گزارشی از زندگی سربازان در روزهای دلتنگی فشار معیشتی
حقوق سربازی با هزینه‌های زندگی فاصله دارد و این شکاف برای سربازان متأهلی که مسئولیت تأمین خانواده را برعهده دارند، دشواری بیشتری ایجاد می‌کند
هفت صبح، مرتضی مهدی‌زاده| خروس‌خوان است. هوا هنوز از سیاهی شب فاصله نگرفته و کوچه‌ها در سکوت صبحگاهی فرو رفته‌اند. جوانی با ساکی بر دوش، بند کفش‌هایش را محکم می‌کند و آخرین نگاه را به خانه می‌اندازد. خانه‌ای که قرار است برای مدتی، جای خالی او را در گوشه‌وکنارش حس کند. چند قدم آن‌طرف‌تر، خانواده بدرقه‌اش می‌کنند. یکی سفارش می‌کند مراقب خودش باشد، دیگری حرفی نمی‌زند و رفتنش را تماشا می‌کند. ساکش را برمی‌دارد و راه می‌افتد. به سمت روزهایی که قرار است با گذشته‌اش فرق داشته باشند. از اینجا به بعد، زندگی شکل دیگری پیدا می‌کند. صبح‌هایی که در محیطی تازه آغاز می‌شوند.
آدم‌هایی که هرکدام از شهری آمده‌اند و تجربه‌هایی که قرار است در کنار هم شکل بگیرند. سربازی، برای جوانی که تا دیروز در خانه و میان عادت‌های آشنایش زندگی می‌کرد، ورود به دنیایی متفاوت است. دنیایی با قواعد و روزمرگی‌های خودش که قرار است بخشی از زندگی او را برای ماه‌ها در بر بگیرد. اما هیچ دو سربازی، حتی اگر روزشان با یک بیدارباش و در یک صف آغاز شود، روزهای یکسانی را نمی‌گذرانند.
هرکدام با دنیایی از دغدغه‌ها و دل‌مشغولی‌ها پا به پادگان می‌گذارند. یکی دلش پیش خانواده‌ای است که از آن دور مانده، دیگری نگران زندگی‌ای است که بیرون از پادگان جریان دارد. در میان این روزهای شبیه هم، اتفاق‌ها و شرایطی هست که می‌تواند خدمت را برای یکی قابل‌تحمل‌تر و برای دیگری دشوارتر کند. برای جوانی که ماه‌های مهمی از زندگی‌اش را در این محیط می‌گذراند، این مسائل بخشی از واقعیت سربازی‌اند. واقعیتی که در کنار تغییرات و وعده‌های اصلاح خدمت، هنوز پرسش‌هایی جدی درباره شرایط زندگی سربازان پیش روی ما می‌گذارد.
پشت دیوارهای پادگان؛ چالش‌هایی فراتر از خدمت
روزهای پادگان با برنامه و نظم مشخصی پیش می‌روند. از بیدارباش صبحگاهی تا صف غذا و انجام وظایف روزانه. اما زندگی سرباز فقط همین برنامه‌ها نیست. پشت این نظم، جوانی قرار دارد که ممکن است شب‌ها دلش برای خانه تنگ شود، نگران وضعیت خانواده‌اش باشد، با بیماری دست‌وپنجه نرم کند یا از شرایطی که در آن قرار گرفته، احساس خستگی و درماندگی داشته باشد. تجربه‌ای که از بیرون برای همه یکسان به نظر می‌رسد، در واقع برای هر سرباز شکل متفاوتی دارد.
