نسل کمتحرک، مسئله تازه مدارس
وزارت بهداشت با همکاری آموزشوپرورش، سلامت دانشآموزان پنج تا هجده سال را در چند مقطع تحصیلی غربالگری میکند
هفت صبح | اگر به سالهای پیش برگردیم، دغدغههای بهداشتی در مدارس بیشتر حول محور بیماریهای عفونی و مشکلات کلاسیک دوران کودکی میچرخید. اما امروز، تصویر متفاوتی از سلامت دانشآموزان ایرانی ترسیم میشود. دکتر رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، از حقیقتی میگوید که نیازمند توجه جدی است: اینکه الگوی مشکلات سلامت دانشآموزان در حال تغییر است. او معتقد است وضعیت جسمانی بچهها را نمیتوان با یک شاخص ساده یا یک مطالعه مقطعی قضاوت کرد؛ بلکه وزارت بهداشت برای رسیدن به یک تصویر دقیق، مجموعهای از دادههای حاصل از ارزیابیهای سلامت، غربالگریهای دورهای و نظام ارجاع مراجعات را به صورت یکپارچه بررسی میکند.
شبکهای برای مراقبت
سعیدی توضیح میدهد که برای ممانعت از وقوع مشکلات بهداشتی و شناسایی به موقع آنها، «نظام مراقبت سلامت» برای گروه سنی ۵ تا ۱۸ سال طراحی و با همکاری وزارت آموزش و پرورش اجرا شده است. این فرایند به گونهای برنامهریزی شده که معاینات دورهای در پایههای تحصیلی مختلف انجام شود. این مسیر از همان لحظه ورود به مدرسه آغاز میشود.
در قالب «طرح سنجش سلامت جسمانی و آمادگی تحصیلی»، نوآموزان پیشدبستانی و ابتدایی بررسی میشوند. اما ارزیابیهای جامعتر در سه مقطع کلیدی یعنی پایه چهارم ابتدایی، پایه اول متوسطه اول (هفتم) و پایه اول متوسطه دوم (دهم) صورت میگیرد. در این مقاطع، معاینات در دو سطح «غیرپزشک» و «پزشک» انجام میشود تا هیچ جنبهای از سلامت دانشآموز نادیده گرفته نشود.
در سطح خدمات غیرپزشکی، مواردی چون وضعیت واکسیناسیون، رشد (قد و نمایه توده بدنیBMI)، بینایی، شنوایی، سلامت پوست و مو (شامل بررسی شپش و گال)، دهان و دندان، سل و آسم، فشار خون و سلامت روان بررسی میشود. نکته قابل توجه این است که در این مرحله، «رفتارهای پرخطر» نیز زیر نظر گرفته میشود؛ مواردی مثل تغذیه نامناسب، کمتحرکی، قرار داشتن در معرض مواد دخانی، سوء مصرف مواد و حتی خشونت. همچنین آموزشهای اولیهای در مورد فوریتهای پزشکی (مانند سوختگی یا گزش جانوران زهردار)، احیای قلبی-عروقی، بهداشت دوران بلوغ و پیشگیری از حوادث ترافیکی در این بخش ارائه میشود.
در سطح خدمات پزشکی، معاینات تخصصیتر است. دکتر سعیدی میگوید در این مرحله، سوابق بیماریها و عادتهای خانوادگی بررسی میشود تا افرادی که نیاز به مراقبت ویژه دارند (مانند مبتلایان به دیابت، صرع، آسم، بیماریهای قلبی-عروقی، سل، هموفیلی و تالاسمی) شناسایی شوند. علاوه بر این، معاینات دقیق تیروئید، ریه، قلب و عروق، معاینات اسکلتی-عضلانی، شکم، ادراری-تناسلی و روند بلوغ توسط پزشک بررسی میشود. همچنین آموزشهای سلامت باروری و بلوغ، بهویژه برای دختران پایه اول متوسطه، در مدارس و مراکز جامع سلامت اجرا میشود تا آگاهی آنها از ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی این دوران ارتقا یابد.
