، دانشگاه تبریز از ۲۱۲ به ۲۵۶، دانشگاه شیراز از ۲۴۱ به ۳۰۳ و دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی از رتبه ۲۸۷ به ۳۴۳ رسیدهاند.
این ارقام نشان میدهد افت جایگاه محدود به یک دانشگاه یا رشته خاص نیست و در میان چند دانشگاه مهم کشور نیز دیده میشود. البته رتبهبندی بهتنهایی نمیتواند همه ابعاد کیفیت آموزش و پژوهش را نشان دهد، اما وقتی روند نزولی در چند دانشگاه بزرگ تکرار میشود، بررسی دلایل آن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آیا دانشگاهها در معرفی خود به جهان ضعف دارند؟
یکی از دلایلی که ممکن است در افت رتبه دانشگاههای ایران نقش داشته باشد، نحوه حضور آنها در سامانههای ارزیابی بینالمللی و ارائه اطلاعات علمی و آموزشیست. بخشی از امتیاز دانشگاهها در این نظامها به دادههایی وابسته است که در اختیار ارزیابان قرار میگیرد و بخشی دیگر نیز از طریق نظرسنجیهای علمی و ارزیابیهای بیرونی به دست میآید.
وحید کنعانی، عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با روزنامه هفتصبح، ضعف در ارائه اطلاعات و حضور مؤثر در سامانههای رتبهبندی را یکی از احتمالات مطرح در افت جایگاه دانشگاههای ایران میداند و میگوید: شاید نتوانستهایم در سامانههای مربوط به رتبهبندی خوب حضور پیدا کنیم؛ یعنی در ثبتنام و ارائه دادههایی که باید به آن سامانهها میدادیم، موفق عمل نکردیم.
به گفته او، دسترسی آسانتر ارزیابان به اطلاعات دانشگاههای معتبر دنیا نیز میتواند در تفاوت جایگاه دانشگاهها اثرگذار باشد. اگر اطلاعات دانشگاهها بهصورت دقیق، منظم و قابل دسترس ارائه نشود، ممکن است بخشی از ظرفیت علمی آنها در ارزیابیهای بینالمللی دیده نشود.
با این حال، ضعف در ارائه دادهها را نمیتوان تنها دلیل افت رتبه دانست. بسیاری از شاخصهای کیواس به عملکرد واقعی دانشگاهها، میزان همکاریهای علمی، کیفیت پژوهش، شهرت و ارتباط با بازار کار وابسته است. بنابراین، اصلاح شیوه معرفی دانشگاهها، هرچند ضروریست، اما بهتنهایی نمیتواند جایگزین بهبود زیرساختهای علمی و پژوهشی شود.
تحریمها؛ مانع ارتباط علمی یا عامل فرعی؟
در سالهای اخیر، محدودیتهای بینالمللی یکی از موضوعاتی بوده که در بررسی وضعیت علمی دانشگاههای ایران مطرح شده است. ارتباطات پژوهشی، همکاری با دانشگاههای خارجی، انتشار مقالات مشترک و حضور در شبکههای علمی جهانی از جمله زمینههایی هستند که ممکن است تحت تأثیر محدودیتهای سیاسی و اقتصادی قرار بگیرند.
کنعانی، با این حال، معتقد است تحریمها بهتنهایی نمیتوانند توضیح کاملی برای افت رتبه دانشگاههای ایران باشند. او میگوید دسترسی به سامانههای رتبهبندی در بسیاری از شرایط همچنان امکانپذیر است و دانشگاهها باید بتوانند اطلاعات خود را به خوبی ارائه دهند.
با این حال، کنعانی تأکید میکند تحریمها بیتأثیر نیستند و ممکن است از نظر روانی، شرایط کاری دانشگاهها، دانشجویان و استادان و همچنین دسترسی به برخی سامانهها و امکانات، مشکلاتی ایجاد کنند. از نظر او، دانشگاهها باید در کنار توجه به این محدودیتها، در ارسال دادههای خود نیز عملکرد بهتری داشته باشند.
اما محدودیتهای علمی ناشی از تحریم، تنها به دسترسی به سامانههای رتبهبندی خلاصه نمیشود. پیشتر منصور غلامی، وزیر اسبق علوم، نیز به محدودیتهای همکاری علمی و مشکلات انتشار مقالات پژوهشگران ایرانی اشاره کرده بود.
