فناوری، شکل اقتصاد ایران را عوض میکند
معاون توسعه دانشبنیان میگوید هوش مصنوعی در صنایع بزرگ نفوذ کرده اما اصناف و کسبوکارهای خرد هنوز فاصله زیادی دارند
هفت صبح| در شرایطی که اقتصاد ایران با رکود مزمن، تورم افسارگسیخته و کاهش شدید قدرت خرید خانوارها دستوپنجه نرم میکند، پرسش اساسی این است آیا راهاندازی کسبوکارهای مبتنی بر استارتاپ و دانشبنیان میتواند مسیر میانبری برای درآمدزایی و اشتغالزایی باشد؟ اظهارات محمدجواد صدریمهر، معاون توسعه دانشبنیان معاونت فناوری ریاستجمهوری، از سهم سه درصدی فناوری از تولید ناخالص داخلی و پیشتازی ایران نسبت به کشورهای منطقه خبر میدهد اما این آمار بیشتر سهم شرکتهای بزرگ است و کسب و کارهای خرد نقش چندانی در اقتصاد ندارند.
محمدجواد صدریمهر، معاون توسعه دانشبنیان معاونت فناوری ریاستجمهوری در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با اشاره به سهم سه درصدی فناوری از تولید ناخالص داخلی کشور گفت: ما امروز بهصورت درونزا در اقتصاد دانشبنیان از قالب کشورهای منطقه جلوتر هستیم؛ حتی کشورهایی که امروز نمایشهای بزرگ فناوری دارند، از اکوسیستم استارتاپی ایران تغذیه میکنند.
وی با بیان اینکه این پیشرفت در شرایط سخت و پر از تحریم به دست آمده است، افزود: «وقتی اقتصاد شما در سال دو جنگ را تجربه میکند، کوچکترین بحرانها اولین جایی که تحت تأثیر قرار میدهد، زیستبوم فناوری و نوآوری است. با همه این سختیها، کشور در حوزه استارتاپی در حال پیشرفت است. امروز سهم دانش بنیان از GDP ۳ درصد است و در برنامه هفتم توسعه باید این عدد را افزایش دهیم، اما با تحریمهای سخت و فشارهای خارجی، این کار بسیار دشوار به نظر میرسد. با این حال، تلاش ما این است که این حرکت متوقف نشود.»
صدریمهر در پاسخ به پرسشی درباره نفوذ هوش مصنوعی در صنایع مختلف، گفت: «هوش مصنوعی تقریباً در همه حوزههای صنعت امروز به یک بحث جدی تبدیل شده است. تقریباً صنعت جدی در کشور نداریم که شروع به نفوذ هوش مصنوعی نکرده باشد. حتی در حوزه ورزش، برنامهای داریم که هر فدراسیون برای خودش برنامه هوش مصنوعی پیوست در نظر گرفته و این موضوع جالبی است.»
وی با اشاره به تفاوت نفوذ هوش مصنوعی در صنایع مختلف، افزود: «در حوزه صنایع خرد و اصناف، این نفوذ بسیار کمتر است. این موضوع به دلیل فرهنگ سنتی حاکم بر این بخشهاست و نیازمند فرهنگسازی است. ما هنوز در این زمینه پیشرفت چندانی نداشتهایم، برعکس صنایع بزرگ که پیشرفت جدی داشتهاند.»
معاون توسعه دانشبنیان معاونت فناوری ریاستجمهوری در پایان با اشاره به حمایتهای این معاونت از هوش مصنوعی، گفت: «ما در هر آنجایی که دانشبنیان نیاز به استفاده از هوش مصنوعی داشته باشد، هم حمایت میکنیم و هم خودشان سراغ آن رفتهاند. در دانشگاهها، هوش مصنوعی تقریباً در بالاترین سطح قرار دارد و دستیارهای متعدد هوش مصنوعی برای کارهای مختلف در داخل کشور در حال ایجاد است.»
آیا استارتاپها و دانشبنیانها میتوانند نجاتبخش کسب و کارها باشند؟
اکوسیستم استارتاپی ایران در سالهای اخیر، برخلاف محدودیتهای شدید بینالمللی، رشد قابلتوجهی را تجربه کرده است. بر اساس گزارشهای بینالمللی، ایران در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، پس از رژیم صهیونیستی و امارات، سومین اکوسیستم استارتاپی بزرگ را در اختیار دارد. ارزش اکوسیستم استارتاپی ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۳ میلیارد دلار برآورد شده است. در شرایط رکود و تورم، استارتاپهایی که بتوانند هزینهها را برای کسبوکارها کاهش دهند یا دسترسی به خدمات را برای مصرفکنندگان آسانتر کنند، بیشترین شانس موفقیت را دارند.
به نظر میرسد هوش مصنوعی، به عنوان یک فناوری فراگیر، بهترین فرصت را برای خلق ارزش و درآمدزایی در سال ۱۴۰۵ فراهم میکند. با وجود ۵۰۰ شرکت دانشبنیان فعال در حوزه کشاورزی، این بخش همچنان سنتی است و نیازمند تزریق فناوری است. راهکارهای مبتنی بر IoT، AI و تحلیل داده برای بهبود بهرهوری، کاهش ضایعات و مدیریت منابع آب، فرصتهای درآمدی خوبی برای استارتاپها ایجاد میکند.
