کارت هرمز همچنان در اختیار ایران
تهران: تنگه باز نیست و باز شدنش منوط به پذیرش شروط ایران است
هفت صبح| دونالد ترامپ در تازه‌ترین گفت‌وگوی خود با مجله «تایم» در پاسخ به پرسشی درباره احتمال بستن تنگه هرمز از سوی ایران گفت: «همیشه تهدیدی از سوی ایران وجود داشت و برای مدتی هم کار کرد اما ما اساسا آن را روی خودشان بستیم. آنها گفتند که ما تنگه را می‌بندیم. من گفتم اگر آن را ببندید، با مشکل بزرگی مواجه خواهید شد. ما آن را در اختیار گرفتیم». ترامپ در ادامه برای توضیح ادعای خود درباره وضعیت کنونی تنگه هرمز، گفت: «ما دیشب بشکه‌های نفت بیشتری از تنگه عبور دادیم تا هر زمان دیگری در تاریخ تنگه. دیشب رکورد زدیم». او همچنین مدعی شد که اکنون تهران دیگر توانایی سابق را برای کنترل تنگه ندارد.
ادعاهای مقامات آمریکایی
ترامپ در این مصاحبه، پیشنهاد اخیر ایران برای بازگشایی تنگه هرمز را نیز رد کرد و گفت: «ایرانی‌ها پیشنهادی درباره باز کردن تنگه هرمز ارائه کردند. من برخی بخش‌های آن را دیده‌ام، اما نه همه آن را و این پیشنهاد کافی نیست». وقتی از او پرسیده شد چرا این پیشنهاد را کافی نمی‌داند، پاسخ داد: «چون چیزهایی که یک سال پیش با آنها موافقت نمی‌کردم، امروز هم با آنها موافقت نخواهم کرد».
مارک روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز چند روز پیش در موضعی مشابه مدعی شده بود: «تقریبا همان میزان نفتی که پیش از درگیری از این مسیر عبور می‌کرد، همچنان در حال انتقال است، اما نفت ایران از این جریان مستثنا است». پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا هم در اواخر شهریور گفته بود: «ما کنترل تنگه را در دست داریم. ما این نبرد را تمام خواهیم کرد».
موضع مقامات آمریکا به طور یکسان این است که اکنون آمریکا در تنگه هرمز دست برتر را دارد و مسئله بسته بودن تنگه حل شده است. آنها به نوعی می‌خواهند چنین القاء کنند که کارت تنگه هرمز برای ایران سوخته است. بسیاری باور دارند چنین موضعی برای آن است که بعد از این ایران نتواند در مذاکره با آمریکا بر مسئله تنگه هرمز تمرکز کند و این اهرم فشار از موضوع مذاکرات خارج شود اما آیا واقعا کارت تنگه هرمز برای ایران سوخته است؟
راستی‌آزمایی ادعای مقامات آمریکایی
واقعیت‌های میدانی چنین نشان نمی‌دهد و یک پرسش مهم در پی ادعاهای مقامات آمریکایی به وجود می‌آید؛ نخست آنکه اگر تنگه تحت کنترل کامل آمریکا قرار دارد، چرا همچنان بازگشایی آن موضوع مذاکره میان تهران و واشنگتن است و چرا عبور کشتی‌ها همچنان با محدودیت، ریسک امنیتی و هزینه‌های بالا همراه است؟ برای پاسخ به این پرسش باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت؛ «باز بودن تنگه» به معنای عبور برخی کشتی‌ها و «عادی بودن وضعیت کشتیرانی» که این دو با یکدیگر متفاوت‌اند. واقعیت میدانی نشان می‌دهد که تنگه هرمز در وضعیتی نیست که بتوان آن را یک مسیر کاملا متوقف‌شده دانست.
کشتی‌ها از آن عبور می‌کنند و میزانی از نفت و گاز نیز از مسیر تنگه خارج می‌شود اما هم‌زمان، میزان رفت‌وآمد، سطح امنیت و شرایط عبور با وضعیت پیش از جنگ فاصله زیادی دارد. بر اساس داده‌های موسسه «کپلر» که رویترز منتشر کرده است، صادرات نفت خام تولیدکنندگان اصلی خاورمیانه در ماه سپتامبر به حدود ۱۶ میلیون و ۳۲۸ هزار بشکه در روز رسیده است؛ یعنی بالاترین میزان از زمان آغاز جنگ. صادرات از مسیر تنگه هرمز نیز در ماه اخیر حدود ۹ میلیون و ۷۱۹ هزار بشکه در روز برآورد شده است. با این حال، مجموع صادرات منطقه هنوز حدود ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه در روز پایین‌تر از سطح صادرات در بهمن ماه 1404 است.