برای بعضی سربازان، کنار آمدن با شرایط تازه به زمان نیاز دارد اما گاهی محدود شدن ارتباطات روزمره، تغییر ناگهانی سبک زندگی، سازگار شدن با محیط نظامی و فشارها از دلتنگی و بی‌قراری معمول فراتر می‌روند و می‌تواند برای برخی سربازان فشار روحی ایجاد کند. اضطراب، بی‌خوابی، دلتنگی، احساس تنهایی و دشواری در کنار آمدن با شرایط تازه، از جمله مشکلاتی است که ممکن است در این دوران بروز کند. شدت این فشارها برای همه یکسان نیست و به شرایط فردی، محیط خدمت و میزان حمایت اطرافیان بستگی دارد. البته نمی‌توان سربازی را به‌تنهایی علت این مسئله دانست. مشکلی که جزو لاینفکی از دوران سربازی در تمام دنیا محسوب می‌شود.
وقتی مصرف مواد به یکی از چالش‌های دوران خدمت تبدیل می‌شود
چالش‌های روحی و روانی سربازان زمانی جدی‌تر می‌شود که وی نتواند درباره مشکلاتش صحبت کند یا برای دریافت کمک راهکاری نداشته باشد. آن وقت است که ممکن است این فشارهای روانی، شرایط فردی و محیط اجتماعی، در شکل‌گیری یا تشدید مصرف سیگار و مواد پرخطر نقش داشته باشند. بررسی وضعیت ۴۰۰ سرباز در پادگان‌های استان لرستان در سال ۱۴۰۰ و در یک پژوهش رسمی نشان داد که میزان مصرف مواددخانی و پرخطر در دوران سربازی، در مقایسه با پیش از خدمت افزایش معناداری داشته است. مصرف قرص‌های اعتیاد‌آور و شربت کدئین و تریاک هم از جمله موادی بودند که دربرخی از موارد در این بررسی گزارش شدند.
البته این مسئله همیشه از دوران خدمت آغاز نمی‌شود و ممکن است بعضی سربازان پیش از اعزام هم با مصرف مواد درگیر بوده باشند. در عین حال، فشارهای روحی و دشواری سازگار شدن با محیط تازه می‌تواند رسیدگی به این وضعیت را پیچیده‌تر کند. همچنین در کنار این بررسی، براساس پژوهش دیگری که روی ۳۵۰ سرباز پادگان‌های نیروی انتظامی استان یزد با موضوع بررسی گرایش به اعتیاد در سال ۱۴۰۴ انجام شد، ویژگی‌های شخصیتی و توانایی کنار آمدن با فشارهای روانی، با گرایش به اعتیاد و برخی آسیب‌های روانی ارتباط دارند.
هرچند این پژوهش آماری از میزان مصرف مواد در پادگان‌ها ارائه نمی‌کند، اما یادآور می‌شود که وضعیت روانی سربازان هم بخشی از تجربه خدمت است و نباید در میان دیگر دغدغه‌های این دوران نادیده گرفته شود. این چالش‌ها باعث شده تا مراکز مشاوره نیروهای مسلح از سال ۸۶ فعالیت خود را آغاز کنند. این مراکز با غربالگری‌هایی که انجام می‌دهند سربازانی که دارای مشکلات شخصی یا خانوادگی هستند یا افرادی که حین خدمت با مشکلاتی مواجه شدند را شناسایی و سعی می‌کنند در حد و حدود اختیارات خود آن را برطرف نمایند.
غذا، بهداشت و دسترسی به درمان
اما اینها تنها دست اندازهای دوران سربازی نیستند. برای سربازی که بخش زیادی از روزهایش را در پادگان می‌گذراند، کیفیت غذا، آب آشامیدنی، وضعیت حمام و سرویس‌های بهداشتی و دسترسی به پزشک و دارو، بخشی از دغدغه‌های روزمره است. وقتی غذا از نظر کیفیت یا مقدار رضایت‌بخش نباشد، محل استحمام و سرویس‌های بهداشتی نظافت مناسبی نداشته باشند یا سرباز برای رسیدگی به یک مشکل جسمی با دشواری روبه‌رو شود، گذراندن روزهای خدمت سخت‌تر می‌شود. اینها نیازهای اولیه زندگی‌اند. نیازهایی که سرباز در طول خدمت نمی‌تواند به‌سادگی از آن‌ها صرف‌نظر کند.
