کاربر گرامی

برای استفاده از محتوای اختصاصی و ویدئو ها باید در وب سایت هفت صبح ثبت نام نمایید

با ثبت نام و خرید اشتراک به نسخه PDF روزنامه، مطالب و ویدئو‌های اختصاصی و تمامی امکانات دسترسی خواهید داشت.

کدخبر: ۶۰۱۷۷۲۹۰
تاریخ خبر:
بازخوانی متفاوت حماسه هومر با امضای کارگردان اوپنهایمر

اودیسه؛ شاهکار بصری یا حماسه‌ای سرد؟

اودیسه؛ شاهکار بصری یا حماسه‌ای سرد؟

کریستوفر نولان در اقتباس سینمایی از حماسه «اودیسه» چه تصویری از سفر اسطوره‌ای اودیسئوس ارائه کرده و آیا توانسته شکوه داستان هومر را با امضای خاص سینمای خود به اثری ماندگار تبدیل کند؟

به گزارش هفت صبح، کریستوفر نولان از آن دسته فیلمسازانی است که برای ورود به سینما به تحصیلات آکادمیک در این رشته نیاز نداشت. او در دانشگاه کالج لندن ادبیات انگلیسی خواند و علاقه اش به فیلمسازی را از دوران کودکی تا سال های دانشجویی دنبال کرد. نولان در ۲۶ سالگی و با بودجه ای حدود ۶ هزار دلار نخستین فیلم بلندش، «تعقیب»، را ساخت؛ اثری کم هزینه که آغازگر مسیری شد که بعدها به خلق فیلم هایی مانند «یادگاری»، «پرستیژ»، «شوالیه تاریکی»، «تلقین»، «میان ستاره ای» و «اوپنهایمر» انجامید.

اهمیت نولان فقط به ساخت فیلم های پیچیده و پرهزینه محدود نمی شود. او از معدود کارگردانانی است که توانسته میان سینمای مولف و سرگرمی جریان اصلی ارتباط برقرار کند. آثارش معمولا با استقبال مخاطبان روبه رو می شوند و در عین حال، موضوع بحث منتقدان و علاقه مندان جدی سینما قرار می گیرند. این ویژگی در «اودیسه» نیز به چشم می خورد؛ فیلمی که نولان برای ساخت آن سراغ یکی از مهم ترین متون ادبیات کلاسیک غرب رفته و تلاش کرده است حماسه ای چند هزار ساله را با زبان سینمای معاصر روایت کند.

«اودیسه» از همان ابتدا پروژه ای بلندپروازانه به نظر می رسید؛ اقتباسی از اثری که سرشار از سفرهای دریایی، جنگ، موجودات اساطیری، خدایان و آزمون های اخلاقی است. نولان در این فیلم بار دیگر به سراغ موضوعاتی مانند زمان، خاطره، گناه، سرنوشت و پیامد تصمیم های انسانی رفته است. با این حال، نتیجه نهایی اثری یکدست و بی نقص نیست. «اودیسه» در بخش هایی به اوج توانایی های فنی و بصری سینما می رسد، اما در پرداخت عاطفی شخصیت ها و ایجاد پیوندی عمیق میان مخاطب و قهرمان داستان، همیشه موفق عمل نمی کند.

کریستوفر نولان

 

از حماسه هومر تا برداشت شخصی کریستوفر نولان

«ایلیاد» و «اودیسه» از مشهورترین آثار منسوب به هومر، شاعر یونان باستان، هستند. این دو منظومه رویدادهای مهمی از جهان اساطیری یونان را روایت می کنند و تاثیر گسترده ای بر ادبیات و هنر غرب گذاشته اند. «ایلیاد» بیشتر بر جنگ تروآ و پیامدهای آن تمرکز دارد، در حالی که «اودیسه» داستان بازگشت اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، از این جنگ به خانه را دنبال می کند.

در روایت مشهور جنگ تروآ، پاریس، شاهزاده تروآ، هلن را از اسپارت با خود می برد. هلن همسر منلائوس، پادشاه اسپارت، است و این اتفاق بهانه ای برای لشکرکشی یونانیان به سوی تروآ می شود. آگاممنون، برادر منلائوس و فرمانده سپاه یونان، نیروهای متحد را گرد هم می آورد و جنگی طولانی آغاز می شود. پس از سال ها نبرد و ناتوانی یونانیان در فتح شهر، اودیسئوس نقشه ساخت اسب تروآ را مطرح می کند؛ حیله ای که سرانجام به سقوط شهر می انجامد.