این آمار نشان می‌دهد گرچه میزانی از نفت صادر می‌شود اما اولا میزانی نیست که بتوان بر آن اساس ادعای مقامات آمریکا را تأیید کرد؛ به این معنی که بگوییم وضعیت صادرات نفت مثل دوران پیش از جنگ است و ثانیا عبور و مرور همچنان به شدت پر ریسک و پر هزینه است و ثالثا ایران در مدت اخیر برای جلوگیری از درگیری مجدد قدری نسبت به عبور و مرور با گشاده‌دستی مواجه شده است و اتفاقات اخیر نشان داده است که هر زمان بخواهد می‌تواند تنگه را به قدری ناامن کند که ورود و خروج نفتکش‌ها و کشتی‌های باری تقریبا به صفر برسد. با این اوصاف گرچه در ایام اخیر میزانی از نفت از تنگه هرمز عبور کرده است اما ابزار بستن تنگه از دست ایران خارج نشده است و این توانمندی همچنان به طور کامل در اختیار ایران است.
بررسی وضعیت تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ نشان می‌دهد که در آن ایام، روزانه حدود ۱۲۵ کشتی تجاری بزرگ، شامل نفتکش‌ها، کشتی‌های حمل گاز، کشتی‌های فله‌بر و کشتی‌های کانتینری، از تنگه هرمز عبور می‌کردند؛ آماری که تقریبا هیچ نسبتی با شرایط کنونی ندارد.
موضع مقامات ایران
روایت در تهران اما طور دیگری است. مقامات ایران می‌گویند روزانه صرفا تعدادی کشتی با هماهنگی و مجوز ایران قادر به عبور بوده‌اند و تنگه در حال حاضر کاملا در اختیار ایران است و کشتی‌ها صرفا در چارچوب‌ها و مقررات ایران می‌توانند عبور کنند و ایران برای چنین کشتی‌هایی امنیت تردد را برقرار می‌کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در روزهای اخیر از طرح هفت‌روزه تهران برای بازگشایی تنگه هرمز سخن گفته است. او اعلام کرد که ایران طرح مشخصی را برای بازگشایی تنگه ارائه کرده و اکنون اجرای آن به پذیرش آمریکا بستگی دارد. اواخر شهریور بود که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران، گفته بود: «ما در یک جنگ تمام عیار نظامی و پیچیده با دشمن قدرتمند هستیم. در برخی مقاطع، دشمن توفیق اندکی پیدا کرده و توانسته به فرض چند کشتی را عبور دهد اما نکته اصلی این است که نیروهای نظامی ما کنترل تنگه را به‌طور کامل در دست دارند و اجازه باز شدن آن را نمی‌دهند. در هر کجا حرکتی از دشمن ببینند، با اقتدار و دقت عکس‌العمل نشان می‌دهند و اجازه نمی‌دهند آنها از تنگه عبور کنند».
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز مطرح کرده بود: «در جلسه‌ای با آقای پزشکیان و عراقچی قرار شد که ما شروط خودمان را در آمریکا ابلاغ کنیم. بحث جدید و شرط جدیدی مطرح نیست و ابلاغ شروط ماست. تا زمانی که شروط ما محقق نشود تنگه هرمز باز نمی‌شود و مذاکره نمی‌کنیم. اینکه چرا وارد این فاز شدیم روشن است. زیرا آمریکایی‌ها قابل اعتماد نیستند. ما دنبال دیپلماسی جدید هستیم».
رضایی از شروطی سخن می‌گوید که عباس عراقچی در جریان سفرش به نیویورک به آمریکایی‌ها ارائه کرد؛ شروطی از جمله پایان خصومت‌ها در همه جبهه‌ها به ویژه لبنان، رفع محاصره دریایی، تعلیق تحریم‌های نفتی و آزادسازی دست‌کم 12 میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه شده ایران. در قبال این شروط ایران متعهد می‌شد که ظرف مدت هفت روز تنگه را به طور کامل باز کند که دونالد ترامپ به سرعت آنها را رد.