وقتی سبک زندگی جایگزین عفونت میشود
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت تأکید میکند که هر مورد شناساییشده در غربالگری، لزوماً به معنای بیماری قطعی نیست؛ بلکه دانشآموز در صورت وجود یافته غیرطبیعی، وارد فرآیند ارجاع و بررسی تخصصی میشود. از نظر او، برای ارزیابی دقیق روند سلامت، باید نتایج غربالگری پایههای مختلف را در کنار دادههای نظام ارجاع و مطالعات ملی تحلیل کرد.
این متخصص بیماریهای کودکان اشاره میکند که در سالهای اخیر، در کنار بیماریهای عفونی، عواملی مانند کمتحرکی، اضافهوزن و چاقی، اختلالات اسکلتی-عضلانی، وضعیت نامناسب قامتی، مشکلات بینایی، شنوایی و پوسیدگی دندان اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. اینها همگی ریشه در «سبک زندگی» دارند و باعث شده رویکرد وزارت بهداشت از «درمانمحوری» به سمت «پیشگیری و شناسایی زودهنگام» تغییر کند.
بحران چاقی و کمتحرکی
برای درک عمق این تغییرات، باید به آمارهایی نگاه کرد که سعیدی ارائه میدهد. او به «مطالعه کاسپین ۵» اشاره میکند که در سال ۲۰۱۵ روی 14.400دانشآموز ۷ تا ۱۸ ساله در ۳۰ استان انجام شد. نتایج این مطالعه نشان داد ۲۰.۸ درصد از دانشآموزان دچار اضافهوزن یا چاقی و ۲۱.۱ درصد دچار چاقی شکمی بودهاند. در مورد فعالیت بدنی نیز، «مطالعه ملی کاسپین ۴» روی بیش از ۱۳ هزار دانشآموز نشان داد که تنها ۱۸ درصد آنها حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی روزانه داشتهاند و در مطالعهای دیگر، ۳۴.۱۱ درصد سطح فعالیت بدنی پایینی را گزارش کردند.
تکاندهندهتر آنکه، روند اضافهوزن و چاقی در سالهای اخیر شتاب گرفته است. بر اساس گزارش اداره بهبود تغذیه معاونت بهداشت، شیوع اضافه وزن و چاقی در نوجوانان از ۱۴.۹۳ درصد در سال ۱۴۰۱ به ۱۶.۵۸ درصد در سال ۱۴۰۲ و در سال ۱۴۰۳ به ۱۹.۵ درصد رسیده است.
تفاوتهای جغرافیایی و بحران ید
نکته مهم دیگری که رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت به آن اشاره میکند، پراکندگی غیریکنواخت مشکلات سلامت در کشور است. او میگوید شدت و نوع مشکلات بین استانها و حتی مناطق شهری و روستایی متفاوت است و این تفاوت تحت تأثیر عواملی چون الگوی تغذیه، وضعیت اقتصادی-اجتماعی، میزان شهرنشینی، شرایط اقلیمی، آلودگی هوا و آب و دسترسی به امکانات ورزشی است.
به همین دلیل، سیاستگذاری سلامت نمیتواند برای همه مناطق یکسان باشد. رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت معتقد است «عدالت در سلامت» به معنای ارائه خدمات یکسان نیست، بلکه به معنای ارائه خدمات متناسب با میزان نیاز و خطر در هر منطقه است. وزارت بهداشت با پایش منطقهای، شدت مداخلات را در استانهای پرخطر بیشتر میکند.
به عنوان یک نمونه عینی، او به وضعیت مصرف ید در دانشآموزان اشاره میکند. بر اساس بررسیهای سال ۱۴۰۲، میانگین ید ادرار در کل کشور ۱۳۳ بوده (که در محدوده استاندارد ۱۰۰ تا ۲۰۰ است) و وضعیت در اکثر استانها مطلوب بوده است؛ اما در استان آذربایجان غربی، این عدد به ۸۹ رسیده که نشاندهنده وضعیت نامطلوب است و بر همین اساس، مداخلات ویژهای در این استان در حال انجام است.
در نهایت، سعیدی تأکید میکند که با توجه به افزایش روند چاقی، اختلالات رفتاری و مشکلات جسمانی مرتبط با سبک زندگی، تنها راه نجات، شناسایی زودهنگام و مداخله به موقع است تا بتوان جلوی تبدیل شدن این ناهنجاریها به بیماریهای مزمن در آینده گرفت.