اما پیروزی در جنگ پایان ماجرا نیست. اودیسئوس و همراهانش برای بازگشت به خانه راهی سفری می شوند که به جای یک مسیر کوتاه، سال ها به طول می انجامد. آن ها در مسیر خود با موجودات عجیب، خدایان خشمگین و خطرهای گوناگون روبه رو می شوند. در نهایت، تمام همراهان اودیسئوس جان خود را از دست می دهند و او پس از سال ها تنهایی به ایتاکا بازمی گردد؛ جایی که پنه لوپه، همسرش، و تلماخوس، پسرش، مدت ها در انتظار او بوده اند.

اقتباس سینمایی از چنین داستانی کار ساده ای نیست. بخش مهمی از جذابیت منظومه هومر به جهان اساطیری آن وابسته است؛ جهانی که در آن خدایان در سرنوشت انسان ها دخالت می کنند و موجوداتی مانند سایکلاپس، سیرن ها و جادوگران بخشی از واقعیت داستان هستند. فیلمساز باید میان وفاداری به متن اصلی و ساخت اثری سینمایی با ریتم و منطق روایی مستقل تعادل برقرار کند.

نولان در اقتباس خود تلاش کرده است ضمن حفظ بخش های اصلی حماسه، آن را با دغدغه های شخصی اش پیوند بزند. او به جای آنکه صرفا مجموعه ای از ماجراهای اساطیری را کنار هم قرار دهد، داستان را به سفری درباره عذاب وجدان، فرسودگی روانی و پیامدهای جنگ تبدیل می کند. این رویکرد یکی از مهم ترین تفاوت های فیلم با یک اقتباس صرفا ماجراجویانه است.

فیلم the Odyssey

 

بازی با زمان؛ این بار نه به اندازه اوپنهایمر ضروری

یکی از امضاهای سینمای نولان، روایت غیرخطی و جابه جایی میان زمان های مختلف است. او در «یادگاری»، «تلقین»، «دانکرک» و «اوپنهایمر» از ساختارهای روایی متفاوتی استفاده کرد تا تجربه تماشای فیلم را به بخشی از مضمون آن تبدیل کند. در «اودیسه» نیز این ویژگی حضور دارد، اما میزان موفقیت آن محل بحث است.

خط اصلی داستان در زمانی جریان دارد که سال ها از جنگ تروآ گذشته و اودیسئوس هنوز به خانه بازنگشته است. او در جزیره ای دورافتاده به سر می برد و گذشته، خاطرات جنگ و اتفاقاتی که در مسیر بازگشت تجربه کرده، به تدریج در روایت آشکار می شوند. بخش هایی از سفر او به شکل فلش بک نمایش داده می شود و روایت گذشته با وضعیت کنونی شخصیت ها در ایتاکا پیوند می خورد.

در همین زمان، پنه لوپه با گروهی از خواستگاران روبه رو است که با تصور مرگ اودیسئوس به خانه او آمده اند و در پی تصاحب جایگاه پادشاهی هستند. تلماخوس نیز تلاش می کند از سرنوشت پدرش باخبر شود و در برابر شرایطی که در خانه شکل گرفته، واکنش نشان دهد. به این ترتیب، فیلم تنها سفر اودیسئوس را دنبال نمی کند، بلکه انتظار و بلاتکلیفی خانواده او را نیز به موازات آن پیش می برد.

این ساختار از نظر حفظ ریتم و ایجاد تعلیق کارکرد دارد، اما در مقایسه با «اوپنهایمر» کمتر به ضرورت درونی فیلم تبدیل می شود. در آن اثر، جابه جایی میان زمان ها به فهم بهتر شخصیت اوپنهایمر و پیامدهای تصمیم هایش کمک می کرد و در نهایت به ساختار معنایی فیلم پیوند می خورد. در «اودیسه» گاهی احساس می شود فلش بک ها بیش از آنکه لایه تازه ای به مضمون اضافه کنند، برای شکستن توالی ماجراها و حفظ جذابیت روایت به کار رفته اند.

این برداشت در میان منتقدان خارجی نیز دیده می شود. وب سایت Rotten Tomatoes در جمع بندی نقدهای اولیه فیلم، به دیدگاه هایی اشاره کرده که ساختار غیرخطی نولان را موفق و تاثیرگذار می دانند؛ از جمله منتقدانی که موازی شدن مسیر اودیسئوس و تلماخوس را عامل تقویت پیوند عاطفی پایان فیلم می دانند. در مقابل، برخی منتقدان معتقدند جابه جایی های زمانی این بار به اندازه آثار قبلی نولان خلاقانه نیست و حتی می تواند از تاثیر احساسی بعضی لحظات بکاهد.

