ماجرای سفر آثار سعدی به محافل ادبی فرانسه
وقتی سیاستمدار و رئیس جمهوری فرانسه در سالهای 1880 نام میانی فرزندانش را سعدی گذاشت
هفت صبح، محبوبه کلانتری| برگی از تاریخ امروزمان را به سعدی اختصاص دادیم؛ اول اردیبهشت در تقویم بهعنوان «روز بزرگداشت سعدی» نامگذاری شده؛ روزی برای پاسداشت آثار و اندیشههای سعدی شیرازی شاعر نامدار قرن هفتم هجری. از همین رو و به دلیل جایگاه و نقش آثار این شاعر ایرانی در ترویج زبان فارسی در جهان غرب به ویژه اروپا، به نحوه ورود و انتقال این آثار به فرانسه میپردازیم.
علاقه فرانسویها به فارسی
طبق شواهد و اسناد تاریخی، اولین نشانههای علاقه فرانسویها به زبان و ادبیات فارسی به قرن شانزدهم، یعنی اواخر دوره رنسانس برمیگردد. آن زمان لویی سیزدهم مبلغان فرانسوی را به دربار شاه عباس اول صفوی فرستاده بود تا در مورد اتحاد تجاری و نظامی بین دو کشور مذاکره کنند.
شاه عباس نیز در پذیرش این مبلغان، سخاوتمند و به دنبال نزدیک شدن هرچه بیشتر به قدرتهای بزرگ اروپایی، ازجمله فرانسه بود. دراین میان آندره دوریه یکی از مامورانی بود که از سوی فرانسه به ایران فرستاده شده بود. دوریه اولین مترجم قرآن کریم به زبان فرانسه و اولین کسی بود که گلستان سعدی را به فرانسوی ترجمه کرد. آندره سال 1634، گزیدهای از گلستان سعدی را باعنوان «گلستان یا امپراتوری گلهای رز» در ۱۷۶ صفحه، در پاریس منتشر کرد و آغازگر معرفی این شاعر به دنیای غرب شد. به لطف ترجمه دوریه، نام سعدی برای فرانسویها آشنا شد. این رویداد به درستی نقطه عطفی در تاریخ تبادل فرهنگی بین فرانسه و ایران محسوب میشود.
لئونار سعدی کارنو
شیرینی شعرش و سنگینی جملاتش...
دوریه در ابتدای این کتاب، شرح میدهد که چگونه در هر کجا که در مأموریت بود، به دنبال نسخههای خطی میگشت؛ سپس ظاهرا او تحت تأثیر اشعار سعدی قرار گرفت و سعی در ترجمه آن کرد؛ «من دریافتهام که کتاب گلستان، یعنی امپراتوری گلهای رز، به دلیل ظرافت پاسخهایش، استحکام گفتمانش، شیرینی شعرش و سنگینی جملاتش... همین امر مرا برانگیخت تا از زمان بازگشتم، چند ساعت از اوقات فراغتم را به ترجمه اختصاص دهم و آن را به سبک فرانسوی آراسته کنم...»
افسانهپردازی با گلستان سعدی
پس از آن ترجمه آندره دوریه، به سفرنامهنویسان و شرقشناسان در شناساندن سعدی به عموم مردم فرانسه کمک کرد. شاردن، صرفا به ذکر نام سعدی و توصیف آرامگاه او اکتفا نکرد و در سفرنامهاش «سفر به ایران»، تعداد قابلتوجهی از گزیدههای بوستان، گلستان و نصیحتالملوک را آزادانه ترجمه کرد تا نمونههایی از شعر فارسی را که بسیار غنی یافته بود، به هموطنان خود ارائه دهد. ژان دو لافونتِن مشهورترین حکایتنویس فرانسه از اولین نویسندگان فرانسوی بود که برخی از داستانهای کوتاه گلستان را در افسانههای خود اقتباس کرد.
نیکلای لئونار سعدی کارنو
پدر «نیکلای لئونار سعدی کارنو» فیزیکدان برجسته فرانسوی و پدربزرگ «ماری فرانسوا سعدی کارنو» سیاستمدار و رئیس جمهوری فرانسه در سالهای 1880 چنان سعدی شیراز و گلستانش را دوست میداشت که نام میانی فرزندانش را سعدی گذاشت. بنابراین، روشن است که جنبه خوشایند آثار سعدی بر جنبه مفید آن که نویسندگان قرن هفدهم و هجدهم از آن بهره برده بودند، اولویت دارد.
فرانسوا سعدی کارنو
از همین روست که مارسلین دبرد والمور شاعر فرانسوی مشهورترین اثر خود، «گلهای سعدی» را که بعدها به موسیقی تبدیل شد، میسراید. هوگو، لامارتین و موسه نیز هر کدام به گونهای از اشعار گلستان اقتباس میکنند. بالزاک، به نوبه خود، در تشبیهی زیبا از سعدی نقل قول میکند تا وضعیت روحی قهرمان داستانش، دختر چشم طلایی را توصیف کند و نقل قولی از «زنبق دره» او نشان میدهد که این رماننویس واقعگرا «قطعاتی از اشعار سعدی» را خوانده است. همه این رویدادها منجر به درک قابلتوجهی از سعدی و آثار او در فرانسه شد.
(برگرفته از رساله پروفسور ژان بسیِر با عنوان «سعدی و آثار او در ادبیات فرانسه از قرن هفدهم تا به امروز»، دانشکده دکترای ادبیات فرانسه و تطبیقی، ۲۰۰۹.)