طاعون روسی چیست و چقدر خطرناک است؟ ماجرای بیماری مرموز در سیبری
«طاعون روسی» بیماری جدیدی نیست و نام علمی مستقلی برای یک ویروس یا باکتری تازه محسوب نمی‌شود. طاعون بیماری عفونی ناشی از Yersinia pestis است که می‌تواند به شکل خیارکی، ریوی یا سپتی‌سمیک بروز کند.
به گزارش هفت صبح، طاعون یکی از بیماری‌های عفونی شناخته‌شده در تاریخ بشر است که به دلیل مرگ‌ومیر گسترده در گذشته، هنوز هم نام آن می‌تواند نگرانی ایجاد کند. این بیماری توسط باکتری Yersinia pestis ایجاد می‌شود و بیشتر در میان جوندگان کوچک و کک‌های آلوده وجود دارد.
در روزهای اخیر نیز گزارش‌هایی درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی در منطقه ایرکوتسک سیبری روسیه منتشر شده است؛ با این حال، مقام‌های روسیه تاکنون ارتباط این مورد با طاعون را تأیید نکرده‌اند و علت مرگ یک کارمند مؤسسه تحقیقات ضدطاعون را «ذات‌الریه با علت نامشخص» اعلام کرده‌اند. بنابراین، در حال حاضر نمی‌توان از وقوع یک شیوع قطعی طاعون در روسیه سخن گفت.
طاعون چیست؟
طاعون یک بیماری باکتریایی مشترک بین انسان و حیوان است که عامل آن Yersinia pestis نام دارد. این باکتری به‌طور طبیعی در برخی جمعیت‌های جوندگان و کک‌های آلوده وجود دارد و در شرایط خاص می‌تواند از حیوان به انسان منتقل شود.
سازمان جهانی بهداشت می‌گوید طاعون همچنان در برخی نقاط جهان وجود دارد و موارد انسانی آن بیشتر در مناطقی از آفریقا گزارش شده است. بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، ۱۰ کشور موارد مشکوک انسانی طاعون را به سازمان جهانی بهداشت گزارش کردند و در مجموع ۳۸۴۷ مورد مشکوک و ۴۲۳ مرگ ثبت شد. بیشترین موارد مربوط به جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار بود.
چرا به آن «طاعون روسی» گفته می‌شود؟
عبارت «طاعون روسی» می‌تواند به چند موضوع متفاوت اشاره داشته باشد و لزوماً نام علمی یک نوع جدید از بیماری نیست.
از نظر تاریخی، روسیه در گذشته با اپیدمی‌های مهم طاعون روبه‌رو شده است. یکی از مشهورترین آنها اپیدمی طاعون مسکو در سال‌های ۱۷۷۰ تا ۱۷۷۲ بود.
همچنین در سال‌های ۱۸۷۸ و ۱۸۷۹ شیوع طاعون در روستای وتلیانکا در منطقه ولگا رخ داد که در منابع تاریخی با عنوان Russian Plague of 1878–79 شناخته می‌شود.
بنابراین «طاعون روسی» نام یک گونه جدید یا متفاوت از طاعون نیست؛ بیماری همان عفونت ناشی از باکتری Yersinia pestis است.
ماجرای مرگ پژوهشگر ۲۸ ساله روس چه بود؟
مرگ یک پژوهشگر و تکنسین ۲۸ ساله در یکی از مراکز تحقیقاتی مرتبط با بیماری‌های عفونی در سیبری روسیه، نگرانی‌هایی درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی ایجاد کرده است. این زن که «داریا شیپیلوا» معرفی شده، در «مؤسسه تحقیقات ضدطاعون سیبری ایرکوتسک» در شهر شِلِخوف فعالیت می‌کرد و علت مرگ او تاکنون ذات‌الریه با منشأ ناشناخته اعلام شده است.
با وجود مطرح شدن احتمال طاعون، مقام‌های بهداشتی روسیه تاکنون ابتلای این پژوهشگر به طاعون را تأیید نکرده‌اند. روس‌پوترِب‌نادزور اعلام کرده آزمایش نمونه‌های گرفته‌شده از بیمار، عامل میکروبی مرتبط با فعالیت شغلی او را نشان نداده است.
پس از مرگ این پژوهشگر، بخشی از بیمارستانی که او در آن بستری بود تحت قرنطینه قرار گرفت و در برخی بخش‌های درمانی منطقه نیز محدودیت‌هایی اعمال شد. افرادی که با او در تماس بودند تحت معاینه و آزمایش قرار گرفتند و برخی گزارش‌های رسانه‌ای از تحت نظر قرار گرفتن حدود ۲۰۰ نفر حکایت داشتند؛ هرچند این رقم به‌طور رسمی تأیید نشده است.