برای نمونه، کاتیا وودز از رسانه Cup of Soul معتقد است غریزه نولان برای روایت با زمان های شکسته، که معمولا یکی از نقاط قوت اوست، در مواجهه با ساختار اپیزودیک داستان هومر نتیجه کاملا موفقی ندارد. در سوی دیگر، دیوید گونزالس از The Cinematic Reel، پیوند تدریجی داستان پدر و پسر را از نقاط قوت فیلم می داند و معتقد است همگرایی این دو مسیر در پرده پایانی، به نتیجه ای عاطفی و قابل قبول منتهی می شود.

نقد و بررسی فیلم The Odyssey | حماسۀ هومر به روایت کریستوفر نولان

 

زمان؛ چیزی که حتی قهرمانان اساطیری هم نمی توانند شکست دهند

زمان در «اودیسه» تنها یک ابزار روایی نیست، بلکه یکی از مهم ترین مفاهیم داستان به شمار می رود. اودیسئوس پس از سال ها جنگ و سفر، سرانجام به خانه بازمی گردد، اما بازگشت او به معنای بازگشت به گذشته نیست. در این مدت، هم خودش تغییر کرده و هم خانواده و سرزمینش شرایط متفاوتی پیدا کرده اند.

نولان در اینجا به موضوعی نزدیک می شود که در آثار قبلی اش نیز حضور داشته است: انسان می تواند با هوش، قدرت و اراده بر بسیاری از موانع غلبه کند، اما در برابر گذر زمان ناتوان است. اودیسئوس ممکن است از جنگ جان سالم به در ببرد، از دست موجودات اساطیری فرار کند و با خدایان روبه رو شود، اما نمی تواند سال های از دست رفته را به زندگی خود بازگرداند.

پیتر بردشاو، منتقد روزنامه گاردین، در نقد خود به همین جنبه روان شناختی داستان توجه کرده است. او فیلم را روایتی درباره رنج پس از جنگ و آسیب های روانی ماندگار آن می داند؛ وضعیتی که در آن بازگشت جسمانی سربازان به خانه لزوما به معنای بازگشت روحی و روانی آن ها به زندگی پیشین نیست. از نگاه بردشاو، «اودیسه» فقط درباره سفر یک قهرمان نیست، بلکه درباره نسلی است که جنگ زندگی اش را تغییر داده و حتی پس از پایان نبرد نیز نمی تواند از پیامدهای آن رهایی پیدا کند.

این خوانش، یکی از مهم ترین لایه های فیلم را آشکار می کند. نولان به جای تمرکز صرف بر پیروزی اودیسئوس در برابر موانع، به بهایی می پردازد که این پیروزی از او گرفته است. در این نگاه، قهرمان داستان پس از پایان جنگ دیگر همان فردی نیست که روز نخست راهی تروآ شد.

نقد و بررسی فیلم The Odyssey | حماسۀ هومر به روایت کریستوفر نولان | گیمفا

 

تصویری از فیلم The Odyssey (2026) | نورپردازی سکانس‌های داخلی توسط ابزاری نوآورانه به نام «پیراهدرون» اتمسفر خاصی را ساخته است. همچنین طراحی اتاق پنه‌لوپه به یکی از منحصر به فردترین امضاهای بصری فیلم تبدیل شده است.

با اینکه کریستوفر نولان شاهکار‌های متعددی در ژانر علمی-تخیلی خلق کرده است، اما او همواره به استفادۀ حداقلی از CGI شهرت دارد. بی‌تردید در کنار موارد فوق، یکی از دستاوردهای بصری فیلم جلوه‌های ویژۀ بصری آن محسوب می‌شود. از آن‌جایی که اودیسۀ هومر در زمرۀ آثار فانتزی محسوب می‌شود، جلوه‌های ویژۀ بصری به مثابۀ یکی از ارکان اصلی فیلم تصور می‌شد. اما نولان در این فیلم سعی داشته در عین وفاداری به متن اصلی، داستانی زمینی‌تر و باورپذیرتر ارائه کند و در همین راستا، از نمایش یک سری از فانتزی‌های هومر می‌گذرد. با این وجود، چندین سکانس فانتزی و مهم در فیلم وجود دارند که جلوه‌های ویژۀ بصری بی‌نظیری دارند.

