نقد فیلم ادیسه «The Odyssey» | جاه‌طلبانه‌ترین حماسه نولان؛ این اثر شاهکار است یا اغراق؟!

به گزارش هفت صبح روایتی حماسی و اساطیری که راوی سفر دشوار و قهرمانانه‌ی اودیسئوس است. می‌توان گفت مهم‌ترین تمایز اودیسه با دیگر آثار نولان، نسبتی است که فیلم با یکی از مهم‌ترین شاهکارهای ادبی جهان برقرار کرده است. با توجه به اهمیت ادبی منبع اقتباس، علاوه بر بررسی ویژگی‌های سینمایی، به جهان هومر نیز سر خواهیم زد و به میزان موفقیت بازنمایی این جهان اسطوره‌ای توسط نولان خواهیم پرداخت.

خلاصه‌ داستان فیلم اودیسه

فیلم اودیسه روایتگر سفر پرمخاطره‌ی اودیسئوس، پادشاه ایتاکا و قهرمان جنگ تروا، برای بازگشت به سرزمین خود است. سفری که در ابتدا ساده به نظر می‌رسد، اما با طوفان‌ها، خشم خدایان، موجودات افسانه‌ای و بحران‌های انسانی به آزمونی دشوار تبدیل می‌شود. در روایتی موازی، همسر و فرزند اودیسئوس نیز با چالش‌های ناشی از غیبت او روبه‌رو هستند. داستان فیلم بر اساس اودیسه‌ی هومر شکل گرفته است، اما برخی رخدادهای مرتبط با جنگ تروا در ایلیاد هومر و روایت‌های انه‌اید ویرژیل نیز در آن دیده می‌شود. اساس تمرکز فیلم بر کانون خانواده و پیامدهای اخلاقی جنگ استوار است.

فیلم اودیسه اقتباس از چه کتابی است؟

درباره‌ فیلم اودیسه

تهیه‌کنندگی فیلم را اما توماس، همسر نولان، و خود نولان مشترکاً بر عهده داشته‌اند. همچنین هویته فن هویتما فیلم‌بردار، جنیفر لیم تدوینگر و لودویگ گورانسون به‌عنوان آهنگساز از دیگر عوامل فیلم بوده‌اند. مت دیمون در نقش اودیسئوس، تام هالند در نقش تله‌ماخوس و آن هاتاوی در نقش پنه‌لوپه ایفای نقش کرده‌اند. همچنین رابرت پتینسون، لوپیتا نیونگو، زندایا، شارلیز ترون، جان برنثال، بنی سفدی و الیوت پیج نیز از دیگر بازیگران اصلی هستند.

رده‌ سنی فیلم و کتاب

رده‌‌ی سنی فیلم با درجه‌ی R (بزرگسال) اعلام‌ شده است. از دلایل این رده‌‌ی سنی می‌توان به خشونت، خون‌ریزی و صحنه‌های ترسناک اشاره کرد.

برای اودیسه‌ی هومر اما رده‌سنی دقیقی وجود ندارد. بااین‌حال، می‌توان این اثر را برای مخاطب چهارده‌سال به بالا پیشنهاد کرد. خشونت در تصویرپردازی از فیلم رقیق‌تر و اشارات جنسی غیرصریح هستند، اما مضامین جدی مانند جنگ، مرگ، انتقام، سوگ و نیروهای الهی در آن حضور پررنگ‌تری دارند. به این دلایل و همچنین زبان ادبی کهن، خواندن اودیسه‌ی هومر برای افراد کم‌سن دشوار خواهد بود.

نقد فیلم اودیسه

اودیسه فیلمی جاه‌طلبانه، عظیم و از نظر بصری چشمگیر است که در تلاش برای پیوندزدن جهان اسطوره‌ای هومر با دغدغه‌های همیشگی نولان، به نتایجی درخشان و البته به انتخاب‌هایی بحث‌برانگیز می‌رسد. فیلم در مقیاس و اجرا قدرت زیادی دارد، اما همین گستردگی در بخش‌هایی مانع از تمرکز عاطفی و عمق‌یافتن برخی موقعیت‌ها می‌شود. اودیسه تنها به شکوه بصری و مقیاس بزرگش تکیه نمی‌کند. فیلم در میان این همه حادثه و تصویر تماشایی، تلاش می‌کند قهرمانش را انسانی‌تر نشان دهد و به جنگ، بازگشت به خانه و پیامدهای آن نگاه شخصی‌تری داشته باشد. همین نگاه، هم بخشی از جذابیت فیلم را می‌سازد و هم بعضی از ضعف‌های آن را به وجود می‌آورد. 