ابهام درباره علت مرگ زمانی بیشتر شد که برخی مقام‌های محلی احتمال طاعون را مطرح کردند. آلکسی تسی‌دنوف، رئیس جمهوری بوریاتیا، ابتدا از احتمال مرگ بر اثر طاعون سخن گفت، اما بعداً تأکید کرد که این بیماری هنوز تأیید نشده است. در مقابل، گنادی اونیشچنکو، رئیس پیشین روس‌پوترِب‌نادزور، احتمال طاعون را پایین دانست و گفت حتی در صورت تأیید یک مورد، این موضوع به‌معنای شکل‌گیری همه‌گیری نیست.
همچنین ادعاهایی درباره شکستن یک لوله آزمایش در محل کار پژوهشگر در روزهای پیش از بیماری او منتشر شده است، اما ارتباط این حادثه با بیماری و مرگ وی تاکنون از سوی مقام‌های رسمی روسیه تأیید نشده است.
به دلیل فعالیت این زن در یک مرکز تخصصی تحقیقات ضدطاعون، احتمال تماس شغلی با عوامل بیماری‌زا نیز در بررسی‌ها مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، مقام‌های روسیه وضعیت بهداشتی منطقه را پایدار توصیف کرده‌اند و تاکنون هیچ شیوع گسترده و تأییدشده‌ای از طاعون در سیبری گزارش نشده است.
بنابراین، در شرایط فعلی باید میان «احتمال ابتلا به طاعون ریوی» و «تأیید شیوع طاعون» تفاوت قائل شد. علت دقیق بیماری و مرگ این پژوهشگر همچنان در دست بررسی است و نتیجه آزمایش‌های تکمیلی می‌تواند تصویر روشن‌تری از این حادثه ارائه دهد.
انواع طاعون
طاعون به‌طور کلی به سه شکل اصلی دیده می‌شود:
طاعون خیارکی
این نوع شایع‌ترین شکل بیماری است. باکتری معمولاً از طریق گزش کک آلوده وارد بدن می‌شود و به غدد لنفاوی می‌رسد.
مهم‌ترین نشانه آن ایجاد تورم دردناک غدد لنفاوی است که به آن «بوبو» گفته می‌شود.
علائم دیگر می‌تواند شامل تب ناگهانی، لرز، ضعف، بدن‌درد، تهوع و استفراغ باشد. انتقال مستقیم این نوع طاعون از انسان به انسان معمول نیست.
طاعون ریوی
طاعون ریوی شدیدترین و مسری‌ترین شکل طاعون محسوب می‌شود. در این حالت باکتری ریه‌ها را درگیر می‌کند.
این نوع می‌تواند از طریق ذرات تنفسی فرد مبتلا به دیگران منتقل شود و به همین دلیل در صورت تأیید بیماری، شناسایی سریع بیمار و کنترل تماس‌های نزدیک اهمیت زیادی دارد.
علائم می‌تواند شامل تب، ضعف شدید، سرفه و تنگی نفس باشد.
طاعون سپتی‌سمیک
در این نوع، باکتری وارد جریان خون می‌شود و می‌تواند باعث عفونت شدید سیستمیک شود.
تب، ضعف شدید و علائم ناشی از اختلال عملکرد اندام‌ها از نشانه‌های احتمالی آن هستند. این نوع بیماری در صورت درمان‌نشدن می‌تواند بسیار خطرناک باشد.
طاعون چگونه منتقل می‌شود؟
راه انتقال به نوع بیماری بستگی دارد. مهم‌ترین راه‌ها عبارت‌اند از:
- گزش کک آلوده
- تماس مستقیم با بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده
- تماس با مواد آلوده
- استنشاق ذرات تنفسی فرد مبتلا به طاعون ریوی
به همین دلیل تماس با حیوانات وحشی یا لاشه حیوانات در مناطقی که طاعون در آنها وجود دارد، می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد.
علائم طاعون چیست؟
علائم بسته به نوع بیماری متفاوت است، اما نشانه‌های شایع می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- تب ناگهانی
- لرز
- ضعف و بی‌حالی
- سردرد
- بدن‌درد
- تهوع و استفراغ
- تورم و درد غدد لنفاوی
- سرفه و مشکلات تنفسی در نوع ریوی
دوره نهفتگی بیماری معمولاً چند روز است، هرچند در طاعون ریوی ممکن است علائم بسیار سریع‌تر ظاهر شوند.
آیا طاعون هنوز هم خطرناک است؟
بله، اما شرایط امروز با دوران تاریخی طاعون تفاوت زیادی دارد.
در گذشته، نبود آنتی‌بیوتیک و امکانات تشخیصی مناسب باعث مرگ تعداد بسیار زیادی از مبتلایان می‌شد. امروزه طاعون در صورت تشخیص سریع قابل درمان با آنتی‌بیوتیک‌ها است.
با این حال، تأخیر در تشخیص و درمان می‌تواند خطر عوارض شدید و مرگ را افزایش دهد. سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که درمان زودهنگام نقش مهمی در نجات بیمار دارد.
