بازنویسی هرمز| تفاهمنامه به روایت غریبآبادی و بقایی
مجلس طرحی را بررسی میکند که دولت و نیروهای مسلح را موظف به تأمین امنیت و مدیریت تنگه هرمز میکند
گروه سیاسی | وضعیت تنگه هرمز هنوز مبهم است؛ از یکسو چند روز پیش اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه اعلام کرد ایران و عمان در آستانه تدوین نهایی بیانیهای مشترک درباره تنگه قرار دارند و کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه نیز جزئیاتی از این طرح ارائه کرد و از آن سو روز گذشته خبر رسید که بر اساس دادههای شرکت تحلیل دریایی «کپلر» که به نقل از رویترز منتشر شده، تردد نفتکشها در تنگه هرمز در هفته جاری به شدت کاهش یافته و تنها ۶ فروند نفتکش حامل نفت خام از این آبراه استراتژیک عبور کردهاند.
کاهش بیسابقه تردد کشتیها در تنگه هرمز در حالی رخ داده که دونالد ترامپ روز جمعه مدعی شد تنگه هرمز را در کنترل دارد. بر اساس دادههای کپلر، میانگین تردد روزانه کشتیها از تنگه هرمز در دوران پیش از جنگ حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ فروند بوده است و این عدد در دوران اوج درگیری به میانگین روزانه به حدود ۱۰ تا ۱۳ فروند رسیده بود. همچنین آمارها نشان میدهد که از ابتدای هفته تاکنون، درمجموع ۲۱ فروند کشتی وارد تنگه هرمز شدهاند که اکثر آنها مسیر تحت کنترل ایران را برای عبور انتخاب کردهاند. حالا مشخص نیست که آیا با رسیدن ایران و عمان به تفاهمنامهای درباره تنگه هرمز، وضعیت این آبراه به حالت عادی باز میگردد یا خیر؟
تفاهمنامه به روایت غریبآبادی و بقایی
بقایی روز چهارشنبه گفته بود گفتوگوهای دو دولت ساحلی تنگه هرمز، با هدف تعیین یک مسیر تردد ایمن برای کشتیرانی تجاری در این تنگه در دو ماه اخیر در جریان بوده و ابعاد مختلف فنی، حقوقی، امنیتی و زیست محیطی آن در مراجع ذیصلاح کشورمان مورد بررسی قرار گرفته است».
غریبآبادی نیز در ششم مرداد مطرح کرده است: «دو پیشنهاد داریم یک پیشنهاد ما و یک پیشنهاد عمان. به دوستان عمانی گفتیم این مسیر ۶۰ ساله دیگر مورد قبول ایران نیست چون هر دو ورود و خروج در آبهای سرزمینی عمان است و چون ما با وضعیت جدیدی در منطقه مواجهیم و باید اشراف بیشتری بر ورود و خروج کشتیها داشته باشیم. عمانیها گفتند میتوانیم یک طرحی را بدهیم که ۵۰ درصد دست ایران و ۵۰ درصد دست عمان. به آنها گفتیم حتی اگر یک صلح پایدار برقرار شود، کریدور میانی را قبول نداریم».
او به تازگی نیز در گفتوگویی با خبرگزاری «ایرنا» درباره جزئیات تفاهم ایران و عمان، گفته است: «تقریبا روی تمامی موضوعات مطرح شده، از جمله نقشه مسیرهای ورود و خروج ترافیک دریایی و ابعاد جانبی آن با عمان -چون موضوع تنها یک نقشه نیست- تفاهمات اصولی انجام شده است. پیشرفتهای زیادی در گفتوگوها با عمان حاصل شده و این پیشرفتها در آستانه نهایی شدن قرار دارد.
یکسری موارد دیگر هم در کنار نقشه، یا مسیرهای عبور و مرور، مطرح است و مسئله فقط خود مسیر نیست، مانند بحث حاکمیت دولتهای ساحلی و تأمین امنیت آنها، ترتیبات آینده، ایجاد یک مرکز مشترک هماهنگی بین ایران و عمان برای هدایت ترافیک دریایی، اخذ اطلاعات لازم از شناورهایی که میخواهند از طریق تنگه هرمز، از دریای عمان به خلیج فارس و بالعکس، ورود و خروج داشته باشند. تمام این موضوعات در کنار این نقشه پیشبینی شده و در آستانه نهایی شدن این تفاهم قرار داریم».
او درباره مسیر تردد کشتیها در تنگه هرمز نیز توضیح داده است: «بخش قابلتوجهی از این مسیر جدید در آبهای سرزمینی ایران و بخشی از آن هم در آبهای سرزمینی عمان قرار دارد؛ یعنی به گونهای طراحی شده که هم در مسیر ورود و هم در بخشهایی از مسیر خروج، کشتیهای تجاری از آبهای سرزمینی ایران عبور خواهند کرد برابر این تفاهم، مسیر شمالی که در نزدیک جزیره لارک ایجاد شده بود و مسیر جنوب که در آبهای داخلی عمان است، بسته خواهند شد، چون اینها مسیرهای کاملا موقتی بودند. اگر این تفاهم جدید که بین ایران و عمان در حال شکلگیری است -با برآورده شدن آن الزامات- وارد فاز اجرا شود، این مسیر جدید برای عبور کشتیها اجرایی خواهد شد».
غریبآبادی همچنین گفته است که این مسیر، یک مسیر موقت است که طبیعتا میتواند از دو تا چهار ماه طول بکشد و با اجرای تفاهم جدید با عمان، دیگر مسیرهای موقت موجود در تنگه هرمز بسته خواهد شد و این به معنای باز شدن تنگه هرمز نیست.