فیلمنامه و روایت

یکی از عناصر اصلی و پیش‌برنده‌ی فیلم، روایت غیرخطی است. هرچند این ساختار در ابتدای فیلم درک خط روایت را دشوار می‌کند، اما به فیلم این امکان را داده تا هم‌زمان به گذشته و حال اودیسئوس، سفر درونی و بیرونی‌اش و همچنین دو رکن دیگر روایت، یعنی قصه‌ی همسر و فرزند اودیسئوس، پرداخته شود و چالش گستردگی داستان برطرف شود. گاهی نحوه‌ی چیدمان این روایت‌های موازی آشفته است و با یک‌سو شدن تدریجی روایت‌های فیلم، بهبود می‌یابد. 

پایان‌بندی فیلم از نقاط قوت اصلی است، اما انفجاری و ناگهانی از راه رسیده و خاموش می‌گردد. این نقطه‌ی عطف انفجاری در کنار کشمکش طولانی و ثابت فیلم، نوعی عدم توازن ایجاد کرده که با پایان‌بندی تأثیرگذار فیلم جبران می‌شود. اما جز پایان‌بندی، در باقی فیلم، پرش‌های زمانی و مکانی ناگهانی، عمیق‌شدن در موقعیت‌ها را دشوار کرده است. 

شخصیت‌پردازی و بازیگری‌ها

مانند نوع روایت، گستردگی جهان داستان در عمق شخصیت‌ها اثر منفی گذاشته است، چراکه بیشتر تکیه‌ی روایت بر رویدادهاست تا مسائل روانی و انگیزه‌ی شخصیت‌ها. برای مثال، سفر درونی اودیسئوس بیشتر به یک حادثه‌ی بیرونی و پیرنگی شباهت دارد تا یک تحول روحی.

سهم اصلی شخصیت‌پردازی‌ها بیشتر از فیلمنامه بر دوش بازیگر بوده است. ترکیب فیزیک و بیان دقیق و طراحی‌شده‌ی دیمون با بازی عاطفی و درونی‌اش، بهترین نقش‌آفرینی کارنامه‌ی او را ساخته و وی را از گزینه‌های محتمل نامزدی اسکار کرده است. همچنین بازی آن هاتاوی تأثیرگذار بوده و رابرت پتینسون تحسین‌آمیز است. بازی تام هالند و شارلیز ترون با توجه به محدودیت‌های فیلمنامه استاندارد است و حضور زندایا به‌عنوان یک سلبریتی در این نقش نمادین و کوتاه، تقریباً زائد است.

فضاسازی، طراحی صحنه، فیلم‌برداری

توانایی بصری فیلم از نکات قوت به‌شمار می‌رود. تمامی قاب‌ها تماشایی‌اند و انتخاب نماهای وسیع برای چنین قصه‌ی وسیعی اثربخش است، هرچند انحصار شخصیت را می‌شکند. نورپردازی و طراحی صحنه‌ی واقع‌گرایانه، اودیسه را نه به‌عنوان یک قصه‌ی اساطیری، بلکه به‌عنوان قصه‌ای انسانی می‌شناساند. البته گریز افراطی از نمایش دقیق شخصیت‌های افسانه‌ای و استفاده از جلوه‌های ویژه، به تأثیرگذاری این موقعیت‌ها آسیب زده است.

موسیقی

موسیقی لودویگ گورانسون، با خلق فضای موسیقایی باستانی، تجربه‌ی جدیدی در حوزه‌ی موسیقی متن رقم زده و به فضاسازی کمک کرده است. اما به نظر می‌رسد در حد تجربه باقی مانده و فیلم بدون موسیقی نیز آسیب مهمی نمی‌بیند.

ریتم و تدوین

پرش‌های زمانی و مکانی و کات‌های ناگهانی هم به کشش و تپندگی فیلم کمک کرده‌اند و گاهی نیز به جریان فیلم آسیب زده‌اند. در اوایل فیلم، پرش‌ها به لحاظ بصری و روایی نازیباست و اتصال منطقی و بصری‌ای میان نمای قبلی و نمای جدید وجود ندارد و همین توجه مخاطب را از فیلم پرت می‌کند. این مسئله در اواسط فیلم به کندی بیش از اندازه‌ی ریتم می‌رسد و با نزدیک‌شدن به پایان فیلم، نقشی درست در روایت ایفا می‌کند. ریتم در لحظاتی خسته‌کننده است، اما در مجموع با حوادث متعدد در یک پلان و یا کات‌های ناگهانی، فیلم گیرایی خود را حفظ کرده است.