این مشکلات در همه پادگان‌ها به یک شکل بروز نمی‌کند. سربازی که در منطقه‌ای دور از شهر خدمت می‌کند، ممکن است برای دسترسی به پزشک یا تهیه دارو با محدودیت بیشتری روبه‌رو باشد. شرایط آب‌وهوایی، امکانات محل اقامت و فاصله تا مراکز درمانی نیز می‌تواند بر وضعیت زندگی او اثر بگذارد. در چنین شرایطی، حتی یک بیماری ساده هم ممکن است به دغدغه‌ای جدی تبدیل شود. به‌ویژه وقتی رسیدگی به آن به زمان، امکانات یا دسترسی‌هایی وابسته باشد که همیشه در اختیار سرباز نیست.
حقوق سربازی و حساب‌وکتاب زندگی
در کنار این شرایط، مسئله درآمد هم برای بسیاری از سربازان یکی از چالش‌های مهم این دوران است. جوانی که پیش از خدمت درآمد داشته، ممکن است با قطع یا کاهش آن ناچار شود برای هزینه‌های شخصی‌اش با چالش‌های جدی مواجه شود و حتی آن را از راه دیگری تامین کند. برای سربازان متاهل، این حساب‌وکتاب دشوارتر است. چون هزینه‌های خانه و مسئولیت خانواده بیرون از پادگان همچنان ادامه دارد و با رفتن به خدمت متوقف نمی‌شود.
حقوق سربازی با وجود افزایش‌هایی که طی سال‌های اخیر داشته، با توجه به هزینه‌های روزمره و مخارج زندگی، پاسخ‌گوی همه نیازهای سرباز نیست. این مبلغ ممکن است حتی برای تامین هزینه‌های شخصی او نیز کافی نباشد، چه برسد به جوانی که بیرون از پادگان، مسئولیت تامین معاش همسر و فرزندانش را بر عهده دارد. در چنین شرایطی، فاصله میان دریافتی سرباز و هزینه‌هایی که باید بپردازد، به یکی دیگر از دغدغه‌های دوران خدمت تبدیل می‌شود.
وقتی رابطه‌ها هم بخشی از دشواری خدمت می‌شوند
در پادگان، بسیاری از امور با دستورها و مقررات نظامی پیش می‌رود. اما در کنار همه این قواعد، رفتار آدم‌ها با یکدیگر هم می‌تواند روزهای خدمت را آسان‌تر یا سخت‌تر کند. برای جوانی که از خانه و زندگی همیشگی‌اش دور شده، یک برخورد محترمانه می‌تواند تحمل شرایط را آسان‌تر کند. همانطور که تحقیر شدن، برخورد تند یا احساس بی‌عدالتی ممکن است خستگی روزهای خدمت را بیشتر کند.
گاهی سرباز از رفتاری که با او شده ناراضی است اما نمی‌داند چطور باید اعتراض کند یا از پیامدهای مطرح کردن مشکلش می‌ترسد. در چنین شرایطی، ممکن است ترجیح بدهد سکوت کند و روزهایش را بگذراند. حتی اگر آنچه تجربه می‌کند برایش آزاردهنده باشد.
مرخصی‌هایی که به فاصله خانه گره خورده‌اند
علی برای گذراندن خدمت سربازی از تهران به یکی از مناطق مرزی سیستان‌وبلوچستان فرستاده شده است. دور از خانواده و شهری که به زندگی در آن عادت دارد. او در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که سخت‌ترین بخش سربازی برای من، دوری از خانواده است. وقتی محل خدمت از شهرت فاصله زیادی دارد، حتی دیدن خانواده هم به برنامه‌ریزی و هزینه نیاز دارد. نمی‌توانی هر وقت دلت گرفت، راه بیفتی و به خانه برگردی. باید منتظر مرخصی بمانی و ببینی شرایط اجازه می‌دهد یا نه.
