کارآگاه علوی ۳؛ جسد یک خاطره در شهربانی
فصل سوم «کارآگاه علوی» با معماهای کمجان، بازیهای نامتوازن و آشفتگی تاریخی، خاطره یکی از مجموعههای محبوب تلویزیون را به چالش کشیده است
هفت صبح| تلویزیون ظاهراً به کشف تازهای رسیده است؛ هرگاه خزانه ایدههایش خالی میشود، کافی است نام یکی از مجموعههای محبوب گذشته را از بایگانی بیرون بکشد، گردوغبارش را بتکاند و با چند بازیگر تازه دوباره روانه آنتن کند. حاصل این سیاست گاهی چنان ناامیدکننده است که آدم آرزو میکند ایکاش بعضی خاطرهها همانجا، دستنخورده باقی میماندند. «کارآگاه علوی ۳» یکی از تازهترین قربانیان همین نگاه است؛ مجموعهای که با وعده احیای یک شخصیت محبوب بازگشته، ولی در اجرای ابتداییترین قواعد داستانگویی پلیسی هم گرفتار شده است. کارآگاهی که قرار بود گره از جنایتها بگشاید، خودش در هزارتوی فیلمنامهای آشفته، تاریخی نامنسجم و شخصیتهایی کمجان سرگردان مانده است. تلختر اینکه سازندگان برای فروش این محصول تازه، اعتبار مجموعهای را خرج کردهاند که سالها در حافظه مخاطبان جای داشت.
معمایی که پیش از مخاطب حل میشود
مهمترین شکست فصل سوم را باید در قلب داستان جستوجو کرد؛ جایی که انتظار داریم یک معمای جنایی شکل بگیرد و ذهن تماشاگر را به مبارزه بطلبد. «کارآگاه علوی ۳» ظاهراً همه تجهیزات یک اثر پلیسی را دارد؛ جسد، مظنون، بازجویی، مأموران شهربانی و کارآگاهی با چهرهای متفکر. مشکل اینجاست که کنار هم چیدن این عناصر، معما نمیسازد.
پروندهها اغلب فاقد پیچیدگی لازماند و مسیر رسیدن به مجرم چنان هموار طراحی شده که تماشاگر فرصت چندانی برای حدس زدن، تردید کردن یا غافلگیر شدن پیدا نمیکند. نبوغ کارآگاه نیز بیشتر موضوعی است که سریال اصرار دارد آن را به مخاطب بقبولاند، بیآنکه شواهد دراماتیک قانعکنندهای ارائه دهد.
نمونه آشکار این ضعف در پرونده ابتدایی دیده میشود؛ جایی که انگیزه قتل و مسیر کشف حقیقت، ظرفیت یک داستان پرتعلیق را پیدا نمیکنند. گویی نویسندگان تصور کردهاند هر اتفاقی که در فضای شهربانی قدیم رخ دهد، خودبهخود جذابیت جنایی خواهد داشت. مشکل دیگر، استفاده تزئینی از تاریخ است. مناسبات سیاسی دوران تاریخی فیلم گاهی به توضیحاتی مستقیم و نتیجهگیریهایی قابل پیشبینی تقلیل پیدا میکند. تاریخ در چنین ساختاری به جای آنکه پیچیدگی تازهای به جنایت ببخشد، وسیلهای برای رساندن داستان به مقصدی از پیش تعیینشده میشود.
تهران قدیم یا نمایشگاه لباسهای نو؟
سازندگان برای بازآفرینی فضای تاریخی، سراغ دکورهای پرجزئیات، اتومبیلهای قدیمی و لباسهای رسمی رفتهاند. نتیجه در برخی قابها چشمنواز است و فیلمبرداری نیز گاه موفق میشود تصویری خوشترکیب بسازد. بااینحال، زیبایی قاب لزوماً به معنای باورپذیری جهان داستان نیست. تهران این سریال بیش از اندازه تمیز، آراسته و نمایشی است. شخصیتها گاهی چنان مرتب و اتوکشیده ظاهر میشوند که انگار برای حضور در یک مراسم تشریفاتی آماده شدهاند.
