هفت صبح| میکروپلاستیکها قطعات کوچکی از زبالههای پلاستیکی هستند که در مقیاس جهانی در محیط زیست انباشته شدهاند. این زبالهها از انتشار مستقیم ذرات پلاستیکی و همچنین تکه تکه شدن اقلام پلاستیکی بزرگتر ایجاد میشوند. تحقیقات نشان میدهد میزان میکروپلاستیکهای کف دریا نسبت به 20 سال گذشته تقریبا سه برابر شده است و این معضل جهانی، دامن پهنههای آبی ایران را هم گرفته است. امید صدیقی مدیر کل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از وضعیت نگران کننده غلظت میکروپلاستیکها در سواحل مکران خبر داده و بر پایش مستمر این منطقه تاکید میکند.
امروزه زندگی کردن بدون پلاستیکها در ذهن کسی نمیگنجد. این محصول که جزو لاینفک سبک زندگی دنیای مدرن است، به دلیل تجزیه ناپذیری و ماندگاری بالا در محیطهای طبیعی، به معضلی جدی برای زیست دیگر موجودات زنده بهویژه آبزیان تبدیل شده است. میکروپلاستیکها در زیستگاههای دریایی از قطبها تا استوا، از سطح دریا و خط ساحلی تا اعماق محیطهای آبی پراکنش دارند. آنها توسط طیف وسیعی از موجودات زنده از جمله ماهیان و دوکفهایهای مهم و تجاری بلعیده میشوند.
در برخی از جمعیتها میزان مصرف میکروپلاستیکها بسیار زیاد است که میتواند اثرات سمی یا فیزیکی مضری داشته باشد. بررسیها نشان میدهد که مقدار میکروپلاستیکها در محیطهای آبی طی دو دهه، تقریبا سه برابر شده است. میزان این ماده مخرب در دریاها رو به افزایش است زیرا حتی اگر بتوانیم از ورود مواد جدید پلاستیکی به اقیانوسها جلوگیری کنیم، تکه تکه شدن اقلام پلاستیکی موجود فعلی، برای سالهای آینده ادامه خواهد داشت و میتواند حجم میکروپلاستیکها را در اکوسیستمهای آبی افزایش دهد.
جذب آلایندههای شیمیایی توسط میکروپلاستیکها
گزارشها نشان میدهد که میکروپلاستیکها بر مهرهداران و بیمهرگان دریایی تاثیر میگذارند. همچنین این آلایندهها بر پراکنش گونههای خاصی از جانداران دریایی که از سطح این مواد بهعنوان مکانهایی برای تخمگذاری استفاده میکنند، دارای اثرات سوئی است. بسیاری از پژوهشگران، مهمترین اثر میکروپلاستیکها در محیطهای دریایی را جذب آلایندههای شیمیایی بر روی آنها اعلام میکنند. این ترکیبات علاوه بر انتقال آلایندههای شیمیایی، پایداری محیطی این مواد را هم افزایش میدهد. به همین خاطر، پایش مستمر و دائمی میکروپلاستیکها و کشف نقاط داغ آلودگیهای آنها از اهمیت ویژهای در مباحث محیط زیستی برخوردار است.
نتایج نگران کننده پایشهای ایران
ایران هم بهعنوان کشوری با مرزهای دریایی گسترده، مطالعاتی را درباره حضور میکروپلاستیکها در اکوسیستمهای دریایی آغاز کرده است. امید صدیقی مدیر کل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از تعیین وضعیت آلودگی سواحل مکران خبر میدهد و میگوید که وجود میکروپلاستیکها و آلودگی پسابها در برخی مناطق تا حدی نگرانکننده و نیازمند مدیریت و پایش مستمر است.
به گفته او، پروژه بررسی آلودگی عناصر سمی، ترکیبات هیدروکربنی و ذرات میکروپلاستیک در آب، رسوب و آبزیان سواحل مکران با نمونهبرداری گسترده از آبهای ساحلی این منطقه بین گواتر تا جاسک در ۱۵۶ ایستگاه طی دو دوره زمانی پسمونسون و پیشمونسون در سال گذشته انجام گرفته است. آنالیز نمونهها، تحلیل دادهها و تهیه نقشههای پهنهبندی آلودگی سواحل انجام شده و در سال جاری گزارش نهایی آن تهیه شده است.