از طرف دیگر، شرایط زندگی در محل خدمت هم اهمیت زیادی دارد. وقتی مدت زیادی از خانه دور هستی، وضعیت غذا، محل استراحت و امکانات بهداشتی روی زندگی روزمره‌ات تاثیر می‌گذارد. آدم انتظار امکانات عجیب‌وغریب ندارد. فقط می‌خواهد در این مدت شرایط مناسبی برای زندگی داشته باشد و بتواند با خیال راحت وظایفش را انجام دهد.
وقتی مهارت‌ها پشت در پادگان می‌مانند
مهدی هم که لیسانس رشته مواد است و مهارت‌هایی طی سال‌های تحصیل به دست آورده، راهی سربازی شده اما نگران آن است که در این مدت، فرصت چندانی برای استفاده از آموخته‌هایش نداشته باشد. برای جوانی که می‌خواهد بعد از پایان خدمت وارد بازار کار شود، این ماه‌ها می‌تواند فرصتی برای کسب تجربه باشد. فرصتی که اگر وظایف روزانه با توانایی‌هایش تناسب نداشته باشد، به‌سادگی از دست می‌رود.
او در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که هر جوانی با یک‌سری توانایی و آموخته خاص خود وارد سربازی می‌شود. به نظرم بهتر است پیش از تقسیم نیروها، رشته تحصیلی و مهارت‌هایشان را در نظر بگیرند. کسی که در یک رشته فنی تحصیل کرده، می‌تواند در همان زمینه تجربه بیشتری به دست بیاورد و کسی که تخصص دیگری دارد، در جای مرتبط با آن فعالیت کند.
به گفته وی مسئله فقط این نیست که در دوران خدمت کاری انجام بدهیم. مهم این است که در پایان این دوره، چیزی هم به تجربه و توانایی‌هایمان اضافه شده باشد. بسیاری از جوان‌ها بعد از سربازی باید دنبال کار بگردند و اگر بتوانند در همین مدت مهارتی یاد بگیرند یا تجربه مرتبط با رشته‌شان به دست بیاورند، شروع مسیر شغلی برایشان آسان‌تر می‌شود.
وقتی غذا و بهداشت هم به دغدغه‌های سربازی تبدیل می‌شوند
گاهی سختی سربازی نه در میدان آموزش، که پای سفره غذا یا در ساده‌ترین نیازهای روزمره خودش را نشان می‌دهد. جایی که کیفیت امکانات، روی حال‌وهوای روزهای خدمت اثر می‌گذارد. امیرحسین در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که در پادگانی در یکی از شهرهای غربی کشور خدمت می‌کند و کیفیت غذا یکی از مشکلات روزمره سربازان است. به گفته او، غذایی که در اختیار سربازان قرار می‌گیرد، همیشه کیفیت مطلوبی ندارد و این مسئله وقتی قرار است ماه‌ها در پادگان زندگی کنی، به یکی از دغدغه‌های هر روزت تبدیل می‌شود. در کنار غذا، وضعیت امکانات بهداشتی و محل استراحت هم اهمیت دارد. چون سرباز بخش زیادی از روزهایش را در همین محیط می‌گذراند و انتظار دارد دست‌کم نیازهای اولیه زندگی‌اش به‌درستی تامین شود.
برای امیرحسین، مسئله امکانات خاص یا شرایط رفاهی ویژه نیست. حرف از نیازهای ساده‌ای است که زندگی روزمره را قابل‌تحمل‌تر می‌کنند. کیفیت مناسب غذا، نظافت حمام و سرویس‌های بهداشتی و داشتن محل استراحت قابل‌قبول، شاید بیرون از پادگان چیزهایی عادی به نظر برسند اما در دوران خدمت، همین جزئیات می‌توانند بر حال‌وهوای سربازان و گذراندن روزهایشان اثر بگذارند.
سلامت روان سربازان؛ بخشی از اصلاح خدمت
گاهی سنگینی روزهای سربازی را نمی‌شود از ظاهر یک جوان فهمید. ممکن است در صف صبحگاه ایستاده باشد، وظایفش را انجام دهد و در جمع هم‌خدمتی‌هایش حضور داشته باشد، اما ذهنش درگیر نگرانی‌هایی باشد که جایی برای گفتنشان پیدا نمی‌کند. توجه به همین بخش کمتر دیده‌شده از زندگی سربازان است که اهمیت سلامت روان را در دوران خدمت پررنگ می‌کند.