کیفیت اثر به‌عنوان اقتباس

اودیسه‌ی نولان نگاهی تفسیری و تأویلی به این حماسه داشته است. فیلم در تلاش است با استفاده از منظومه به‌عنوان پیش‌زمینه (بک‌گراند)، حامل مفاهیم اخلاقی و ضدجنگ باشد. نولان در خط اصلی داستان به منبع خود وفادار است، اما برخی عناصر، شخصیت‌ها و وقایع داستانی را در جهت تفسیر خود از هومر دگرگون کرده است.

بررسی درون‌مایه و مضامین اثر

می‌توان گفت نوعی نقد اخلاقی به سیاست در جهان مدرن، انگیزه‌ی بیان مجدد این قصه‌ی کهن بوده است. نقد خشونت، نقد جنگ به بهانه‌ی گسترش تمدن، از درون‌مایه‌های اصلی اثر است. در نهایت، عشق به خانواده، انسانیت و رهایی از بار گناه است که به قدرت و نفوذ سیاسی غلبه می‌کند و این شعار مهم فیلم می‌شود. با وجود وقایع جنگی مختلف، نولان در تلاش برای بازنمایی تأثیر جنگ در روان آدمی بوده است.

نقاط قوت فیلم

• زیبایی بصری: طراحی صحنه‌ی واقع‌گرا، نماهای وسیع و تماشایی IMAX از مناظر، هیجان بصری در صحنه‌های نبرد، تجربه‌ای سینمایی رقم زده که در نماهای بسیاری حامل لذت بصری است.
• بازیگری: مت دیمون با بازیگری طراحی‌شده، دقیق و در عین حال درونی خود، به‌عنوان قهرمان، پدر و همسری درک‌پذیر ظاهر شده است. حضور تماشایی رابرت پتینسون با نفرت‌انگیزی خالصانه، به تقابل خیر و شر حساسیت بخشیده است. همچنین آن هاتاوی با حضوری زنانه، عاطفی و در عین حال کاریزماتیک می‌درخشد.
• مضامین تأثیرگذار انسانی: مضامین اخلاقی قصه در ذات خودشان اثربخش‌اند و در یک‌سوم پایانی فیلم، لایه‌های جدیدی به مفهوم فیلم می‌بخشند.
• پایان‌بندی، اوج گرفتن روایت: رهایی انفجاری خشم، انتقام و عشق به خانواده، پس از یک کشمکش داستانی طولانی، در اثرگذاری خود موفق است.

نقاط ضعف فیلم

• انتخاب‌های بی‌مورد: غیر از سه بازیگر نام‌برده، نوعی سلبریتی‌زدگی در کار پیداست که بیش از درخشش در نقش‌های فرعی، تنها سبب حواس‌پرتی مخاطب می‌شوند. حضور ترویس اسکات و حتی زندایا در فیلم بی‌مورد و قابل جایگزین است. همچنین تغییر نژادی کاراکترها و دورشدن از ظاهر یونانی، از جمله استفاده از بازیگر رنگین‌پوست برای نقش هلن، بیش از آنکه باعث فرهنگ‌سازی نژادی باشد، مخاطب را از جهان اثر خارج می‌کند.
• در سطح‌ماندن شخصیت‌ها: با میزان شدت وقایع بیرونی و گستردگی داستان، سطحی‌بودن شخصیت‌ها و عدم همذات‌پنداری عاطفی توسط مخاطب، بیشتر به چشم می‌آید.
• شعار و کلیشه: تفسیر اخلاقی نولان از حماسه‌ی هومر، از جهاتی تحمیلی به روایت داستان به نظر می‌رسد؛ مقدمه‌چینی حضور این مفاهیم به دقت انجام نشده است.
• اتصال پلان‌ها در تدوین: پرش‌های ناگهانی در ابتدای فیلم میان پلان‌ها، بدون منطق بصری و اتصال‌های مفهومی صورت گرفته و این کات‌ها را بی‌منطق و ناگهانی جلوه می‌دهد.

