ارتباط عجیب ژنها و زبانها؛ انزوای بیشتر، تنوع زبانی گستردهتر!
برخی از منزویترین جمعیتهای جهان از نظر ژنتیکی، در مناطقی زندگی میکنند که زبانهای آنها از تنوع ساختاری کمنظیری برخوردار است. این الگو نشان میدهد جدایی طولانیمدت جوامع انسانی ممکن است گونههایی از تنوع زبانی را حفظ کند که معمولاً بر اثر تماس مستمر میان جمعیتها از بین میروند.
به گزارش هفت صبح بر اساس نتایج پژوهشی جدید، مهاجرت و انزوای جمعیتهای انسانی تأثیرهایی متضاد بر تنوع ژنتیکی و زبانی میگذارند.
این یافته ممکن است در نگاه اول برخلاف انتظار به نظر برسد. مناطقی که سابقه مهاجرت و آمیختگی جمعیتها را دارند، معمولاً از تنوع ژنتیکی بیشتری برخوردارند؛ بنابراین، منطقی به نظر میرسد که زبانهای رایج در این مناطق نیز متنوعتر باشند. بااینحال، نتایج این مطالعه دقیقاً الگویی معکوس را نشان میدهد.
آنا گراف، نویسنده اصلی این پژوهش و زبانشناس دانشگاه زوریخ، میگوید:
«آنچه ما را شگفتزده کرد، استحکام این رابطه معکوس در سراسر جهان بود. مناطقی که جمعیتهای آنها آمیختگی بیشتری داشتهاند، از نظر ژنتیکی متنوعترند؛ اما زبانهایشان از لحاظ ساختاری شباهت بیشتری به یکدیگر دارند. در مقابل، مناطقی با سابقه انزوای طولانیمدت، تنوع ژنتیکی کمتری دارند، اما ساختار زبانهای آنها بسیار متنوعتر است.»
او افزود:
«نکته مهم این است که این رابطه حتی پس از درنظرگرفتن طیف وسیعی از عوامل مداخلهگر، از جمله تاریخ دور جمعیتها مانند زمان سکونت انسان در قارههای مختلف، همچنان پابرجا باقی میماند.»
بررسی ارتباط میان ژنها و زبانها
پژوهشگران برای شناسایی این الگو، مجموعهدادههای گسترده ژنتیکی و زبانشناختی را با یکدیگر ترکیب کردند. آنها در هر منطقه، تفاوتهای ژنتیکی میان افراد را با تنوع ساختاری زبانها مقایسه کردند.
در این تحلیل، تأثیر عوامل احتمالی دیگری مانند نزدیکی جغرافیایی، تراکم جمعیت و شرایط محیطی نیز در نظر گرفته شد. بهاینترتیب، پژوهشگران توانستند نقش تاریخ جمعیتی جوامع انسانی را با دقت بیشتری از سایر عوامل جدا کنند.
تماس، مهاجرت و انزوا چگونه ژنها و زبانها را تغییر میدهند؟
نتایج این بررسی از وجود الگویی قدرتمند در سراسر جهان خبر میدهد: تماس، مهاجرت و انزوا، هم تنوع ژنتیکی انسان و هم ساختار زبانها را شکل میدهند؛ اما تأثیر آنها بر این دو حوزه در جهت مخالف یکدیگر است.
کیارا باربیری، نویسنده ارشد این مقاله و متخصص ژنتیک جمعیت در دانشگاه کالیاری، توضیح میدهد:
«نکته کلیدی این است که تماس و انزوا، تأثیرهایی متضاد بر ژنها و زبانها دارند. تماس میان جمعیتها تنوع ژنتیکی را افزایش میدهد، اما همزمان موجب گسترش ویژگیهای زبانی میشود و زبانها را به یکدیگر شبیهتر میکند. در مقابل، انزوا تنوع ژنتیکی را محدود میکند، اما به زبانها اجازه میدهد بهشکل مستقل تکامل پیدا کنند.»
مناطق منزوی ژنتیکی؛ کانون تنوع زبانی
این الگو میتواند توضیح دهد که چرا بعضی از مناطق جهان از تنوع زبانی بسیار بالایی برخوردارند. برای نمونه، جمعیتهای ساکن گینه نو و هیمالیا از نظر ژنتیکی نسبتاً منزویاند، اما زبانهای آنها تنوع ساختاری خارقالعادهای دارند.
بالتازار بیکل، نویسنده ارشد پژوهش و مدیر مؤسسه مطالعات میانرشتهای تکامل زبان در دانشگاه زوریخ، میگوید:
«چنین کانونهایی به ما نشان میدهند زبانها هنگام تکامل در شرایط انزوای نسبی چه قابلیتهایی دارند. این مناطق دامنه گستردهتری از روشهای سازماندهی دستور زبان، صدا و معنا را حفظ کردهاند؛ دامنهای که در مناطق دیگر دیده نمیشود، زیرا بر اثر سابقه طولانی تماس میان جمعیتها کاهش یافته است.»
این پژوهش علاوهبر آشکارکردن الگویی چشمگیر در سراسر جهان، به نکتهای گستردهتر نیز اشاره دارد: تنوع زبانها ارتباط نزدیکی با تاریخ جمعیتهای انسانی دارد.
گراف در جمعبندی نتایج این مطالعه گفت:
«موضوعی که در ابتدا متناقض به نظر میرسد، در نهایت به اصلی ساده و کاملاً قابلدرک تبدیل میشود؛ همان فرایندهایی که جمعیتهای انسانی را از یکدیگر جدا نگه میدارند، به زبانها نیز اجازه میدهند مسیرهای متفاوتی را طی کنند.»