یکی از ماندگارترین سکانس‌های فیلم، سکانس ورود اودیسئوس و همراهانش به درون غار و مواجهه با سایکلاپس محسوب می‌شود. اگرچه حضور غولی تک چشم در فیلمی از کریستوفر نولان ممکن است برای برخی طرفداران او، سخت باشد اما نولان به قدری آن سکانس را ماهرانه کارگردانی کرده که پذیرفتن آن کار چندان سختی نیست. نکتۀ قابل تحسین در عملکرد تیم جلوه‌های ویژۀ بصری یکدستی تصویر ارائه شده با فضای کلی فیلم است. به قدری جلوه‌های ویژۀ این سکانس و صحنه‌های مشابه (تبدیل شدن یاران اودیسئوس به خوک نزد سیرس) طبیعی کار شده که گویا چنین موجوداتی حقیقتا وجود دارند!

نقد و بررسی فیلم The Odyssey | حماسۀ هومر به روایت کریستوفر نولان | گیمفا

 

تصویر؛ جایی که نولان بار دیگر قدرت سینما را به رخ می کشد

اگر قرار باشد «اودیسه» را در یک بخش بی چون و چرا تحسین کنیم، باید به جنبه های فنی و بصری آن اشاره کنیم. نولان همواره از طرفداران فیلم برداری روی نگاتیو و استفاده از دوربین های IMAX بوده و در این پروژه نیز این علاقه را به سطح تازه ای رسانده است. فیلم به طور کامل با دوربین های فیلمی بزرگ فرمت IMAX تصویربرداری شده؛ تصمیمی که از نظر فنی چالش های قابل توجهی برای گروه تولید به همراه داشته است.

هویته ون هویتما، مدیر فیلم برداری فیلم، در کنار نولان تلاش کرده است از مقیاس بزرگ قاب های IMAX برای نمایش دریاها، سواحل، کشتی ها و چشم اندازهای طبیعی استفاده کند. نتیجه، تصاویری است که در بسیاری از لحظات، عظمت جهان داستان را به شکلی ملموس به تماشاگر منتقل می کنند. این انتخاب صرفا یک نمایش فنی نیست؛ ابعاد قاب و گستردگی مناظر به مخاطب یادآوری می کند که اودیسئوس در برابر جهانی بسیار بزرگ تر از توان فردی خود قرار گرفته است.

در نقد گاردین نیز از چشم اندازهای گسترده و تاثیرگذار فیلم برداری ون هویتما به عنوان یکی از نقاط قوت اصلی اثر یاد شده است. پیتر بردشاو به ویژه از نمایش دریا و مناظر طبیعی تمجید می کند و معتقد است فیلم در سکانس های نبرد و سفرهای دریایی، از ظرفیت پرده بزرگ سینما به خوبی بهره می برد.

مجله ورایتی نیز در نقد خود، چشم اندازهای وسیع شنزارها، دریا و مناطق خشک را از جنبه های چشمگیر فیلم می داند و تماشای آن در سالن IMAX را تجربه ای به مراتب تاثیرگذارتر توصیف می کند. از نگاه این رسانه، «اودیسه» در لحظاتی که به نمایش عظمت بصری و صحنه های پرتحرک متکی است، بیشترین قدرت خود را نشان می دهد.

نقد و بررسی فیلم The Odyssey | حماسۀ هومر به روایت کریستوفر نولان | گیمفا

 

نورپردازی و طراحی صحنه؛ بازآفرینی جهانی باستانی

یکی دیگر از بخش های قابل توجه فیلم، استفاده از نور طبیعی و منابع نوری درون صحنه است. در سکانس های بیرونی، نور خورشید و ماه نقش مهمی در شکل دادن به فضای تصویر دارند و در صحنه های داخلی نیز نور شمع و آتش، حس حضور در فضایی متعلق به دوران باستان را تقویت می کند.

نولان و ون هویتما در طراحی نور به دنبال ایجاد تصویری هستند که بیش از آنکه شبیه دکورهای استودیویی به نظر برسد، حس حضور در محیطی واقعی را منتقل کند. این رویکرد در کنار طراحی صحنه و استفاده از معماری و عناصر بصری الهام گرفته از جهان باستان، به فیلم هویتی مشخص می دهد.

طراحی فضای داخلی خانه اودیسئوس نیز در روایت اهمیت دارد. اتاق پنه لوپه و نحوه جدا شدن فضای شخصی او از محیطی که خواستگاران در آن حضور دارند، به انزوای این شخصیت و موقعیت دشوارش اشاره می کند. طراحی صحنه در اینجا فقط جنبه تزئینی ندارد و به شکل غیرمستقیم درباره جایگاه پنه لوپه در جامعه مردسالار داستان اطلاعات می دهد.

البته زیبایی بصری فیلم گاهی به نقطه ضعف آن تبدیل می شود. در برخی لحظات، میزان صیقل خوردگی تصویر و طراحی لباس ها باعث می شود جهان باستانی فیلم بیش از حد امروزی و آراسته به نظر برسد. این مسئله به ویژه در طراحی لباس بعضی شخصیت ها قابل مشاهده است. لباس آگاممنون از نظر ایجاد تصویری مقتدر و متمایز موفق عمل می کند، اما همیشه حس تعلق به یک دوره تاریخی مشخص را منتقل نمی کند.