مقایسه‌ی کتاب اودیسه با فیلم

هرچند روایت اصلی، شخصیت‌های اصلی و موضوع اصلی در فیلم حفظ شده است، اما به جهت رسیدن به یک ساختار سینمایی، بسیاری از بخش‌های کتاب حذف یا جابه‌جا شده‌اند. برخی وقایع نیز از منابع دیگری افزوده شده‌اند. برخی از این تفاوت‌ها از این قرارند:

• تفاوت روایی: در منظومه‌ی هومر نیز نوعی ساختار غیرخطی حاکم است؛ زمان روایت از حال به گذشته و از گذشته به حال می‌رود، همچنین حکایت خود اودیسئوس از خاطرات گذشته در این تغییر زمانی سهیم است. در فیلم اما از ساختار غیرخطی به گونه‌ای بسیار پیچیده‌تر استفاده شده است. نولان از برخی خاطرات گذشته‌ی اودیسئوس در کتاب به‌عنوان روایت اصلی بهره برده است.
• تفاوت شخصیت‌ها: در فضای فیلم، حضور خدایان نیز به گونه‌ای بازنمایی شده تا قصه بدون حضور آن‌ها نیز قابل درک باشد. حضور خدایان در فیلم غیرمستقیم و در قالب تجربه‌ای وجدانی/روانی است. همچنین خود اودیسئوس نیز در قالبی انسانی‌تر و باورپذیرتر بازنمایی شده است. چندین شخصیت نیز در فیلم حذف و یک شخصیت به آن از منابع دیگر افزوده شده است.
• اسب تروا: حکایت اسب تروا در کتاب اودیسه، با این جزئیات نیامده است. نولان برای تکامل این قصه از انه‌اید ویرژیل استفاده کرده است.
• پایان‌بندی: در کتاب، قصه در این نقطه پایان نمی‌پذیرد و ماجرا ادامه پیدا می‌کند. همچنین نولان به بخشی از کتاب که برای پایان برگزیده است، یک پایان دیگر اضافه می‌کند.
• تفاوت در لحن و فضا، مضمون و پیام اثر: شاید این مهم‌ترین تفاوت باشد. اثر هومر، مانند هر اثر مشابه در ملل دیگر، با غلبه‌ی روح حماسی و پهلوانی پیش می‌رود؛ مضامین جهان‌شمول و بنیادین، و جهان ترسیم‌شده، یک جهان اساطیری است. در فیلم، تمرکز به جای این روح پهلوانی و یا خدایان، به روح زخم‌خورده‌ی یک جنگجوست که بیش از برتری‌ها و پیروزی‌ها، با سرگشتگی‌ها و بحران‌های درونی سر و کار دارد.

جوایز و افتخارات فیلم

تا نیمه‌ی سال ۲۰۲۶ جوایز فیلم از این قرار بوده است:

• Critics Choice Seal of Distinction
• Astra Midseason Movie Awards
• Heartland Film

این فیلم برای چه کسانی مناسب است؟

این فیلم برای کسانی مناسب است که:

• به فیلم‌های حماسی و اساطیری، اکشن و ماجراجویانه علاقه دارند؛
• از سینمای کریستوفر نولان لذت می‌برند؛
• به اساطیر یونان و اقتباس‌های ادبی علاقه‌مندند؛
• تجربیات سینمایی بزرگ را دوست دارند.

اول کتاب اودیسه را بخوانیم یا فیلم را ببینیم؟

با تمام نسبت این دو اثر، فیلم نولان استقلال سینمایی خود را حفظ کرده است. در نتیجه، پس از تماشا یا مطالعه‌ی هرکدام، می‌توان به سراغ دیگری رفت. آشنایی اولیه با کتاب، تجربه‌ی سینمایی را دقیق‌تر و مشاهده‌ی فیلم سینمایی ما را به مطالعه‌ی کتاب علاقه‌مند می‌سازد.

برای مشاهده‌ی بیشتر، از میان اقتباس‌های مهم دیگر می‌توان از این سه اقتباس یاد کرد:

•  Ulysses ۱۹۵۴
• The Odyssey ۱۹۹۷
•  O Brother, Where Art Thou? ۲۰۰۰

دیالوگ‌های ماندگار

جمع‌بندی

جای هیچ شکی نیست که یکی از مهم‌ترین فیلم‌های امسال، با تعدادی از بهترین نقش‌آفرینی‌های سال، بر پرده‌ی نقره‌ای آمده است. اقتباسی که هم به‌شدت تخریب شده و هم شدیداً تحسین شده است. برخی از این نقدها متعصبانه و برخی بیش از اندازه خوش‌بینانه‌اند. اما باید دانست که هرساله یکی از بهترین کارگردان‌های دو دهه‌ی اخیر سینما، اثرش را با محوریت یکی از کهن‌ترین آثار ادبی منتشر نمی‌کند. هرچند اودیسه تا عنوان بهترین فیلم‌ نولان فاصله‌ دارد، اما اثری جاه‌طلبانه است که در آن مؤلف از حاشیه‌ی امن بیرون آمده و برای ساعاتی، می‌تواند مخاطب را با خود همراه و احساساتش را درگیر سازد.