از اینستاگرام تا تیکتاک؛ این الگوریتمها سرگرمکننده هستند یا اعتیادآور؟
در ادامه، به بررسی عملکرد الگوریتمها و استدلالهای موجود درباره اثرات آنها میپردازیم.
به گزارش هفت صبح استرالیا ممکن است بهزودی با تصویب قوانین جدید، به شهروندان خود این حق را بدهد که از الگوریتمهای شبکههای اجتماعی استفاده نکنند. این قوانین جدید، علاوه بر ایجاد حق انتخاب، شرکتهای بزرگ فناوری (Big Tech) را نیز تهدید میکند؛ به طوری که در صورت عدم محافظت از کاربران جوان در برابر محتوای آسیبرسان، با جریمههای سنگینی روبرو خواهند شد.
الگوریتم چیست؟
کافی است اپلیکیشنهایی مثل تیکتاک، فیسبوک، اینستاگرام یا یوتیوب را باز کنید تا فیدهای در حال پیمایش یا بخش پیشنهادات را ببینید که دقیقاً بر اساس علایق شما چیده شدهاند. این پستها بر اساس قوانین برنامهنویسی موسوم به «الگوریتم» انتخاب میشوند؛ قوانینی که پیشبینی میکنند شما احتمالاً به چه چیزی واکنش نشان میدهید—چه آن محتوا مورد علاقه شما باشد و چه چیزی که باعث عصبانیت و هیجان شما شود.
به طور کلی، این پیشنهادها بر پایه دانش ماشین از شما بنا شدهاند: آنچه قبلاً با آن تعامل داشتهاید، آنچه پست کردهاید، و اطلاعاتی نظیر سن، شغل، موقعیت مکانی و وضعیت تاهل شما. غولهای رسانههای اجتماعی معمولاً کدهای پشت این الگوریتمها را که به عنوان «فرمول جادویی» برای جذب کاربر شناخته میشود، بهشدت مخفی نگه میدارند.
آیا اعتیادآور هستند؟
برای بسیاری، این یک الگوی آشناست: در زمان استراحت گوشی را باز میکنید و ناگهان متوجه میشوید یک ساعت از شما گذشته و همچنان در حال اسکرول کردن هستید.
پژوهشگران و فعالان معتقدند این اتفاق اتفاقی نیست، بلکه «طراحی شده» است. مارک ویلیامز، استاد افتخاری علوم اعصاب شناختی در دانشگاه مککواری، میگوید: «این پلتفرمها ویژگیهای اعتیادآوری را مهندسی کردهاند که کودکان و بزرگسالان را بیش از آنچه قصد دارند، آنلاین نگه میدارد؛ آن هم اغلب به قیمت از دست رفتن خواب، سلامت روان و ارتباطات واقعی در دنیای بیرون.»
در یک دادگاه تاریخی در لسآنجلس طی سال جاری، شرکتهای بزرگ فناوری متهم شدند که در حال ساخت «ماشینهای اعتیاد» هستند. کارشناسان به استراتژیهایی اشاره میکنند که شرکتها برای تشویق به اسکرول کردن استفاده میکنند؛ مانند فیدهای بیانتها، پاداشهای متناوب (ناگهانی) و اعلانهای حساس به زمان. کوئین هوانگ، مدرس دانشگاه لستر، مینویسد: «این غیرقابلپیشبینی بودن، سیستم دوپامین را تحریک کرده و یک چرخه وسواسگونه از جستجو و انتظار ایجاد میکند.» تحقیقات سال گذشته در مجله پزشکی Cureus نشان داده که این فرآیند میتواند وابستگیهایی مشابه اعتیاد به مواد مخدر ایجاد کند.
خطرات چیست؟
بسیاری معتقدند با سوق دادن افراد به سمت محتوایی که واکنش احساسی شدید ایجاد میکند، الگوریتمها ما را به درون «سوراخهای خرگوشی» (مسیرهای تکراری و خطرناک) میبرند که فرار از آنها دشوار است. استیون رابرتز از دانشگاه موناش میگوید: «طراحی این پیشنهادها برای نگه داشتن توجه ماست و اغلب این یعنی اولویت دادن به محتوای تحریککننده و افراطی؛ زیرا خشم باعث تعامل بیشتر میشود و تعامل بیشتر، سودآوری بیشتری به همراه دارد.»
الگوریتمها متهم شدهاند که پسران نوجوان را به سمت «مانوسفیر» (Manosphere) سوق میدهند؛ جوامعی که مروج نفرت از زنان و خشونت است. تحقیقات موسسه خیریه Movember نشان داده که شبکههای اجتماعی، مردان جوان را – چه بخواهند و چه نخواهند – به سمت این محتوا هدایت میکنند؛ مسیری که از پستهای بیضرر درباره ورزش شروع شده و به محتوای خشونتآمیز و افراطی ختم میشود.
رابرتز میافزاید: «ما هماکنون شاهد پیامدهای این موضوع در مدارس استرالیا هستیم، جایی که نفرت از زنان در حال رواج یافتن است.» طبق نظرسنجی ملی از بیش از ۲۶۰۰ معلم، ۷۰ درصد آنها مکرراً یا گاهی شاهد تأثیر این اینفلوئنسرهای فضای مجازی بر نگرش و رفتار دانشآموزان بودهاند.
استرالیا چه پیشنهادی میدهد؟
طبق قوانین جدید استرالیا، غولهای رسانههای اجتماعی باید به کاربران اجازه دهند که از الگوریتمها «خارج شوند» (Opt-out). همچنین این شرکتها را مسئول محافظت از افراد زیر ۱۸ سال در برابر پورنوگرافی، قلدری آنلاین و محتوایی که ترویج جرم یا اختلالات خوردن (مانند بیاشتهایی) را انجام میدهد، میداند.
طرح «فید من، به روش من» (My feed, my way) با هدف بازگرداندن شبکههای اجتماعی به حالت پایه طراحی شده است؛ یعنی فیدی که تمرکز آن بر بهروزرسانیهای دوستان، خانواده و صفحاتی باشد که خود کاربر آنها را دنبال کرده است.
لیزا هریسون، مدرس ارتباطات و رسانه در دانشگاه فلندرز، میگوید: «دولت یک کلید را در اختیار استرالیاییها گذاشته است. اینکه کسی آن را روشن کند یا نه، مسئله دیگری است.» او اشاره میکند که در یک نظرسنجی سال ۲۰۲۵ در شش کشور، از هر ۵ نفر تنها ۱ نفر گفته است که اگر امکان داشته باشد، توصیههای شخصیسازیشده را خاموش میکند. به گفته وی: «الگوریتم در انجام وظیفهاش خوب عمل میکند و اقلیتی که از آن خارج شوند، فیدی را تجربه خواهند کرد که نسبت به فید قبلی، بسیار آرامتر و خلوتتر به نظر میرسد.»