این موضوع با انتخاب زبان و دیالوگ ها نیز ارتباط دارد. نولان در بخش هایی از فیلم از زبانی امروزی و عباراتی استفاده می کند که فاصله اثر با فضای تاریخی را بیشتر می کند. چنین تصمیمی به خودی خود اشتباه نیست و می تواند به ارتباط آسان تر مخاطب با داستان کمک کند، اما وقتی در کنار طراحی لباس و برخی انتخاب های دیگر قرار می گیرد، جهان فیلم را به فضایی اساطیری و خارج از زمان تبدیل می کند؛ نه بازآفرینی دقیق یونان باستان.

نقد و بررسی فیلم The Odyssey | حماسۀ هومر به روایت کریستوفر نولان | گیمفا

 

نورپردازی و طراحی صحنه؛ بازآفرینی جهانی باستانی

یکی دیگر از بخش های قابل توجه فیلم، استفاده از نور طبیعی و منابع نوری درون صحنه است. در سکانس های بیرونی، نور خورشید و ماه نقش مهمی در شکل دادن به فضای تصویر دارند و در صحنه های داخلی نیز نور شمع و آتش، حس حضور در فضایی متعلق به دوران باستان را تقویت می کند.

نولان و ون هویتما در طراحی نور به دنبال ایجاد تصویری هستند که بیش از آنکه شبیه دکورهای استودیویی به نظر برسد، حس حضور در محیطی واقعی را منتقل کند. این رویکرد در کنار طراحی صحنه و استفاده از معماری و عناصر بصری الهام گرفته از جهان باستان، به فیلم هویتی مشخص می دهد.

طراحی فضای داخلی خانه اودیسئوس نیز در روایت اهمیت دارد. اتاق پنه لوپه و نحوه جدا شدن فضای شخصی او از محیطی که خواستگاران در آن حضور دارند، به انزوای این شخصیت و موقعیت دشوارش اشاره می کند. طراحی صحنه در اینجا فقط جنبه تزئینی ندارد و به شکل غیرمستقیم درباره جایگاه پنه لوپه در جامعه مردسالار داستان اطلاعات می دهد.

البته زیبایی بصری فیلم گاهی به نقطه ضعف آن تبدیل می شود. در برخی لحظات، میزان صیقل خوردگی تصویر و طراحی لباس ها باعث می شود جهان باستانی فیلم بیش از حد امروزی و آراسته به نظر برسد. این مسئله به ویژه در طراحی لباس بعضی شخصیت ها قابل مشاهده است. لباس آگاممنون از نظر ایجاد تصویری مقتدر و متمایز موفق عمل می کند، اما همیشه حس تعلق به یک دوره تاریخی مشخص را منتقل نمی کند.

این موضوع با انتخاب زبان و دیالوگ ها نیز ارتباط دارد. نولان در بخش هایی از فیلم از زبانی امروزی و عباراتی استفاده می کند که فاصله اثر با فضای تاریخی را بیشتر می کند. چنین تصمیمی به خودی خود اشتباه نیست و می تواند به ارتباط آسان تر مخاطب با داستان کمک کند، اما وقتی در کنار طراحی لباس و برخی انتخاب های دیگر قرار می گیرد، جهان فیلم را به فضایی اساطیری و خارج از زمان تبدیل می کند؛ نه بازآفرینی دقیق یونان باستان.

نقد و بررسی فیلم The Odyssey | حماسۀ هومر به روایت کریستوفر نولان | گیمفا

 

مت دیمون؛ قلب تپنده فیلم

«اودیسه» از نظر بازیگری مجموعه ای از ستارگان شناخته شده را در کنار هم قرار داده است؛ مت دیمون در نقش اودیسئوس، ان هثوی در نقش پنه لوپه، تام هالند در نقش تلماخوس، رابرت پتینسون در نقش آنتینوس، زندایا در نقش آتنا و شارلیز ثرون در نقش کالیپسو از جمله بازیگران اصلی فیلم هستند.

با وجود حضور این گروه پرشمار، مت دیمون مهم ترین بار عاطفی فیلم را بر دوش می کشد. او باید شخصیتی را به تصویر بکشد که از یک سو فرمانده ای باهوش و قاطع است و از سوی دیگر، در اثر جنگ و سال ها دوری از خانه به انسانی فرسوده تبدیل شده است. دیمون در بسیاری از لحظات با چهره و حرکات محدود، خستگی و اندوه شخصیتی را منتقل می کند که دیگر نمی تواند به سادگی به زندگی پیشین خود بازگردد.