همچنین با توجه به اینکه تنها ۶ درصد از کل خرید و فروشها در ایران آنلاین انجام میشود (در مقایسه با ۲۰درصد در ترکیه)، پتانسیل رشد در این حوزه بسیار بالاست. استارتاپهایی که راهکارهای نوآورانه برای بهبود تجربه خرید آنلاین، لجستیک و پرداخت ارائه میدهند، میتوانند سهم قابل توجهی از بازار را به دست آورند.نکته قابل تأمل این است که این رشد در شرایطی رخ داده که ایران با تحریمهای بانکی، محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی و موانع انتقال فناوری مواجه بوده است.
موانع کسبوکارهای دانشبنیان و استارتاپی
واقعیت این است که رکود اقتصادی و تورم بالا، دو مانع جدی پیش روی کسبوکارهای دانشبنیان و استارتاپی محسوب میشوند. در شرایطی که نرخ تورم سالانه از مرز ۸۰ درصد عبور کرده و قدرت خرید مردم به شدت کاهش یافته است، بسیاری از استارتاپها با کاهش تقاضا برای خدمات خود مواجه شدهاند. به ویژه اینکه در یکسال اخیر به دلیل جنگ و اعتراضات ماهها اینترنت ایران قطع بود و شرکتهای استارتاپی مبتنی بر فناوری و اینترنت تضعیف شدند.
با این حال، تجربه نشان میدهد که در شرایط بحرانی، برخی استارتاپها میتوانند فرصتهای جدیدی پیدا کنند. به عنوان مثال، پلتفرمهای خدمات آنلاین، فروشگاههای اینترنتی و کسبوکارهای مبتنی بر فناوریهای دیجیتال، در دوران رکود نیز توانستهاند بازار خود را حفظ کنند. دلیل این موضوع آن است که در شرایط تورم، مردم به دنبال کاهش هزینهها و دسترسی آسانتر به خدمات هستند و کسبوکارهای آنلاین میتوانند این نیاز را برآورده کنند. از این رو اگر اینترنت دوباره قطع نشود در ایران اینبار شرکتهای اینترنتی درآمدزایی بالایی خواهند داشت و شاید شرکتهای سنتی را از نظر درآمد پشت سر بگذارند.
هوش مصنوعی فرصتی برای درآمدزایی هوش مصنوعی میتواند به یکی از محرکهای اصلی اشتغالزایی و درآمدزایی در اقتصاد ایران تبدیل شود. بر اساس گزارشهای بینالمللی، بازار جهانی هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۱.۸ تریلیون دلار خواهد رسید. ایران نیز با داشتن نیروی انسانی متخصص و دانشگاههای قوی، پتانسیل بالایی برای حضور در این بازار دارد.
با این حال، طبق اعلام معاون دانش بنیان معاونت فناوری ریاستجمهوری در حوزه صنایع خرد و اصناف، نفوذ هوش مصنوعی بسیار کمتر است. اما استارتاپها برخلاف کسبوکارهای سنتی، ساختار سازمانی سبکتری دارند و میتوانند به سرعت خود را با شرایط بازار تطبیق دهند. بسیاری از استارتاپها به صورت دورکار فعالیت میکنند و هزینههای اجاره، حملونقل و نیروی انسانی را به حداقل میرسانند. همچنین کسبوکارهای آنلاین میتوانند بدون محدودیت جغرافیایی، به مشتریان در سراسر کشور و حتی خارج از کشور خدمات ارائه دهند.
چالشهای استارتاپ در ایران
در ظاهر راهاندازی کسب و کار مبتنی بر فناوری و هوش مصنوعی راحت است اما با وجود فرصتهای موجود، استارتاپهای ایرانی با چالشهای جدی نیز مواجه هستند. نخستین مانع عدم آشنایی جامعه داخلی و محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی است، تحریمها مانع از آن شده که استارتاپهای ایرانی بتوانند به راحتی در بازارهای بینالمللی حضور یابند. کمبود سرمایهگذاری خطرپذیر دومین مانع در شرایط رکود اقتصادی کنونی است، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر در ایران نسبت به کشورهای توسعهیافته، کوچکتر و محافظهکارتر هستند. در نهایت بسیاری از نیروهای متخصص و کارآفرینان ایرانی، به دلیل محدودیتهای اقتصادی و اجتماعی، به خارج از کشور مهاجرت میکنند. البته حسینافشین معاون فناوری رئیسجمهور اعلام کرد حدود ۸۰ درصد از رتبههای برتر کنکور در ایران حضور دارند و عملا نخبهها برای راه اندازی کسب و کارهای مبتنی بر فناوری و... حضور دارند اما زیرساختها و امکانات فناورانه در سراسر کشور به صورت یکسان وجود ندارد و این یک ضعف جدی بوده و باید برطرف شود.
