هفت صبح، امیر عبدوس، پژوهشگر مدیریت و حقوق محیط زیست | در جریان تجاوزات اخیر علیه کشورمان، یکی از نقاط قوت مدیریت بحران، حضور سریع و هماهنگ دستگاههای مختلف در محل حوادث بود. آتشنشانان، نیروهای امدادی، هلال احمر، اورژانس، عوامل شرکتهای آب، برق، گاز و مخابرات، نیروهای انتظامی و امنیتی و همچنین شهرداریها در کوتاهترین زمان ممکن در صحنه حاضر شدند و خدمات ضروری را به آسیبدیدگان ارائه کردند. این هماهنگی نشان داد که کشور در حوزه امدادرسانی و بازگرداندن خدمات عمومی از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است.
اما در کنار همه این اقدامات ارزشمند، پرسشی مهم مطرح میشود: آیا همزمان با ثبت خسارات انسانی، ساختمانی و زیرساختی، خسارات وارده به محیط زیست نیز به صورت علمی، دقیق و نظاممند ارزیابی و مستندسازی شده است؟ در نگاه نخست، آثار یک انفجار به تخریب ساختمانها، آتشسوزی و خسارات مالی محدود به نظر میرسد؛ اما تجربه جهانی نشان میدهد که بخش مهمی از پیامدهای جنگ و درگیری، در محیط زیست رخ میدهد و آثار آن گاه سالها و حتی دههها باقی میماند. انتشار ذرات معلق و ترکیبات سمی در هوا، ورود آلایندهها به آبهای سطحی و زیرزمینی، آلودگی خاک به فلزات سنگین و تخریب زیستگاههای طبیعی از جمله خساراتی هستند که بدون اندازهگیریهای تخصصی قابل شناسایی و اثبات نیستند.
تجربه جنگها و منازعات معاصر این واقعیت را به روشنی نشان داده است. در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، آتشسوزی دهها حلقه چاه نفت در کویت یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی ناشی از جنگ را رقم زد. میلیونها بشکه نفت وارد محیط شد و حجم عظیمی از دود و آلایندههای حاصل از احتراق، هوا، خاک و اکوسیستمهای منطقه را تحت تأثیر قرار داد. بخش مهمی از خسارات و غرامتهای بعدی نیز بر پایه مطالعات علمی و مستندات محیط زیستی محاسبه شد.
در سالهای اخیر نیز جنگ اوکراین بار دیگر توجه جامعه جهانی را به مفهوم «خسارت زیستمحیطی جنگ» جلب کرده است. سازمانهای بینالمللی، دانشگاهها و نهادهای تخصصی از نخستین روزهای درگیری، به پایش کیفیت آب، خاک و هوا، ارزیابی آسیب به مناطق طبیعی و ثبت آثار زیستمحیطی حملات پرداختند. دلیل این اقدام روشن بود؛ آنچه در روزهای نخست ثبت نشود، ممکن است بعدها قابل اثبات نباشد.
در واقع، زمان در مستندسازی خسارات محیط زیستی نقشی تعیینکننده دارد. بسیاری از آلایندهها در ساعات و روزهای اولیه پس از حادثه قابل اندازهگیری هستند و با گذشت زمان، در اثر بارندگی، جابهجایی هوا، پاکسازی محل یا تغییرات طبیعی محیط، شواهد اولیه از بین میروند. به همین دلیل در بسیاری از کشورها، تیمهای تخصصی ارزیابی محیط زیستی بخشی از ساختار پاسخ اضطراری محسوب میشوند.
از این رو ضروری است که در کشور ما نیز در کنار نیروهای امدادی و خدماتی، «تیمهای واکنش سریع ارزیابی خسارات محیط زیستی» به صورت دائمی سازماندهی شوند. این تیمها باید مجهز به تجهیزات سنجش آلودگی هوا، آب و خاک بوده و توانایی نمونهبرداری فوری، ثبت مختصات جغرافیایی، مستندسازی تصویری، انجام آزمایشهای میدانی و تشکیل پروندههای علمی استاندارد را داشته باشند.
اهمیت این موضوع صرفاً به حفاظت از محیط زیست محدود نمیشود. در جهان امروز، پیگیری حقوقی خسارات ناشی از جنگ و تجاوز، بدون برخورداری از دادههای فنی و مستندات معتبر امکان موفقیت چندانی ندارد. هر نمونه آب، هر نمونه خاک، هر داده مربوط به کیفیت هوا و هر گزارش آزمایشگاهی میتواند بخشی از ادلهای باشد که در آینده برای احقاق حقوق کشور مورد استناد قرار گیرد.
شاید یکی از مهمترین درسهای حملات اخیر این باشد که مدیریت بحران در قرن بیست و یکم، تنها به امدادرسانی، آواربرداری و بازسازی محدود نمیشود. همانگونه که برای نجات جان انسانها و احیای زیرساختها برنامهریزی میکنیم، باید برای حفاظت از محیط زیست و مستندسازی علمی خسارات وارده به آن نیز سازوکارهای مشخص، تجهیزات کافی و نیروهای آموزشدیده در اختیار داشته باشیم.
خسارات محیط زیستی، برخلاف ویرانی ساختمانها، همیشه با چشم دیده نمیشوند؛ اما گاه آثار آنها ماندگارتر و پرهزینهتر است. توجه به این واقعیت میتواند یکی از الزامات مهم ارتقای نظام مدیریت بحران کشور در آینده باشد.
درس امروز برای فردای کشور، روشن است؛ برای آنکه این حلقه مفقوده در بحرانهای آینده تکرار نشود، باید از هماکنون اقدامات زیر در دستور کار قرار گیرد:
- تشکیل «کارگروه ملی ارزیابی خسارات زیستمحیطی جنگ و بلایا» با مشارکت سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان مدیریت بحران، دانشگاهها و آزمایشگاههای مرجع
- تدوین پروتکل ملی نمونهبرداری و مستندسازی خسارات زیستمحیطی در شرایط بحران
- ایجاد بانک اطلاعاتی و سامانه GIS برای ثبت و آرشیو شواهد
- تشکیل، آموزش و تجهیز تیمهای واکنش سریع محیط زیستی در استانها
- تخصیص منابع مالی پایدار و پیشبینی ردیف اعتباری مستقل برای پایش، ارزیابی و مستندسازی خسارات زیستمحیطی ناشی از جنگها و حوادث بزرگ