ورایتی نیز انتخاب دیمون را یکی از تصمیم های موفق نولان می داند. از نگاه این رسانه، بازیگر نقش اودیسئوس با نمایش اندوه و فرسودگی درونی قهرمان، به فیلم جنبه انسانی بخشیده است؛ جنبه ای که در میان صحنه های عظیم و اتفاقات اساطیری اهمیت زیادی دارد.

ان هثوی نیز در نقش پنه لوپه شخصیتی را بازی می کند که باید میان وفاداری به همسر غایب و فشارهای اطرافیان تعادل برقرار کند. با این حال، یکی از انتقادهای ورایتی به فیلم این است که روابط خانوادگی و احساسات میان اعضای خانواده اودیسئوس به اندازه روابط میان مردان و مفاهیمی مانند وفاداری، خیانت و شرافت پرداخت نشده اند. این نقد به یکی از مشکلات اصلی فیلمنامه اشاره دارد: فیلم در نمایش موقعیت های بزرگ و تعارض های اخلاقی موفق تر از پرداخت جزئیات عاطفی روابط است.

رابرت پتینسون نیز در نقش آنتینوس، چهره ای تهدیدآمیز و جاه طلب ارائه می دهد. جان لگویزمائو در نقش ائومائوس، خدمتکار وفادار و نابینای اودیسئوس، از دیگر بازیگرانی است که حضورش در فیلم مورد توجه منتقدان قرار گرفته است. ورایتی حتی احساسات مربوط به وفاداری و انتظار این شخصیت را از ملموس ترین بخش های عاطفی فیلم می داند.

 

موسیقی لودویگ گورانسون؛ صدایی متفاوت برای یک حماسه باستانی

موسیقی متن «اودیسه» را لودویگ گورانسون ساخته است؛ آهنگسازی که پیش از این با همکاری نولان در «اوپنهایمر» توانایی خود را در خلق موسیقی هایی متفاوت و تاثیرگذار نشان داده بود. او در این فیلم نیز به جای تکیه کامل بر الگوهای متداول موسیقی حماسی، به سراغ صداها و سازهایی رفته که با فضای تاریخی داستان ارتباط دارند.

استفاده از سازهای باستانی مانند لیر و اولوس، در کنار ترکیب های صوتی مدرن، به موسیقی فیلم هویتی مستقل می دهد. این انتخاب باعث شده موسیقی متن صرفا همراهی کننده تصاویر نباشد، بلکه در ساخت فضای اساطیری و انتقال حس خطر و تنهایی نقش فعالی داشته باشد.

ورایتی نیز از موسیقی گورانسون در کنار فیلم برداری ون هویتما به عنوان یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذاری تجربه سینمایی فیلم یاد می کند. در نقد این رسانه، صدای کوبنده و ترکیب ارکسترال و الکترونیک موسیقی، در کنار مناظر عظیم فیلم، به ایجاد حس شکوه و مقیاس حماسی کمک می کند.

 

مشکل اصلی فیلم؛ فرصت های از دست رفته برای درگیر کردن احساسات مخاطب

با وجود تمام دستاوردهای فنی و بصری، «اودیسه» در بخش هایی از روایت با مشکل روبه رو می شود. داستان هومر سرشار از اتفاقاتی است که می توانند بر شخصیت اصلی اثر عمیقی بگذارند؛ مرگ همراهان، مواجهه با موجودات اساطیری، دوری طولانی از خانواده و آگاهی از پیامدهای تصمیم های گذشته. اما فیلم گاهی آن قدر سریع از این لحظات عبور می کند که فرصت کافی برای تاثیرگذاری آن ها فراهم نمی شود.

این مسئله در پرداخت شخصیت همراهان اودیسئوس نیز دیده می شود. بسیاری از آن ها در طول سفر جان خود را از دست می دهند، اما چون فرصت کافی برای شناخت شخصیت و رابطه شان با اودیسئوس وجود ندارد، مرگشان همیشه آن تاثیری را که باید بر مخاطب نمی گذارد. در نتیجه، عذاب وجدان قهرمان داستان در بعضی بخش ها بیشتر از طریق موسیقی، بازی دیمون و دیالوگ ها منتقل می شود تا از دل رابطه ای که پیش تر میان شخصیت ها شکل گرفته باشد.