حالا ایران می‌گوید تا زمانی که این شروط محقق نشود، تنگه باز نخواهد شد. در همین زمینه حسین محبی، سخنگوی سپاه، اعلام کرد که تا تحقق شروط ایران، دست از تنبیه آمریکا برنمی‌دارد. او همچنین مطرح کرد: «آمریکا ادعا می‌کند تنگه هرمز باز است تا از گرانی نفت جلوگیری کند، اما کنترل آن در دست نیروهای دریایی سپاه است. پیش از جنگ، روزانه ده‌ها تا بیش از صد شناور از تنگه عبور می‌کردند؛ اکنون تنها نفت شرکای تجاری ایران با اجازه تهران عبور می‌کند».
هدف ترامپ از ادعاهای اخیر و رد شروط ایران
مقامات ایران همچنین می‌گویند اگر عبور کشتی‌ها تحت ترتیبات امنیتی و با در نظر گرفتن شروط تهران انجام شود، این به معنای بازگشایی کامل تنگه نیست. آمریکا اما در مقابل می‌گوید تا زمانی که کشتی‌ها امکان عبور دارند و نیروهای آمریکایی قادرند مسیر کشتیرانی را باز نگه دارند، تنگه باز است و حالا ترامپ یک گام فراتر گذاشته و در گفت‌وگوی اخیر خود با «تایم» گفته است: «ما آن را در اختیار گرفته‌ایم».
به نظر می‌رسد دونالد ترامپ می‌خواهد در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره چنین جلوه دهد که مسئله تنگه حل شده است. این شیوه او می‌تواند برای او و حزب جمهوری‌خواه یک فایده داشت باشد؛ آنکه تا انتخابات کنگره از یک سو زیر بار توافق با ایران نمی‌رود و در معرض نقدهای احتمالی بعد از توافق قرار نمی‌گیرد و از سوی دیگر چنین جلوه می‌دهد که تنگه هرمز باز شده و این کارت از دست ایران خارج شده است.
او می‌داند توافق با ایران به این سادگی‌ها نیست و اگر بخواهد به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیز برگردد، در داخل آمریکا در مواجهه با این نقد قرار می‌گیرد که امتیازات زیادی به ایران داده شد، بدون هیچ دستاورد ملموسی از جنگ. ترامپ تصور می‌کند پذیرش مفاد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برایش به معنی پذیرش شکست در جنگ است و نمی‌خواهد به آن تن دهد. این موضوع را می‌شود در آن بخش از حرف‌های ترامپ در گفت‌وگو با مجله «تایم» مشاهده کرد که می‌گوید پیشنهادات ایران را قبول نکردم چون کافی نبود و با چیزهایی که پیش از این با آنها موافقت نکرده بودم، امروز هم موافقت نمی‌کنم. اشاره ترامپ به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است و از آنجایی که شروط اخیر ایران به نوعی نسخه فشرده‌شده همان تفاهم‌نامه است، ترامپ به سرعت آن را رد کرد.
اکنون وضعیت تنگه هرمز در میان واقعیت و ادعا به سر می‌برد؛ واقعیتی که در آن کشتی‌ها به راحتی نمی‌توانند عبور کنند و ایران هنوز می‌تواند کنترل آن را در اختیار داشته باشد و از آن سو ادعاهایی که از سوی مقامات آمریکایی مطرح می‌شود. بر اساس گزارش نیویورک‌تایمز ایران هر هفته ده‌ها پهپاد و موشک به سمت کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز شلیک می‌کند؛ حملاتی که عمدتا دور از چشم افکار عمومی انجام شده‌اند. با تکیه بر گزارش همین رسانه آمریکایی نیز می‌توان دریافت ادعای آمریکا مبنی بر باز بودن تنگه هرمز قابل اتکاء نیست و بیشتر نوعی فضاسازی رسانه‌ای با هدف بهتر کردن موقعیت جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره است.
تفاوت رویکرد ایران پیش و پس از رد شروط ایران از سوی ترامپ
احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، در پاسخ به اینکه روایت‌های ایران و آمریکا بر سر تنگه هرمز را چه‌طور ارزیابی می‌کنید، به «هفت صبح» گفت: «مدیریت تنگه هرمز در اختیار ایران است، اما آمریکایی‌ها از کریدور جنوبی تنگه، در سمت عمان، برخی کشتی‌ها را عبور می‌دهند. پیش از سفر هیئت ایران به نیویورک و زمانی که تصور می‌شد احتمال توافق و بازگشت به تفاهم‌نامه وجود داشت، ایران با تساهل برخورد می‌کرد و اجازه می‌داد روزانه دو تا سه میلیون بشکه نفت از این مسیر عبور کند. ایران نیز گاهی با نفتکش‌های کوچک برخورد می‌کرد، اما طرف مقابل کشتی دیگری می‌آورد و ایران نیز در برخی موارد چشم‌پوشی می‌کرد. اما پس از آنکه مذاکرات به نتیجه نرسید، ایران برای اینکه نشان دهد عبور و مرور از تنگه هرمز در اختیار ایران است، برخورد جدی‌تری با کشتی‌ها در پیش گرفت و آنها را هدف قرار داد. همچنین در بخشی از این کریدور مین‌گذاری کرده است. پس از مذاکرات، ایران موضع خود را محکم‌تر کرد».