صدیقی میگوید که با توجه به تمرکز برنامههای توسعهای در سواحل مکران، اجرای این پروژه و تعیین وضعیت آلودگی این منطقه بهعنوان دادههای پایه برای پایش و ارزیابی در سالهای آتی از اهمیت و اولویت بالایی برخوردار است. او با تکیه بر نتایج مطالعات انجام شده، توضیح میدهد که سواحل مکران تا حدی با آلودگیهای مختلفی از جمله فلزات سنگین، میکروپلاستیکها و هیدروکربنها مواجه هستند. در عمده مناطق میزان آلودگی پایینتر از حد مجاز است و در برخی موارد هم فراتر از حد مجاز هستند. غلظت برخی آلایندهها مانند BTEX در آب پایین است ولی وجود میکروپلاستیکها و آلودگی پسابها در برخی مناطق تا حدی نگرانکننده و نیازمند مدیریت و پایش مستمر است.
زنگ خطر برای سواحل مکران
تایید حضور میکروپلاستیکها در نواحی شرقی دریای عمان که بهعنوان زیستگاه دریایی بزرگ برای بسیاری از موجودات دریایی شناخته میشود، زنگ خطر را برای دولت و سازمان محیط زیست به صدا در میآورد. این دو مجموعه باید با اتخاذ تصمیمات و تنظیم مقررات جدید، زمینه کاهش ورود یا کنترل منابع ورود این آلاینده نوظهور زیست محیطی را به پهنههای آبی کشور فراهم کند.
حال که مهمترین سیاست دولت چهاردهم توسعه دریامحور بهویژه در سواحل مکران است، بهطور حتم باید برنامههایی برای کنترل ریزپلاستیکها در این مناطق داشته باشیم.
مطالعات نشان میدهد که پالایشگاهها و پتروشیمیها از منابع اصلی تولید ریزپلاستیک در اکوسیستمهای آبی هستند. صنایع مختلفی از جمله پلیمر، رزین و چسب، الیاف مصنوعی و منسوجات، لاستیک و پلاستیک، رنگ و روکش محافظ اگر در سواحل مکران مستقر شوند، بهعنوان منبع تولید میکروپلاستیکها میتوانند شرایط این سواحل را بحرانیتر کنند. بر اساس برنامههای اعلام شده از سوی دولت، ایجاد ۲۷ شهر و نقطه جدید ساحلی از مهمترین برنامههای توسعه دریا محور است و از این تعداد، قرار است حدود ۱۰ شهر در منطقه مکران ایجاد شود. این در حالی است که پسابهای خانگی هم بخش مهمی از منبع تامین ریزپلاستیکها در محیطهای دریایی معرفی شدهاند.
ضرورت نگاه پیشگیرانه
در مجموع، شواهد علمی و نتایج پایشهای انجامشده در سواحل مکران نشان میدهد که میکروپلاستیکها دیگر یک تهدید دوردست نیستند، بلکه به واقعیتی نگرانکننده در پهنههای آبی کشور تبدیل شدهاند. همزمانی روند فزاینده آلودگی با برنامههای گسترده توسعه صنعتی و شهری در این منطقه حساس، ضرورت نگاه پیشگیرانه و مبتنی بر ملاحظات محیطزیستی را دوچندان میکند. اگر امروز برای مدیریت پسماندها، کنترل پسابها، نظارت بر صنایع ساحلی و فرهنگسازی مصرف پلاستیک اقدام جدی انجام نشود، فردا هزینههای سنگینتری بر اکوسیستمهای دریایی، امنیت غذایی و سلامت انسان تحمیل خواهد شد. سواحل مکران میتوانند موتور توسعه پایدار کشور باشند، اما تنها در صورتی که حفاظت از محیط زیست بهعنوان محور اصلی این توسعه در نظر گرفته شود، نه قربانی آن.