حمیدرضا فقیهی، روانشناس که سال‌هاست با سربازان در ارتباط است، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید ازآنجایی‌که دوران سربازی برای بسیاری از جوان‌ها با تغییر ناگهانی سبک زندگی و محدودیت‌های تازه همراه است کنار آمدن با این تغییرات برای همه یکسان نیست و بعضی جوان‌ها در این مسیر به حمایت بیشتری نیاز دارند. به گفته او نکته مهم این است که همه سربازان با شرایط یکسانی وارد خدمت نمی‌شوند. جوانی که پیش از اعزام با مشکلات خانوادگی، نگرانی‌های مالی یا اضطراب دست‌وپنجه نرم می‌کرده، ممکن است در سازگار شدن با شرایط تازه با چالش‌های بیشتری مواجه شود. در مقابل، برای کسی که حمایت خانواده را دارد و می‌تواند درباره نگرانی‌هایش حرف بزند، کنار آمدن با این تغییر ممکن است آسان‌تر باشد.
وی معتقد است که این فشارها همیشه به شکل ناراحتی آشکار بروز نمی‌کنند. گاهی خودشان را در بی‌حوصلگی، اختلال خواب، زودرنجی، اضطراب یا فاصله گرفتن از دیگران نشان می‌دهند و گاهی هم سرباز ترجیح می‌دهد درباره حال بدش حرفی نزند، چون نمی‌داند واکنش اطرافیان چه خواهد بود. به همین دلیل، رسیدگی به سلامت روان سربازان نباید فقط به زمانی محدود شود که مشکل به مرحله حاد رسیده است.
به گفته او البته مشکلات روحی و روانی در دوران سربازی، مسئله‌ای محدود به یک کشور یا یک مجموعه خاص نیست و در ارتش‌های مختلف دنیا هم مورد توجه قرار دارد. سربازان در این دوره از خانواده و فضای آشنای زندگی خود فاصله می‌گیرند و وارد سیستمی می‌شوند که قوانین، نظم و محدودیت‌های خاص خودش را دارد. فقیهی می‌گوید که تغییر ناگهانی شرایط زندگی، کاهش ارتباط روزمره با نزدیکان و ضرورت سازگاری با محیطی تازه، می‌تواند فشار روانی قابل توجهی برای بعضی از جوانان ایجاد کند. طبیعی است که همه افراد هم به یک شکل با این شرایط کنار نیایند و آنچه برای یک سرباز تجربه‌ای قابل مدیریت است، برای دیگری به مسئله‌ای دشوار تبدیل شود.
او معتقد است از این منظر، توجه به وضعیت روحی سربازان باید بخشی از برنامه‌ریزی برای بهبود دوران خدمت باشد. نه اینکه مشکلات روانی آن‌ها به ضعف فردی یا ناتوانی در سازگاری با محیط نسبت داده شود. فراهم کردن فضایی که سرباز بتواند بدون ترس از قضاوت شدن درباره نگرانی‌هایش صحبت کند، دسترسی به مشاوره تخصصی و توجه فرماندهان به تغییرات رفتاری و روحی جوانان، می‌تواند در شناسایی زودهنگام مشکلات موثر باشد. در کنار این اقدامات، فعالیت‌های گروهی و ورزشی نیز می‌توانند فرصتی برای کاهش فشارهای روزانه و تقویت احساس تعلق به جمع فراهم کنند. اقداماتی که در کنار یکدیگر، به سالم‌تر شدن فضای خدمت و تجربه بهتر سربازی کمک می‌کنند.