ورایتی نیز به فاصله عاطفی فیلم اشاره می کند. این رسانه معتقد است «اودیسه» از نظر بصری و در سطح تجربه حسی بسیار درگیرکننده است، اما همیشه نمی تواند همان اندازه که چشم و گوش مخاطب را تحت تاثیر قرار می دهد، احساسات او را نیز درگیر کند. به بیان دیگر، فیلم در خلق صحنه های عظیم و هیجان انگیز موفق تر از ساخت پیوند عاطفی عمیق با برخی شخصیت هاست.

منتقد ورایتی همچنین معتقد است نیمه نخست فیلم، به دلیل جابه جایی های پیاپی در زمان، گاهی فاقد یک زمان حال مشخص می شود. هرچند این ساختار می تواند سردرگمی و آشفتگی ذهنی اودیسئوس را بازتاب دهد، اما در عین حال ممکن است ارتباط مخاطب با مسیر بازگشت او را دشوارتر کند.

 

اسب تروآ؛ پیروزی نظامی یا آغاز یک فاجعه اخلاقی؟

یکی از مهم ترین ایده های مضمونی فیلم، بازنگری در مفهوم قهرمانی است. اودیسئوس در آغاز داستان به دلیل طراحی نقشه اسب تروآ، فرمانده ای زیرک و پیروز به شمار می رود. او با حیله ای هوشمندانه شهری را فتح کرده و نام خود را در تاریخ جنگ ثبت کرده است. اما گذر زمان و تجربه پیامدهای آن پیروزی، نگاهش را تغییر می دهد.

در فیلم، اسب تروآ فقط یک ابزار نظامی نیست؛ نمادی از عبور از مرزهای اخلاقی برای رسیدن به هدف است. یونانیان با استفاده از فریب وارد شهری می شوند که ساکنانش تصور می کنند جنگ به پایان رسیده است. نتیجه این حیله، سقوط تروآ و کشتار گسترده مردم آن است. اودیسئوس در ابتدا از موفقیت نقشه خود احساس غرور می کند، اما در ادامه با پیامدهای تصمیمش روبه رو می شود.

پیتر بردشاو در نقد گاردین، بر همین جنبه از روایت تاکید می کند. او معتقد است نولان جنگ تروآ را نه صرفا نبردی برای بازپس گیری هلن، بلکه رقابتی بر سر منافع و مسیرهای تجاری نیز به تصویر می کشد. از نگاه این منتقد، فیلم بیش از آنکه به لحظه پیروزی نظامی اهمیت بدهد، به آشفتگی و رنجی می پردازد که پس از آن به وجود می آید.

این نگاه با یکی از دغدغه های همیشگی نولان ارتباط دارد: پیامد تصمیم هایی که در لحظه ممکن است هوشمندانه یا ضروری به نظر برسند، اما در بلندمدت نتایجی غیرقابل کنترل ایجاد می کنند. اودیسئوس در پایان سفر خود دیگر صرفا به عنوان قهرمانی که تروآ را فتح کرده شناخته نمی شود؛ او مردی است که باید با مسئولیت تصمیم هایش زندگی کند.

در این خوانش، بازگشت به خانه نیز نوعی مواجهه با گذشته است. اودیسئوس نمی تواند جنگ را از ذهن خود پاک کند و نمی تواند وانمود کند که پیروزی اش هیچ هزینه ای نداشته است. همین مسئله «اودیسه» را از یک ماجراجویی ساده درباره بازگشت قهرمان به خانه فراتر می برد.

 

منتقدان خارجی درباره اودیسه چه می گویند؟

استقبال منتقدان از «اودیسه» در مجموع بسیار مثبت بوده است. این فیلم در زمان بررسی، در وب سایت Rotten Tomatoes امتیاز ۹۴ درصد را بر اساس بیش از ۵۰۰ نقد دریافت کرده و امتیاز مخاطبان آن نیز به ۹۶ درصد رسیده است. در وب سایت Metacritic نیز میانگین امتیاز منتقدان ۸۸ از ۱۰۰ ثبت شده است. این ارقام نشان می دهند که فیلم در سطح بین المللی با استقبال گسترده ای روبه رو شده، هرچند نقدهای منفی و میانه نیز درباره آن وجود دارد.

روزنامه گاردین در نقدی پنج ستاره، فیلم را اثری بلندپروازانه و باشکوه توصیف کرده است. پیتر بردشاو بیش از هر چیز به نگاه فیلم به هزینه انسانی جنگ، آسیب های روانی و دشواری بازگشت به زندگی عادی توجه دارد. از نظر او، نولان موفق شده است داستانی اساطیری را به روایتی درباره رنج های انسانی و پیامدهای جنگ تبدیل کند. البته بردشاو به وجود لحظاتی با دیالوگ های ساده و مستقیم نیز اشاره می کند، اما این مسئله را در برابر جاه طلبی کلی فیلم چندان تعیین کننده نمی داند.