چهرهپردازی زنان نیز در مواردی با تصویری که از جامعه سال ۱۳۱۹ انتظار میرود، فاصله دارد. ایراد جدیتر، فقدان زندگی در این فضاست. خیابان و اداره و خانه باید نشانی از طبقه اجتماعی، وضعیت اقتصادی و فرهنگ زمانه داشته باشند. اینجا بسیاری از عناصر بیشتر برای دیده شدن چیده شدهاند تا برای ساختن جهانی زنده. آشفتگی تقویم داستان هم به این بیاعتباری دامن میزند. فصل سوم به سال ۱۳۱۹ بازمیگردد، درحالیکه سرگذشت علوی در فصلهای قبلی، بهویژه روایت سالهای پس از ۱۳۲۰، پرسشهایی درباره سن، بازنشستگی و جایگاه برادرزادهاش ایجاد میکند. سازندگان توضیح دراماتیک روشنی برای این جابهجایی ارائه نمیدهند و انتظار دارند مخاطب بدون پرسش، روایت تازه را بپذیرد.
کارآگاهی که بیشتر ژست میگیرد
بهنام تشکر بازیگر توانمندی است، ولی توانایی بازیگر همیشه به معنای تناسب او با هر نقشی نیست. مشکل تشکر در این مجموعه، بیش از سابقه کمدیاش، ناتوانی شخصیت در ایجاد اقتدار و جذابیت است. کارآگاه تازه با مکثهای حسابشده، نگاههای سنگین و رفتاری متظاهر به هوشمندی ظاهر میشود، بیآنکه عمق روانی لازم را پیدا کند. گاه احساس میشود لباس و کلاه و بارانی، وظیفه شخصیتپردازی را بر عهده گرفتهاند.
حضور احمد نجفی نیز بیشتر یادآور فاصله میان دو نسل سریال است. حتی شوخیهای دستیاران و روابط عاطفی فرعی، به جای ایجاد تنوع، گاهی ریتم روایت را مختل میکنند. سریال در بخش شنیداری نیز امضای مشخصی ندارد. تیتراژ و موسیقی نمیتوانند همان حس رازآلود و شخصیت مستقلی را بسازند که مخاطب از چنین مجموعهای انتظار دارد. صدای ماندگار منوچهر اسماعیلی در فصل نخست، بخشی از هویت علوی بود؛ هویتی که نسخه جدید جایگزین مؤثری برای آن پیدا نکرده است.
دعوایی پرسروصدا، سریالی کمرمق
حواشی پشتصحنه نیز دستکمی از آشفتگی روی پرده ندارند. حسن هدایت، خالق دو فصل پیشین، آشکارا از تغییر فیلمنامه، انتخاب بازیگران و مسیر تولید انتقاد کرده و حتی خواستار توقف ادامه ساخت مجموعه شده است. او معتقد است ورود شخصیت برادرزاده، ساختار اولیه داستان را برهم زده است.پرویز امیری، تهیهکننده فصل سوم، در مقابل از گروه تولید دفاع کرده و انتقادهای هدایت را غیرمنصفانه دانسته است. البته امیری بعدتر توضیح داده که بخشی از اظهاراتش درست منعکس نشده است. اختلاف هنرمندان اتفاق تازهای نیست، ولی پرسش مهم این است که چرا مجموعهای با چنین پیشینهای، بدون دستیابی به توافقی روشن درباره هویت شخصیت اصلی ساخته شده است؟
تلویزیون میتواند مالک حقوق یک مجموعه باشد، ولی مالک علاقه مخاطب به آن نیست. اعتبار یک شخصیت با دستور مدیریتی ساخته نمیشود و با تغییر نام عوامل نیز تضمین نخواهد شد. «کارآگاه علوی ۳» نمونه نگرانکنندهای از تلویزیونی است که به جای پرورش شخصیتهای تازه، همچنان به اعتبار ساختههای قدیمی خود پناه میبرد. پرونده اصلی این سریال دیگر کشف قاتل نیست؛ کشف این حقیقت است که چرا تلویزیون با وجود چنین میراثی، هنوز نمیداند چگونه یک داستان پلیسی درست تعریف کند.