بقایی نیز چند روز پیش گفته بود که «مذاکرات حول این محور بوده است که مسیر جنوبی که از آبهای عمان میگذرد و مسیر شمالی که از آبهای سرزمینی ایران عبور میکند، به یک مسیر بینابین تبدیل شود که تأمینکننده ملاحظات و منافع هر دو دولت ساحلی باشد. بنابراین، اکنون از یک کریدور صحبت میکنیم که مسیر رفت و برگشت خواهد داشت، نه از دو یا سه مسیر مجزا».
تفاهمنامه ایران و عمان به روایت آکسیوس
نشریه آمریکایی آکسیوس نیز چند روز پیش جزئیاتی از آنچه قرار است در تفاهمنامه ایران و عمان آورده شود، گزارشی ارائه داد. بر اساس گزارش این رسانه همه کشتیهای ورودی به خلیج فارس از طریق مسیر شمالی و در آبهای ایران تردد خواهند کرد و همه کشتیهای خروجی از خلیج فارس به سمت دریای عمان از طریق مسیر جنوبی و در آبهای عمان، با هماهنگی ایران، عبور خواهند کرد.
از طرفی در دوره ۶۰ روزه اجرای توافق موقت، هیچگونه عوارض یا هزینهای از کشتیهای عبوری دریافت نخواهد شد و طرفهای توافق متعهد خواهند شد ظرف ۳۰ روز عملیات پاکسازی مینهای دریایی از مسیر میانی تنگه هرمز را انجام دهند. همچنین پس از پاکسازی مسیر میانی، این مسیر برای تردد کشتیهای ورودی و خروجی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. نحوه استفاده از این مسیر نیز در قالب یک توافق دائمی که قرار است میان ایران و عمان مذاکره شود، تعیین خواهد شد.
جزئیات طرح اقدام راهبردی مجلس
همزمان با گفتوگوهای ایران و عمان مجلس نیز طرحی را درباره تنگه هرمز ارائه داده و مشغول بررسی آن است؛ طرحی با عنوان «اقدام راهبردی تأمین امنیت و پیشرفت پایدار تنگه هرمز و خلیج فارس». علیرضا سلیمی عضو هیئترئیسه مجلس در گفتوگویی، درباره این طرح گفته است: «این طرح در ۱۱ ماده تنظیم شده و در حال حاضر در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در دست بررسی است. این پیشنهاد اولیهای است که در کمیسیون مورد گفتوگو قرار گرفته و هنوز گزارش نهایی کمیسیون نیست؛ بنابراین متن اولیه است».
او درخصوص جزئیات این طرح مجلس مطرح کرد: «در بخش مقدماتی این طرح آمده است که با توجه به اینکه ایران به کنوانسیونهای ژنو و جامائیکا نپیوسته و همچنین با توجه به اقدامات نظامی آمریکا که از خارج منطقه وارد شده و امنیت ایران و خلیج فارس را دچار خدشه کرده است و نیز با توجه به اینکه طی دو سال اخیر برخی دولتهای منطقه خاک خود را در اختیار این متجاوز قرار دادهاند و موجب آلودگی محیط زیست و سایر خسارات شدهاند، از زمان تصویب این قانون، دولت با همکاری نیروهای مسلح موظف خواهد بود نسبت به حفظ امنیت، ایمنی ناوبری دریایی و حفاظت زیستمحیطی خلیج فارس اقدام کند. دولت با همکاری نیروهای مسلح باید خدماتی مانند راهنمایی ناوبری، بازرسی گذرگاهها، ارائه اسناد زیستمحیطی، ارزیابی روند عبور یا منع عبور شناورها و تعیین مختصات شناورهایی را که ایران مشخص میکند، انجام دهد».
شنیده شدن صدای دو انفجار
در شرایطی که ایران و عمان درباره شرایط حقوقی تنگه هرمز مشغول مذاکرهاند و آنطور که گفته شد، به احتمال زیاد تفاهمنامهای میان دو کشور امضا خواهد شد و از آنسو مجلس نیز با بررسی طرحی، درصدد موظف کردن دولت و نیروهای مسلح برای حفظ امنیت تنگه است اما در عرصه میدانی، شرایط بیتنش نیست. همین دیروز بود که خبری منتشر شد مبنی بر شنیده شدن صدای دو انفجار در تنگه هرمز.
جزئیات از این قرار است که مرکز عملیات تجارت دریایی انگلیس اعلام کرد گزارشی از وقوع یک حادثه در فاصله ۹ مایل دریایی جنوب شرقی منطقه «کُمزار» عمان دریافت کرده است. بر اساس این گزارش، ناخدای یک نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز اعلام کرده که صدای دو انفجار را شنیده است. این گزارش تأیید میکند که خدمه و شناور در سلامت کامل هستند و هیچگونه خسارت یا آلودگی زیستمحیطی نیز گزارش نشده است. مرکز عملیات تجارت دریایی انگلیس از شناورها خواست با احتیاط از این منطقه عبور کرده و هرگونه فعالیت مشکوک را به این مرکز گزارش کنند.
با این اوصاف باید دید که آیا مذاکرات دیپلماتیک و تصمیمات داخلی ایران از جمله طرح مجلس شورای اسلامی میتواند به تنشها در این آبراه استراتژیک خاتمه دهد یا خیر؟ همه اینها در حالی است که به گفته کارشناسان آمریکا در صورتی که بخواهد بار دیگر به اقدامات تجاوزکارانه و غیرقانونیاش در منطقه ادامه دهد، هیچ بعید نیست حتی با وجود تفاهمنامهای امضاشده میان دو کشور ساحلی یعنی ایران و عمان، وضعیت تنگه هرمز به شرایطی غیرعادی بازگردد.
