بحران جوهر و قطعه در صنعت نوشت افزار ایران اوج گرفت
تولید داخلی رواننویس زیر فشار تأمین جوهر و قطعات متوقف شد و مدلهای خارجی با قیمتهای چندبرابری در بازار دیده میشوند
هفت صبح| رواننویس از آن وسایل سادهای است که وقتی روی میز نباشد، تازه معلوم میشود چه جایگاهی دارد. سالها یک خودکار معمولی و یک رواننویس در کشوی میز، کیف دانشآموز یا جیب پیراهن پیدا میشد. حالا ماجرا عوض شده است. در بازار، مدلهای ایرانی هنوز پیدا میشوند و اغلب فروشگاههای تخصصی هم رواننویسهای خارجی را عرضه میکنند، اما برای بسیاری از مردم، پیدا کردن رواننویس باکیفیت و قیمت مناسب، به یک جستوجوی دردسرساز تبدیل شده است.
قفسه خالی، جوهر کمیاب
مسئله از خود قلم شروع نمیشود. رواننویس ترکیبی از بدنه پلاستیکی، مخزن، نوک ساچمهای و جوهر است، اما فرمول جوهر و سازگاری آن با نوک و مخزن، بخش مهم ماجراست. یک تولیدکننده ایرانی صنعت نوشتافزار در سال ۱۴۰۳ گفته بود تولیدکنندگان کشور سالانه حدود ۲۵۰ تن جوهر وارد میکنند و بخش مهمی از نیاز صنعت از خارج تأمین میشود.
در همان گزارش، جوهر هندی بهعنوان یکی از منابع مصرفی بازار ایران معرفی شده و درباره تولید داخلی جوهر خودکار هم توضیح داده شده است. این آمار مربوط به جوهر خودکار است و نباید آن را معادل کل مصرف جوهر رواننویس دانست. با این حال، یک واقعیت بزرگ را روشن میکند. صنعت نوشتافزار ایران برای مایع اصلی ابزار نوشتن، سالها به زنجیره واردات وابسته بوده است.
ژاپن، سرزمین جوهرهای خاص
وقتی صحبت از رواننویس میشود، نام ژاپن خیلی زود وارد داستان میشود. شرکت ژاپنی OHTO تاریخ خود را از سال ۱۹۱۹ و تولید جوهر آغاز کرده و در ۱۹۶۴ قلمی با جوهر مایع پایه آب عرضه کرده است. بعدها همین مسیر به توسعه قلمهای رواننویس مدرن کمک کرد. شرکت PILOT هم سابقهای قدیمی در ساخت جوهر دارد و شرکت Pilot Ink در سال ۱۹۵۰ شکل گرفت.
پایلوت در دهه ۱۹۷۰ رواننویسهای جوهر پایه آب را وارد بازار کرد و در دهه ۱۹۹۰ تولید قلمهای جوهر ژلی را توسعه داد. در بازار ایران، برندهای ژاپنی همچنان حضور دارند. یونیبال، زبرا و ساکورا را میشود در فروشگاههای تخصصی پیدا کرد. یک فروشگاه تخصصی در شهریور ۱۴۰۵ برای مدلهای مختلف زبرا از حدود ۱۸۰ هزار تومان تا چند میلیون تومان قیمت گذاشته است. قیمت یک بسته پنجعددی زبرا ساراسا ۹۴۰ هزار تومان است که سهم هر قلم حدود ۱۸۸ هزار تومان میشود. مدلهای یونیبال جتاستریم نیز در یک فروشگاه تخصصی با قیمت ۲۷۵ تا ۲۹۵ هزار تومان برای هر قلم عرضه شدهاند.
پس از ژاپن چه شد؟
در بازار نوشتافزار ایران روایتی قدیمی وجود دارد که بخشی از جوهرهای مورد استفاده رواننویسها از ژاپن تأمین میشده است. این روایت جذاب است، اما اسناد عمومی در دسترس، نام یک شرکت ژاپنی مشخص را بهعنوان تأمینکننده جوهر رواننویس ایران در سالهای گذشته نشان نمیدهند. آنچه قابل اثبات است، نقش پررنگ ژاپنیها در فناوری جوهر و تولید رواننویس است. در کنار OHTO و PILOT، شرکتهایی مانند Orient Chemical هم در تولید مواد رنگی و شیمیایی مورد استفاده در جوهرهای نوشتاری فعالیت دارند.
کارخانهای که خاموش شد
مشکل صنعت ایران به جوهر محدود نیست. تولید رواننویس در داخل سابقه دارد و چند مجموعه در مقاطع مختلف وارد این بازار شدهاند. در گزارشهای قدیمی صنفی، از فعالیت نیمهوقت برخی کارخانهها و فشار واردات بر تولید داخلی نوشتافزار، بهویژه خودکار و مداد، صحبت شده است. در بازار امروز هم روایت تعطیلی یا توقف خطوط تولید بعضی واحدهای قدیمی شنیده میشود. درباره یکی از کارخانههای موفقی که سابقه تولید رواننویس داشته، این روزها تولید رواننویس را متوقف کرده و فقط انواع خودکار را عرضه میکند. کارخانهای که اگر فعال بود، دسترسی به روان نویس در محدوده قیمیت 50 هزارتومان را میسر میکرد.
جنگ اصلی در نوک قلم است
برای مصرفکننده، ماجرا با یک رواننویس تمام میشود. برای تولیدکننده، چند حلقه پشت سر هم قرار گرفته است. نوک قلم باید کیفیت ثابتی داشته باشد، ساچمه باید با فشار و سرعت مشخص حرکت کند، مخزن باید با جوهر سازگار باشد و فرمول جوهر هم از نظر غلظت، خشکشدن، پخششدن روی کاغذ و ماندگاری کنترل شود. تغییر یکی از این اجزا، کیفیت نوشتن را تغییر میدهد. همین وضعیت است که تولید این محصول را از مونتاژ ساده جدا میکند. حتی وقتی بدنه و بخشی از قطعات در داخل تولید شود، وابستگی به یک ماده شیمیایی یا یک نوک خاص، خط تولید را با مشکل روبهرو میکند.
جوهر، گلوگاه پنهان بازار
مصرفکننده وقتی رواننویس را میخرد، از رنگ و ضخامت نوک خبردار میشود. اما پشت همین قلم یک بازار تخصصیتر جریان دارد که از جوهر و رنگدانه تا نوک فلزی و ماشینآلات را در بر میگیرد. وقتی دسترسی به این مواد سخت شود، نتیجه در ویترین فروشگاه دیده میشود. بعضی مدلها ناپدید میشوند و قیمت مدلهای وارداتی بالا میرود.
صنعت نوشتافزار ایران برای برگشتن به تولید پایدار، به یک قلم مونتاژشده بیشتر نیاز دارد. فرمولاسیون جوهر، مواد اولیه، نوک، تجهیزات دقیق و زنجیره تأمین باید کنار هم قرار بگیرند. داستان رواننویس در ظاهر درباره یک قلم ساده است، اما در لایه زیرین، روایت صنعتی است که بخش مهمی از مواد و فناوری آن سالها از بیرون مرزها آمده است و حالا با کاهش مراودات بازرگانی ایران و ژاپن، شاهد توقف ساخت رواننویس ایرانی هستیم.