سه سناریوی محتمل
او درباره شرایط کنونی حاکم در تنگه هرمز مطرح کرد: «باید از تنگه هرمز حدود ۳۰ میلیون بشکه نفت عبور کند و اکنون بیش از دو تا سه میلیون بشکه از آن عبور نمی‌کند. آمریکایی‌ها مدعی‌اند که کشتی‌ها را از این مسیر عبور می‌دهند، اما واقعیت این‌گونه نیست. آمریکا ادعا می‌کند که محاصره دریایی ایجاد کرده و ایران نمی‌تواند نفت خود را بفروشد. این ادعا درست است، اما ایران نیز می‌گوید اگر ما نمی‌توانیم نفت خود را بفروشیم، هیچ کشور دیگری هم نباید بتواند نفت خود را بفروشد. یک دیدگاه این است که باید به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بازگردیم.
وقتی آمریکا می‌داند که ایران از این تفاهم راضی است، مدام فشار وارد می‌کند. البته عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین نیز بی‌تأثیر نیستند؛ چراکه این دیدگاه وجود دارد که اگر آمریکا می‌خواهد با ایران به تفاهم برسد، نباید اجازه دهد ایران قدرت اول منطقه باشد. سناریوی دیگری که مطرح است، این است که ایران همان کاری را انجام دهد که یمنی‌ها با آمریکا انجام دادند و از این طریق برای لغو محاصره اقدام کند. یمنی‌ها به ناوهای هواپیمابر آمریکایی حمله کردند، اما ایران تاکنون چنین اقدامی نکرده است. در حال حاضر کشتی‌های حاضر در اقیانوس هند یا منحرف می‌شوند یا مورد بازرسی قرار می‌گیرند و یا تهدید می‌شوند.
عده‌ای معتقدند اگر قرار است این محاصره لغو شود، باید از طریق اقدام نظامی لغو شود. سناریوی دیگر این است که ایران نباید اجازه دهد هیچ نفتی از باب‌المندب و تنگه هرمز عبور کند تا همه دنیا از جنگ آمریکا با ایران متضرر شود. طرف مقابل می‌گوید ما محاصره را ادامه می‌دهیم تا ایران تسلیم شود. آمریکا علاوه بر محاصره دریایی، محاصره هوایی را نیز انجام داده است و ممکن است در ادامه، محاصره زمینی را هم دنبال کند. آنها ممکن است در کشورهای منطقه، از جمله آذربایجان، عراق و عربستان، اقداماتی انجام دهند».
دائمی بودن کارت تنگه هرمز
این نماینده مجلس در واکنش به این ادعا که اکنون کارت تنگه هرمز برای ایران سوخته است، توضیح داد: «کارت تنگه هرمز همچنان برای ایران وجود دارد. غربی‌ها می‌گویند نباید تنگه هرمز به ضد خود تبدیل شود. در هر پدیده‌ای راه‌حل نهفته است؛ برای تنگه هرمز نیز شاید جایگزین‌های محدودی وجود داشته باشد، اما جایگزین واقعی برای آن وجود ندارد. هیچ مسیری نمی‌تواند به‌طور کامل جای تنگه هرمز را بگیرد. اینکه تنگه هرمز به ضد خود تبدیل شود، بیشتر یک شعار است.
این تنگه جایگاه راهبردی خود را دارد و خواهد داشت. هر تنگه مهمی در دنیا بر معادلات جهانی اثرگذار است؛ یکی تنگه هرمز است، یکی تنگه مانش، یکی باب‌المندب و دیگری کانال سوئز. به هر صورت، جنگ و مقاومت ادامه دارد و اگر این وضعیت مدتی دیگر ادامه پیدا کند، آمریکا خواهد پذیرفت که امتیاز تنگه هرمز در اختیار ایران است؛ این چیزی است که آمریکا باید بپذیرد».