ورایتی نگاه دوگانه تری به فیلم دارد. این رسانه «اودیسه» را اثری عظیم، پرهیجان و از نظر فنی چشمگیر می داند که در بسیاری از لحظات تماشاگر را مجذوب می کند. با این حال، منتقد ورایتی معتقد است فیلم از نظر احساسی کمی سرد و دور از مخاطب باقی می ماند. به باور او، دیمون یکی از مهم ترین عوامل حفظ ارتباط انسانی فیلم است و سکانس های مربوط به سایکلاپس، سیرس و اسب تروآ از برجسته ترین لحظات آن به شمار می روند.

مجموعه نقدهای منتشر شده در Rotten Tomatoes نیز نشان می دهد که اختلاف نظرها بیشتر درباره جایگاه فیلم در کارنامه نولان و کیفیت اقتباس او از هومر است. برخی منتقدان آن را به عنوان یکی از بزرگ ترین دستاوردهای کارگردان معرفی کرده اند، در حالی که گروهی دیگر معتقدند با وجود شکوه فنی و جاه طلبی روایی، فیلم به قدرت «اوپنهایمر» یا «دانکرک» نمی رسد. درباره ساختار زمانی نیز دیدگاه ها متفاوت است: گروهی آن را عاملی برای زنده تر شدن روایت می دانند و برخی دیگر معتقدند این شیوه از قدرت داستان اپیزودیک هومر می کاهد.

نکته جالب در نقدهای خارجی، بحث درباره میزان وفاداری فیلم به متن اصلی است. برخی منتقدان معتقدند نولان توانسته بدون تبدیل کردن اثر هومر به یک متن دست نخورده و موزه ای، روح داستان را حفظ کند و آن را به مسائل معاصر پیوند بزند. در مقابل، گروهی نیز به زبان مدرن و برخی ناهمخوانی های تاریخی فیلمنامه اشاره کرده اند. این اختلاف نظر نشان می دهد که «اودیسه» بیش از آنکه صرفا بازسازی یک حماسه باستانی باشد، برداشت شخصی نولان از آن است.

 

جمع بندی؛ حماسه ای بزرگ با ضعف هایی در قلب روایت

«اودیسه» اثری جاه طلبانه است که بسیاری از ویژگی های شاخص سینمای کریستوفر نولان را در خود دارد: روایت غیرخطی، توجه به زمان، صحنه های عظیم، استفاده گسترده از IMAX، موسیقی تاثیرگذار و علاقه به بررسی پیامدهای اخلاقی تصمیم های انسانی. هویته ون هویتما و لودویگ گورانسون نیز با فیلم برداری و موسیقی متن خود، نقش مهمی در شکل گیری تجربه ای سینمایی و باشکوه داشته اند.

مت دیمون در نقش اودیسئوس یکی از مهم ترین نقاط قوت فیلم است و حضور بازیگرانی مانند ان هثوی، رابرت پتینسون و جان لگویزمائو به جهان داستانی آن تنوع بخشیده است. در کنار این موارد، بازخوانی مفهوم قهرمانی و توجه به هزینه انسانی جنگ، به فیلم عمقی فراتر از یک ماجراجویی اساطیری می دهد.

با این حال، فیلم در بخش هایی از شخصیت پردازی و پرداخت عاطفی به اندازه توانایی های فنی خود موفق نیست. برخی اتفاقات مهم با شتاب روایت می شوند، تعدادی از شخصیت های فرعی فرصت کافی برای تاثیرگذاری پیدا نمی کنند و ساختار غیرخطی نیز همیشه به غنای معنایی داستان اضافه نمی کند. همچنین بعضی انتخاب های بصری و زبانی، فاصله فیلم با فضای تاریخی مورد نظر را بیشتر کرده اند.

در نهایت، «اودیسه» را می توان یکی از جاه طلبانه ترین تجربه های سینمایی نولان دانست؛ فیلمی که در خلق شکوه بصری و بازآفرینی جهان اساطیری موفق است، اما در تبدیل تمام این عظمت به تجربه ای عمیقا احساسی، به نتیجه ای کامل نمی رسد. شاید بهترین توصیف برای آن همان فاصله ای باشد که ورایتی میان تحسین فنی و درگیری عاطفی ترسیم می کند: اثری که تماشایش روی پرده بزرگ تجربه ای فراموش نشدنی است، اما لزوما در تمام لحظات نمی تواند به قلب مخاطب راه پیدا کند.

کدخبر: ۶۰۱۷۷۲۹۰
تاریخ خبر:
ارسال نظر