سربازی در مسیر تغییر
همانطور که گفته شد حقوق سربازی و هزینه‌های زندگی و رفت و آمد از جمله دغدغه‌هایی است که می‌تواند گذراندن دوران خدمت را برای جوانان دشوار کند. حسین فسائی، فرمانده بسیج جامعه کارگری کشور نیز که هر روز و هر سال با سربازان زیادی به صورت مستقیم کار می‌کند و در ارتباط است در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که حقوق سربازان با توجه به عواملی مانند مدرک تحصیلی و تاهل، از حدود ۷ تا ۱۵ میلیون تومان متغیر است. او این مبلغ را با توجه به هزینه‌های زندگی پایین می‌داند و معتقد است دریافتی سربازان پاسخ‌گوی همه نیازهای آن‌ها نیست. به گفته فسائی، برای بررسی وضعیت معیشتی و بهداشتی سربازان باید شرایط نیروهای مستقر در مناطق مرزی را نیز در نظر گرفت.
در کنار مسائل معیشتی، وضعیت روحی احتمالی سربازان نیز بخشی ازچالش‌های این دوران محسوب می‌شود. دوری از خانواده و تغییر ناگهانی سبک زندگی می‌تواند برای بعضی جوانان فشار روانی ایجاد کند. به گفته فسائی، طی چهار تا پنج سال گذشته توجه بیشتری به خدمات روان‌شناسی و روان‌پزشکی شده و در مجموعه آن‌ها نیز نیروهای متخصص برای کمک به سربازان حضور دارند.
موضوع دیگر، استفاده از تخصص و توانایی سربازان در طول خدمت است. فسائی معتقد است جوانان تحصیل‌کرده باید بتوانند متناسب با رشته و مهارت خود فعالیت کنند، نه اینکه تمام دوران خدمتشان بدون ارتباط با آموخته‌هایشان سپری شود. به گفته او، در برخی مراکز، از جمله مجموعه‌های عمرانی، امکان فعالیت نیروهای دارای مدرک کارشناسی ارشد و دکتری در پروژه‌های مرتبط با تخصصشان فراهم شده است. رویکردی که می‌تواند خدمت را به فرصتی برای کسب تجربه کاری تبدیل کند.
در کنار سربازی پروژه‌محور، دوره‌های فنی و حرفه‌ای نیز در مجموعه‌های مختلف نیروهای مسلح برگزار می‌شود. فسائی می‌گوید آموزش‌هایی مانند برق، نقشه‌کشی و مکانیک خودرو با همکاری سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای ارائه می‌شوند تا سربازان پس از پایان خدمت، مهارت‌های کاربردی بیشتری برای ورود به بازار کار داشته باشند. او برآورد می‌کند که در حال حاضر حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از ظرفیت تخصصی سربازان مورد استفاده قرار می‌گیرد. موضوعی که به گفته او نشان می‌دهد هنوز ظرفیت بیشتری برای به‌کارگیری توانایی‌های جوانان وجود دارد. فسائی حرکت به سمت سربازی پروژه‌محور و توسعه آموزش‌های مهارتی را راهی برای استفاده بهتر از ظرفیت جوانان می‌داند. مسیری که در کنار توجه به معیشت، تفاوت‌های نسلی و سلامت روان، می‌تواند دوران خدمت را با نیازهای امروز جوانان هماهنگ‌تر کند.
از پادگان تا فردای زندگی
روزهای سربازی بالاخره به پایان می‌رسند. ساک‌ها دوباره بسته می‌شوند و جوان‌ها، هرکدام با خاطره‌ای از ماه‌هایی که پشت سر گذاشته‌اند، راه خانه را در پیش می‌گیرند. اما آنچه از این دوران با خود می‌برند، فقط لباس‌ها و وسایل داخل ساک نیست. برای یکی، خاطره دوری از خانواده و روزهای سخت است. برای دیگری، تجربه‌ای تازه از زندگی در کنار آدم‌هایی متفاوت. بعضی‌ها با مهارت‌هایی بیشتر به خانه برمی‌گردند و بعضی هنوز نگران مسیری هستند که بعد از پایان خدمت پیش رویشان قرار دارد.
