افزایش کالابرگ؛ سفره بزرگتر یا تورم بیشتر؟
افزایش اعتبار کالابرگ در شرایطی مطرح شده که دولت با محدودیت منابع، کسری بودجه و فشار بر شبکه بانکی روبهروست
هفت صبح| مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، افزایش رقم کالابرگ را قطعی اعلام کرده و فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت نیز از احتمال اجرای این افزایش برای گروههای آسیبپذیر از نیمه مهرماه خبر داده است. هنوز رقم نهایی و شیوه توزیع این افزایش اعلام نشده است. اما یک ابهام مهم وجود دارد که منابع افزایش رقم کالابرگ از کجا تأمین خواهد شد؟
دولت همین الان در تامین رقم یک میلیون تومان کالابرگ با محدودیت منابع مالی روبهروست. رقم کالابرگ با توجه به قیمت فعلی کالاهای اساسی، بخش محدودی از هزینه واقعی سبد خانوار را پوشش میدهد. چون تورم طی سالهای اخیر دائم افزایش یافته و در این شرایط جنگی با سرعتی بیشتر از افزایش حمایتهای معیشتی حرکت کرده است. درنتیجه ارزش واقعی کالابرگ به مرور کاهش پیدا میکند.
در شرایط سخت اقتصادی روزهای اخیر، افزایش رقم کالابرگ میتواند معنای حمایت بیشتر از خانوارهای کمدرآمد داشته باشد. اما اثر نهایی آن به یک متغیر تعیینکننده به نام منبع تأمین مالی وابسته است. چون در صورتی که دولت برای افزایش کالابرگ درآمد پایدار و واقعی در اختیار داشته باشد، میتواند رقم کالابرگ را افزایش بدهد و درعین حال نقدینگی و تورم را کنترل کند. درآمدهای مالیاتی، منابع ارزی، درآمدهای نفتی یا کاهش هزینههای غیرضروری دولت میتوانند پشتوانه این سیاست حمایتی قرار گیرند.
اما همه ما میدانیم که دولت با کمبود منابع مالی روبهرو است. اکنون آقای پزشکیان تعهد جدیدی ایجاد کرده است، بدون آنکه منبع پایدار و مشخصی برای آن تعریف کرده باشد.پس از آغاز جنگ چهل روزه اقتصاد ایران در شرایط دشواری قرار گرفته و فشارهای مالی دولت و محدودیتهای ارزی همزمان افزایش یافته است. هر تعهد هزینهای جدید، فشار بیشتری بر سیاست مالی کشور وارد میکند و در صورت نبود منابع واقعی، این فشار به شبکه بانکی و بانک مرکزی منتقل میشود.
بانک مرکزی متولی سیاست پولی است و وظیفه کنترل نقدینگی و تورم را بر عهده دارد، اما همه عواملی که بر حجم پول و نقدینگی اثر میگذارند در اختیار مستقیم این نهاد قرار ندارند. هنگامی که دولت با کسری بودجه مواجه است و همزمان تعهدات رفاهی خودش را افزایش میدهد، منابع مورد نیاز باید از مسیر مشخصی تأمین شود. اگر این منابع وجود نداشته باشد، خطر استفاده از روشهایی افزایش مییابد که نتیجه آن رشد پایه پولی، نقدینگی و افزایش سطح عمومی قیمتهاست.
واقعیت این است که تجربه اقتصاد ایران در این زمینه یک تناقض قابل توجه را نشان میدهد. دولت برای جبران کاهش قدرت خرید مردم، اعتبار بیشتری در اختیار خانوار قرار میدهد. اما اگر تأمین مالی این اعتبار به افزایش نقدینگی منجر شود، بخشی از همان خانوارها چند ماه بعد برای تهیه نیازهایشان با قیمتهای بالاتری روبهرو خواهند شد. خب حمایت اسمی افزایش یافته، اما قدرت خرید واقعی کاهش پیدا کرده است.
به بیان سادهتر درصورتی که افزایش کالابرگ با منابع واقعی تأمین نشود، بخشی از اثر از مسیر تورم خنثی خواهد شد. لذا پول بیشتری وارد سبد خرید میشود، اما قیمت همان کالاها نیز افزایش پیدا میکند و فاصله میان اعتبار حمایتی و هزینه واقعی خانوار دوباره بزرگتر میشود. حالا دولت باید چه کند؟ کالابرگ را اضافه کند که تورمزا است یا سیاستهای موثرتری را در پیش بگیرد؟
چون مسئله کالابرگ به موارد مهمتر دیگری نیز مربوط میشود. وضعیت شبکه بانکی نیز در این معادله اهمیت اساسی دارد. بانکهای ناتراز، اضافهبرداشت، رشد ترازنامه، داراییهای غیرمولد و بنگاهداری بانکی میتوانند به خلق نقدینگی و افزایش فشار تورمی کمک کنند. بنابراین بررسی اثر افزایش کالابرگ بدون توجه و رسیدگی به وضعیت شبکه بانکی زیانده و تورمساز کشور بیفایده خواهد بود.
دولت نیز این وسط گرفتار شده است. چون نمیتواند نسبت به فشار معیشتی خانوارهای کمدرآمد بیتفاوت باشد. افزایش هزینه خوراک و کالاهای ضروری، فشار بیشتری بر دهکهای پایین وارد کرده است. کالابرگ هم نسبت به پرداخت نقدی این مزیت را دارد که منابع را مستقیماً به سمت خرید کالاهای اساسی هدایت میکند. بنابراین اصل حمایت معیشتی، قابل حذف از معادله سیاستگذاری نیست. اما بحث اصلی بر سر چگونگی تأمین این حمایت است.
میخواهیم کالابرگ بزرگتر شود، همزمان باید منابع آن وجود داشته باشد. اگر منبع مشخص باشد، میزان تعهد، تعداد مشمولان و مدت اجرای طرح نیز باید متناسب با همان منابع تعیین شود. در غیر این صورت، افزایش اعتبار میتواند به یک چرخه تکرارشونده تبدیل شود. یعنی کاهش قدرت خرید، افزایش کالابرگ، افزایش هزینه تأمین مالی، رشد نقدینگی، افزایش قیمتها و سپس کاهش دوباره قدرت خرید که ما را گرفتار این دور باطل خواهد کرد.
بنابر این باید ارزش واقعی حمایت حفظ شود. قابل درک است که دوگانه حمایت از معیشت مردم و کنترل تورم مسئلهای پیچیده و دشوار است. اما دولت باید توجه داشته باشد که افزایش رقم کالابرگ در عمل باعث کوچک شدن سفره خانوار میشود.