احتمال جنگ، حتی تا هفته آینده
او در پاسخ به این پرسش که کفه جنگ سنگین‌تر است یا مذاکره و اگر جنگی رخ دهد، چه زمانی خواهد بود، تشریح کرد: «ما اکنون در حوزه نظامی و سیاست خارجی موقعیت خوبی داریم. تا پیش از این، در گفت‌وگو با آمریکا مدام درباره مسئله هسته‌ای صحبت می‌کردیم، اما امروز هم تنگه هرمز در اختیار ماست و هم صنعت هسته‌ای در اختیار ماست. من در این زمینه که چه زمانی بار دیگر جنگی گسترده در بگیرد، تردید دارم. تا امروز فکر می‌کردم بعد از انتخابات کنگره یا جنگ یا توافق رخ می‌دهد اما اکنون تصور می‌کنم شرایط تقریبا شبیه جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه است؛ در آن مقاطع نیز هم‌زمان با جنگ، مذاکره می‌کردیم و اکنون همان سیگنال‌ها را دریافت می‌کنیم.
این احتمال وجود دارد که طرف مقابل با این تصور که بعد از انتخابات اقدام می‌کنم، بخواهد ما را فریب دهد و شاید حتی هفته آینده جنگ را آغاز کند. ممکن است آمریکا بخواهد نقشی که اسرائیل در جنگ 40 روزه ایفا می‌کرد را بر عهده امارات بگذارد و حتی ممکن است پیش از انتخابات کنگره جنگ آغاز شود. اما مشخص است که صحبت‌های ترامپ از روی استیصال است. او نمی‌تواند مسئله ایران را به پایان برساند. این پرسش مطرح است که چرا نمی‌تواند به توافق برسد. من امیدوارم جنگ ایران و آمریکا به سال‌ها ادامه پیدا نکند، اما چشم‌انداز موجود نشان می‌دهد که این احتمال همچنان وجود دارد».
هشدار به مسئولان نسبت به مخاطرات داخلی
بخشایش اردستانی درباره تأثیرات اقتصادی ادامه محاصره دریایی علیه ایران و احتمال بروز برخی مخاطرات امنیتی در داخل هم گفت: «به هر صورت اگر محاصره دریایی ادامه یابد، شرایط داخلی در ایران نیز سخت‌تر می‌شود. در این شرایط همه مسئولان باید از نظر اقتصادی، اجتماعی و انسجام داخلی بهتر عمل کنند. همین که سیگنال می‌دهید مسائل داخلی می‌تواند مخاطره‌آمیز باشد، یعنی تیم اقتصادی دولت باید فعال شود. ما از نظر اقتصادی دو نهاد داریم؛ یکی ساختار حاکمیتی و دیگری تیم اقتصادی دولت. هر دو باید از مردم حمایت کنند. کاری که شهرداری می‌خواهد انجام دهد و قصد دارد به مدت شش ماه قیمت‌ها را ثابت نگه دارد و برخی اقلام را تا ۴۰ درصد با تخفیف عرضه کند، یک اقدام حاکمیتی است.
اگر شهرداری بتواند قیمت کالاها را ثابت نگه دارد، یعنی دولت هم می‌تواند چنین کاری انجام دهد. همه باید تلاش کنند مردم به سمت قیام و شورش نروند. مردم ایران مادامی که جنگ وجود دارد و بیگانه می‌خواهد بر سرنوشت و استقلال آنها سیطره پیدا کند، معمولا شرایط را تحمل می‌کنند. این مسئله زمانی متفاوت است که جنگی در کار نباشد، اما مشکلات اقتصادی همچنان وجود داشته باشد. روش‌های موقتی می‌تواند تا حدی اوضاع را بهتر کند تا بتوانیم از این دوره عبور کنیم. اگر شهرداری در اقدام خود موفق باشد، یعنی دولت هم می‌تواند چنین کاری انجام دهد. اگر دولت نمی‌تواند این کار را انجام دهد، باید ایراد را در تیم اقتصادی جست‌وجو کرد».
در پایان آنچه از مجموع مواضع مقامات آمریکایی و ایرانی و مواضع بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیتی درباره وضعیت حاکم بر تنگه هرمز به دست می‌آید، آن است که ایران در حال حاضر کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد اما آمریکایی‌ها نیز توانسته‌اند تعدادی کشتی از این آبراه عبور دهند که البته این به معنی باز بودن تنگه هرمز نیست. از آن سو اما محاصره دریایی آمریکا علیه ایران نیز همچنان ادامه دارد و به موازات بسته‌بودن تنگه هرمز ایران نیز نمی‌تواند نفت خود را صادر کند.