او گفته بود برخی مجلات علمی خارجی که پیشتر مقالات پژوهشگران ایرانی را میپذیرفتند، به دلیل تحریمها از پذیرش این مقالات خودداری کردهاند. غلامی این برخورد را ناعادلانه دانسته و معتقد است که نباید مسائل سیاسی را به فعالیتهای علمی گره زد.
محدود شدن همکاریهای پژوهشی، دشواری حضور در پروژههای مشترک، کاهش فرصتهای مطالعاتی و مشکلات دسترسی به تجهیزات و منابع علمی میتواند در بلندمدت بر کیفیت و گستره فعالیتهای پژوهشی دانشگاهها اثر بگذارد. این مسائل اگرچه ممکن است در یک رتبهبندی بهصورت مستقیم دیده نشوند، اما در شاخصهایی مانند شبکه پژوهش بینالمللی و استنادهای علمی، آثار خود را نشان میدهند.
مهاجرت استادان از دست رفتن سرمایه علمی
یکی دیگر از موضوعاتی که در بررسی افت جایگاه دانشگاههای ایران مطرح میشود، مهاجرت استادان، پژوهشگران و دانشجویان نخبه است. دانشگاه برای پیشرفت تنها به ساختمان، تجهیزات و بودجه نیاز ندارد؛ نیروی انسانی متخصص، تجربه علمی و توانایی ایجاد گروههای پژوهشی نیز از مهمترین سرمایههای آن به شمار میروند.
وقتی استادان و پژوهشگران توانمند از دانشگاه خارج میشوند، علاوه بر کاهش ظرفیت تدریس و پژوهش، ممکن است ارتباطات علمی و شبکههای بینالمللی دانشگاه نیز تضعیف شود. این مسئله در دانشگاههایی که برای توسعه پژوهشهای تخصصی به گروههای علمی فعال و پایدار نیاز دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
کنعانی مهاجرت استادان و نخبگان را یکی از عوامل مؤثر در افت رتبه دانشگاهها میداند و آن را آسیب بزرگی برای کشور توصیف میکند و میگوید: بهطور قطع مهاجرت اساتید و نخبگان دانشگاهی میتواند در این افت تأثیرگذار باشد و این یک آسیب بزرگ برای کشور ماست.
عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس با اشاره به ضرورت ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت استادان و دانشجویان نخبه، معتقد است حفظ نیروهای توانمند نیازمند توجه جدی به وضعیت دانشگاهها و فراهم کردن زمینههای لازم برای فعالیت علمیست. ما باید زمینههای لازم را در دانشگاهها برای اساتید و نخبگان توانمند فراهم کنیم تا بتوانند به کشور خدمت کنند؛ این افراد نیاز به توجه دارند. بیتوجهی به آنها باعث میشود کشور آسیب ببیند، نخبگان خارج شوند و از علم و تجربه آنها بیبهره بمانیم.
مهاجرت علمی تنها به خروج افراد از کشور محدود نمیشود. در شرایطی که دانشگاهها برای جذب نیروهای جدید، حفظ استادان و ایجاد انگیزه در پژوهشگران با دشواری روبهرو هستند، استمرار فعالیت گروههای علمی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. در چنین شرایطی، دانشگاهها برای حفظ جایگاه خود در رقابت علمی منطقهای، به سیاستهای حمایتی مؤثرتر نیاز دارند.
بودجه پژوهش و زیرساختهای فرسوده
پژوهش دانشگاهی بدون امکانات مناسب، تجهیزات بهروز و منابع مالی پایدار نمیتواند بهصورت مؤثر پیشرفت کند. آزمایشگاهها، مراکز تحقیقاتی، دسترسی به فناوریهای جدید و حمایت از پروژههای علمی، بخشی از نیازهای اساسی دانشگاهها هستند؛ نیازهایی که در شرایط محدودیت بودجه، ممکن است با تأخیر یا کمبود مواجه شوند.