طاعون چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص قطعی فقط بر اساس علائم ظاهری انجام نمی‌شود و به آزمایش‌های پزشکی نیاز دارد.
پزشکان می‌توانند بر اساس شرایط بیمار، نمونه‌هایی مانند خون، خلط تنفسی یا نمونه مربوط به غدد لنفاوی را برای شناسایی باکتری Yersinia pestis بررسی کنند.
درمان طاعون چیست؟
طاعون با آنتی‌بیوتیک‌ها قابل درمان است و هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بهبود بیشتر خواهد بود.
نوع دارو و مدت درمان به شکل بیماری و شرایط فرد بستگی دارد و باید توسط پزشک تعیین شود. در موارد شدید ممکن است بیمار به مراقبت‌های بیمارستانی و درمان حمایتی نیز نیاز داشته باشد.
خوددرمانی با آنتی‌بیوتیک برای بیماری مشکوک به طاعون توصیه نمی‌شود؛ تشخیص و انتخاب درمان باید توسط کادر پزشکی انجام شود.
آیا طاعون واکسن دارد؟
واکسن طاعون برای استفاده عمومی و همگانی توصیه نمی‌شود. سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون را عمدتاً برای گروه‌هایی با خطر شغلی بالا، مانند برخی کارکنان آزمایشگاهی که به‌طور مداوم در معرض خطر هستند، در نظر می‌گیرد.
چگونه از طاعون پیشگیری کنیم؟
در مناطق دارای کانون طاعون، رعایت چند نکته اهمیت دارد:
- از تماس با حیوانات مرده یا بیمار خودداری کنید.
- در مناطق آلوده، مراقب گزش کک باشید.
- از تماس مستقیم با بافت یا مایعات بدن حیوانات مشکوک خودداری کنید.
- در صورت تماس نزدیک با فرد مبتلا به طاعون ریوی، توصیه‌های بهداشتی و پزشکی را جدی بگیرید.
- در صورت مشاهده علائم مشکوک، به‌ویژه پس از سفر یا تماس پرخطر، موضوع را به پزشک اطلاع دهید.
سازمان جهانی بهداشت بر شناسایی سریع موارد، مراقبت از افراد در تماس با بیمار و کنترل کک‌ها و جوندگان در مناطق درگیر تأکید دارد.
آیا طاعون می‌تواند دوباره مانند «مرگ سیاه» همه‌گیر شود؟
از نظر علمی، طاعون همچنان می‌تواند باعث شیوع‌های محلی شود، اما شرایط پزشکی و بهداشتی امروز با قرون گذشته قابل مقایسه نیست.
وجود آنتی‌بیوتیک، تشخیص آزمایشگاهی، مراقبت‌های بیمارستانی، سیستم‌های پایش بیماری و اقدامات قرنطینه‌ای باعث شده کنترل بیماری بسیار مؤثرتر از گذشته باشد.
سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید کرده است که پایش جمعیت جوندگان و شناسایی سریع موارد انسانی برای جلوگیری از گسترش طاعون اهمیت دارد.
آیا مردم ایران باید نگران «طاعون روسی» باشند؟
صرف انتشار خبر یک مورد مشکوک در روسیه به معنی آغاز یک همه‌گیری جهانی نیست. علاوه بر این، در مورد اخیر سیبری، ابتلا به طاعون هنوز به‌طور رسمی تأیید نشده است. بنابراین نباید گزارش‌های تأییدنشده را با وقوع یک اپیدمی قطعی اشتباه گرفت.
با این حال، طاعون بیماری جدی است و در صورت مشاهده موارد تأییدشده، نظام‌های بهداشتی معمولاً با شناسایی بیماران، بررسی افراد در تماس، درمان سریع و اقدامات پیشگیرانه از گسترش آن جلوگیری می‌کنند.
جمع‌بندی
«طاعون روسی» بیماری جدیدی نیست و نام علمی مستقلی برای یک ویروس یا باکتری تازه محسوب نمی‌شود. طاعون بیماری عفونی ناشی از Yersinia pestis است که می‌تواند به شکل خیارکی، ریوی یا سپتی‌سمیک بروز کند.
خبرهای اخیر درباره سیبری روسیه به دلیل احتمال طاعون ریوی مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما مقام‌های روسیه تاکنون ابتلا به طاعون را در مورد مطرح‌شده تأیید نکرده‌اند و علت مرگ را ذات‌الریه با علت نامشخص اعلام کرده‌اند. بنابراین، در حال حاضر باید میان «گزارش یک مورد مشکوک» و «شیوع قطعی طاعون» تفاوت قائل شد.
خبر امیدوارکننده این است که برخلاف گذشته، طاعون امروزه در صورت تشخیص سریع و دریافت درمان مناسب، قابل درمان است و اقدامات بهداشتی می‌توانند از گسترش آن جلوگیری کنند.
