هفت صبح | لالههای واژگون خراسان شمالی بهعنوان گونه گیاهی نادری که در فهرست آثار طبیعی و ملی ایران به ثبت رسیده است، همه ساله گردشگران زیادی را برای بازدید به رویشگاه طبیعی این گونه یعنی دشت خمبی شهرستان گرمه جذب میکند اما این گونه برای تداوم حیات در معرض تهدیداتی جدی قرار دارد. به گفته رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان گرمه گردشگران مهمترین تهدید برای رویشگاههای طبیعی این گونه به شمار میروند، بنابراین علاوه بر افزایش فعالیت ادارات منابع طبیعی، باید در زمینه فرهنگسازی و تربیت راهنمای گردشگری در این رویشگاهها اقدامات جدی انجام شود.
شروع بهار و بارشهای مناسب ابتدای این فصل، روح و جان تازهای به رویشگاه لالههای واژگون خراسان شمالی داده است. رویش این گونه ارزشمند که طی سالهای گذشته به دلیل وقوع خشکسالیها با چالش مواجه شده بود، این روزها به حالت عادی بازگشته و دشت خمبی شاهد شکوفایی لالههای نرگسی است. بیش از 60 گونه لاله واژگون در جهان رشد میکند که رویش 15 گونه آن خاص فلات ایران است. این گونه در دشتهای سنگلاخی به صورت لکهای ظاهر میشود و به دلیل جذابیتهای ظاهری، رویشگاههای آن همه ساله پذیرای تعداد زیادی از طبیعتگردان است.
اگرچه لاله واژگون زرد گونه بسیار کمیابی است و بیشتر در ارتفاعات زاگرس میروید، به همین خاطر به آن لاله زاگرسی هم میگویند، اما دشت خمبی شهرستان گرمه یکی از زیستگاههای مهم این گونه در خراسان شمالی و خارج از رشته کوههای زاگرس به حساب میآید. نام این گونه گیاهی بهعنوان چهارمین اثر طبیعی ملی ایران در سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده است اما متاسفانه رویشگاههای آن در معرض تهدیدات جدی قرار دارد.
لزوم فعالیت بیشتر منابع طبیعی
وحید محمودی فرد، رئیس میراثفرهنگی شهرستان گرمه در گفتوگو با هفت صبح فصل رویش این گونه نادر در دشتهای خراسان شمالی را فصل بهار اعلام میکند و میگوید که دشت لالههای خمبی، یکی از معروفترین دشتهای لاله واژگون ایران در خراسان شمالی است. این دشت در ۴۰ کیلومتری شهر گرمه قرار دارد و وسعت ذخیرهگاه اصلی این لالهها که زیر پای کوه خمبی و دکل صدا سیما واقع شده، حدود ۲۰ هکتار است؛ اما پراکندگی این گونه در کل شهرستان حدود ۳۰ هکتار اعلام شده است.
گل لاله واژگون یکی از نادرترین گونههای گیاهی است؛ به همین منظور بخشهایی از این دشت بهمنظور حفظ این گل، بهعنوان اثر طبیعی در فهرست آثار طبیعی کشور به شماره ۹۲۷ و در سال ۱۳۹۸ به ثبت رسیده است.به گفته رئیس میراثفرهنگی شهرستان گرمه، فصل گلدهی لالههای واژگون از اواسط فروردینماه تا اوایل اردیبهشتماه است و بهترین زمان سفر به دشت لالههای واژگون گرمه، فصل بهار است.
رفتار نامناسب گردشگران، مهمترین تهدید
محمودی فرد توضیح میدهد که یکی از عمدهترین تهدیدات ذخیرگاه اصلی لالههای واژگون رفتار نامناسب گردشگران شامل لگدمال کردن و چیدن این گلها در حین بازدید به شمار میرود بنابراین باید با فرهنگسازی و آموزش، این مشکل را مرتفع کرد.او تاکید میکند که باید اداره منابع طبیعی از پیشروی و تعرض به حریم این لالهها و اراضی ملی توسط کشاورزان همجوار جلوگیری کرد زیرا تاکنون فقط شناساندن و ثبت این لالهها و گشتهای منظم یگانهای حفاظت میراث فرهنگی و منابع طبیعی، تنها اقدامات حفاظتی از این منطقه بوده است .
رئیس میراثفرهنگی شهرستان گرمه آمار بازدیدها از این سایت طبیعی را حدود دو هزار نفر در سال گذشته اعلام میکند که شامل اهالی شهرستانها و استانهای مجاور از جمله سمنان، گلستان و خراسان رضوی بوده است؛ بنابراین وجود راهنماهای محلی از الزامات حفاظتی برای این دشت به شمار میرود.
پراکنش لالههای واژگون در خراسان شمالی
لاله واژگون زرد رنگ علاوه بر دشت خمبی و سرای در قسمتهای غربی کوه آلاداغ، منطقه جوزک، کوه پلنگ و بزداغی در مانه و سملقان، کوه بهار و سالوک در جاجرم، قسمتهایی از کوه اسدلی در بجنورد و کوه تکل قوز در نوار مرزی راز و جرگلان نیز میرویند. لالههای واژگون، برخلاف سایر گونههای لاله و سایر گلها از ساقه بهسوی زمین برگشته است و به همین دلیل نامش را واژگون نهادهاند. لاله واژگون خراسان شمالی از نظر ارتفاع و رنگ با لاله واژگون استانهای چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد متفاوت است و عمدتا با دو رنگ زرد و بنفش کمرنگ دیده میشود.
این گونه گیاهی استقامت زیادی در برابر سرما داشته و سازگاری ویژهای با دامنههای سنگلاخی و صخرهای دارد. اگر زیستگاه این گل به وسیله انسانها و دامها تخریب نشود، توانایی پوشاندن عرصههای وسیعی از طبیعت را با رویش هزاران شاخه زیبا دارد.کشور ما با توجه به تنوع اقلیم، عرض جغرافیایی گسترده و اختلاف ارتفاع زیاد، شاهد حضور گونههای اندمیک گیاهی و جانوری بسیاری در سراسر کشور است. قرار گرفتن در سه منطقه آب و هوایی کره زمین، حضور ایران در عرض جغرافیایی ۲۵ تا ۴۰ درجه شمالی و اختلاف ارتفاع زیاد، باعث شده کشور ایران پذیرای گونههای اندمیک جانوری و گیاهی زیادی باشد.
حدود 8000 گونه گیاهی که 2000 گونه آن اندمیک ایران است؛ علاوه بر اینکه غنای زیستی سرزمین ایران را نشان میدهد، میتواند فرصتهای زیادی برای توسعه گردشگری در کشور بهوجود بیاورد اما گاهی به دلیل رفتارهای نامناسب، فرصتهایی ناشی از وجود گونههای اندمیک در یک محل و شناساندن آنجا بهعنوان مقصد گردشگری به تهدیدی جدی برای گونههای گیاهی ارزشمند کشور تبدیل میشود. معضلی که باید با برنامهریزی مناسب برای مقابله با آن و حفظ گونههای بومزاد برای نسلهای آتی، تدابیر لازم اندیشیده شود.