کنعانی میگوید: بودجههای اختصاصیافته به مراکز علمی و پژوهشی کافی نیست و دانشگاهها در سالهای اخیر با مشکلات بیشتری در این زمینه مواجه شدهاند. بهویژه در یکی دو سال اخیر به دلیل بحرانها، جنگ، تورم و مسائل دیگر، تخصیص بودجه برای پژوهش و آموزش کمی کم شده است.
کمبود منابع مالی میتواند بر خرید تجهیزات، نگهداری آزمایشگاهها، حمایت از دانشجویان پژوهشگر و اجرای پروژههای علمی اثر بگذارد. در چنین شرایطی، دانشگاهها ممکن است برای ادامه فعالیتهای جاری نیز با دشواری مواجه شوند و فرصت کمتری برای توسعه پژوهشهای جدید داشته باشند.
منصور غلامی، وزیر اسبق علوم، نیز پیشتر به فرسودگی تجهیزات و زیرساختهای علمی برخی دانشگاههای کشور اشاره کرده بود. به گفته او، بسیاری از دانشگاهها به دلیل محدودیت امکانات نتوانستهاند آزمایشگاهها و تجهیزات خود را بهروز کنند و همین مسئله بر کیفیت فعالیتهای علمی و پژوهشی آنها اثر گذاشته است.
غلامی همچنین کاهش ارتباطات علمی با دانشگاههای خارجی را یکی دیگر از مشکلات دانشگاههای ایران دانسته و معتقد بوده است که محدودیتهای سیاسی، فرصتهای همکاری مشترک، مطالعات علمی و حضور در مجامع بینالمللی را کاهش داده است.
در شرایطی که دانشگاههای کشورهای دیگر با سرمایهگذاری در فناوری، پژوهش و جذب نیروهای متخصص در حال توسعه ظرفیتهای خود هستند، کمبود منابع و امکانات میتواند دانشگاههای ایران را در رقابت منطقهای با مشکلات بیشتری روبهرو کند.
افت رتبه یک هشدار برای سیاستگذاری علمی
افت جایگاه دانشگاههای ایران در رتبهبندی آسیایی کیواس، در کنار افزایش تعداد دانشگاههای حاضر در این فهرست، نشان میدهد حضور بیشتر بهتنهایی به معنای پیشرفت نیست. دانشگاهها برای بهبود جایگاه خود باید هم در ارائه اطلاعات و معرفی ظرفیتهای علمی عملکرد بهتری داشته باشند و هم به عوامل اساسیتری مانند کیفیت پژوهش، زیرساختها، ارتباطات بینالمللی و حفظ نیروی انسانی توجه کنند.
در برنامههای ششم و هفتم توسعه نیز بر مشارکت دانشگاهها در رتبهبندیهای بینالمللی، معرفی ظرفیتهای علمی، ارتباط با دانشگاههای دیگر و تبادل دانشجو تأکید شده است. با این حال، تحقق این اهداف به سیاستهای اجرایی، منابع مالی و شرایط مناسب برای فعالیت علمی وابسته است.روند تغییر جایگاه دانشگاهها در رتبهبندیها میتواند نشانهای از وضعیت رقابت علمی و میزان حضور در شبکههای دانشگاهی جهان باشد. وقتی دانشگاههای مطرح کشور در چند سال متوالی با چالشهای مختلف مواجه میشوند، صرفنظر از وزن هر عامل در رتبهبندی، بررسی وضعیت آموزش و پژوهش به یک ضرورت تبدیل میشود.
مسئله امروز دانشگاههای ایران تنها بازگشت به رتبههای گذشته نیست؛ بلکه فراهم کردن شرایطیست که استادان، دانشجویان و پژوهشگران بتوانند در محیطی با امکانات مناسب، ارتباطات علمی گسترده و حمایت پایدار فعالیت کنند. بدون چنین شرایطی، تلاش برای بهبود رتبهها ممکن است به اصلاحات محدود در شیوه ارائه اطلاعات ختم شود، در حالی که مشکلات اصلی همچنان باقی میمانند.باید دید آیا این زنگ خطر در رتبهبندیهای سال ۲۰۲۷، مسئولان را به بازنگری در اولویتهای بودجهای و زیرساختی وادار خواهد کرد یا اینکه دانشگاههای ایران همچنان باید در سایه کمتوجهیها، پلههای سقوط را طی کنند؟!.