ماه محرمالحرام، نخستین ماه سال قمری، در میان شیعیان از جایگاهی ویژه و والا برخوردار است. این ماه، اگرچه با غم و اندوه فراوان برای اهلبیت علیهمالسلام همراه است، اما در منابع دینی، بهویژه در کتاب شریف «مفاتیحالجنان»، آداب و اعمالی برای آن ذکر شده که مسیر سلوک معنوی را برای مؤمنان هموار میسازد. این اعمال از شب و روز نخست محرم آغاز شده و تا روز دهم، یعنی روز عاشورا، ادامه مییابد و بهطور کلی به دو دسته تقسیم میشود: اعمال ویژه برخی شبها و روزها که به صورت اختصاصی برای آنها بیان شده است، و اعمال واجب و مستحبی ماه محرم که برای تمامی روزهای این ماه سفارش گردیده است.

سیره امام رضا علیه السلام در ماه محرم؛ ماهی که خنده بر لبهای اهلبیت جاری نبود

در روایات متعدد، به سیره عملی اهلبیت علیهمالسلام در ماه محرم اشاره شده است که نشان از عظمت و حساسیت این ماه دارد. از امام رضا علیهالسلام روایت شده است که با فرارسیدن ماه محرم، پدرشان، امام کاظم علیهالسلام، هرگز خندان دیده نمیشد و اندوه و حزن بر چهره مبارکشان غالب بود. این حالت تا روز دهم ادامه داشت و هنگامی که روز عاشورا فرا میرسید، آن روز را روز مصیبت، اندوه و گریه میدانست و میفرمود: «امروز روزی است که حسین علیهالسلام در آن به شهادت رسیده است.» این روایت، به خوبی نشان میدهد که چگونه اهلبیت علیهمالسلام با تمام وجود، غم و اندوه این ماه را حس میکردند و به سوگ جد بزرگوار خود مینشستند.

دعای اول ماه محرم؛ کلید ورود به یک سال پربرکت

یکی از مهمترین اعمالی که برای آغاز ماه محرم سفارش شده است، دعای اول ماه است. از آنجا که اول محرم، آغاز سال جدید قمری محسوب میشود و از سوی دیگر، دعاهای قبل از وقت نیز تاثیر خاصی در برآورده شدن حاجات و رسیدن به امور مهم دارند، این دعا از جایگاه ویژهای برخوردار است. این دعا که در کتاب «اقبال» روایت شده، برای سلامتی، دوری از آفات دینی و دنیایی در طول سال، بهبودی حال و بدست آوردن نیکیها بسیار مفید و مؤثر دانسته شده است. مؤمنان در لحظات آغازین این ماه، با خواندن این دعا، سال خود را با نام خدا و طلب خیر و برکت آغاز میکنند.

اعمال شب اول محرم؛ شبی که احیای آن فضیلت بسیاری دارد

شب اول محرم، به عنوان نخستین شب از ماه سوگواری، دارای اعمال متعددی است که در منابع معتبری مانند «مفاتیحالجنان» و «اقبال» به آنها اشاره شده است. بر اساس روایات، انجام برخی از نمازهای مستحبی در این شب، پاداش عظیمی را به همراه دارد.

در کتاب «اقبال» از سید بن طاووس، برای این شب چندین نماز ذکر شده است:

اول: خواندن صد رکعت نماز که در هر رکعت، سوره حمد و سوره توحید خوانده شود.

دوم: خواندن دو رکعت نماز که در رکعت اول، سوره حمد و سوره «انعام» و در رکعت دوم، سوره حمد و سوره «یس» خوانده شود.

سوم: خواندن دو رکعت نماز که در هر رکعت، سوره حمد و یازده بار سوره توحید قرائت گردد. در روایت از حضرت رسول صلیالله علیه و آله نقل شده است که هر که در این شب این دو رکعت نماز را بهجا آورد و صبح آن را که اولین روز سال است روزه بدارد، مانند کسی است که تمام سال را به کارهای خیر مداومت کرده است و در آن سال محفوظ خواهد بود و اگر در آن سال از دنیا برود، به بهشت میرود.

همچنین سید برای هلال این ماه، دعای مبسوطی را ذکر کرده است و اگر ممکن شود، احیای این شب به دعا، نماز و خواندن قرآن بسیار سفارش شده است. مؤمنان میتوانند با بهرهمندی از این فرصت طلایی، شب اول محرم را به عبادت و مناجات با پروردگار بگذرانند و از برکات بینظیر آن بهرهمند شوند.

نماز و دعای روز اول محرم؛ روزی که آغاز سال است

در مورد اعمال روز اول محرم نیز سفارشات ویژهای شده است که عمدتاً به دو عمل مهم اشاره دارند:

اول: روزه گرفتن. در روایت «ریان بن شبیب» از حضرت امام رضا علیهالسلام نقل شده است که هر که در این روز روزه بدارد و خدا را بخواند، خداوند دعای او را مستجاب میکند، چنانکه دعای حضرت زکریا علیهالسلام را مستجاب نمود.

دوم: خواندن نماز و دعای مخصوص. از حضرت امام رضا علیهالسلام نقل شده است که پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله، در روز اول محرم دو رکعت نماز میخواند و پس از اتمام نماز، دستها را بلند میکرد و این دعا را سه بار میخواند:

«اَللّهُمَّ اَنْتَ الاِْلهُ الْقَدیمُ وَهذِهِ سَنَةٌ جَدیدَةٌ فَاَسْئَلُکَ فیهَاالْعِصْمَةَ مِنَالشَّیْطانِ وَالْقُوَّةَ عَلی هذِهِ النَّفْسِ الاْمّارَةِ بِالسّوَّءِ وَالاِْشْتِغالَ بِما یُقَرِّبُنی اِلَیْکَ یا ذَاالْجَلالِ وَالاِْکْرامِ یا عِمادَ مَنْ لا عِمادَ لَهُ یا ذَخیرَةَ مَنْ لا ذَخیرَةَ لَهُ یا حِرْزَ مَنْ لا حِرْزَ لَهُ یا غِیاثَ مَنْ لا غِیاثَ لَهُ یا سَنَدَ مَنْ لا سَنَدَ لَهُ یا کَنْزَ مَنْ لا کَنْزَ لَهُ یا حَسَنَ الْبَلاَّءِ یا عَظیمَ الرَّجَّاءِ یا عِزَّ الضُّعَفآءِ یا مُنْقِذَ الْغَرْقی یا مُنْجِیَ الْهَلْکی یا مُنْعِمُ یا مُجْمِلُ یا مُفْضِلُ یا مُحْسِنُ اَنْتَ الَّذی سَجَدَ لَکَ سَوادُ اللَّیْلِ وَنُورُ النَّهارِ وَضَوْءُ الْقَمَرِ وَشُعاعُ الشَّمْسِ وَدَوِیُّ الْمآءِ وَحَفیفُ الشَّجَرِ یا اَللّهُ لا شَریکَ لَکَ اَللّهُمَّ اجْعَلْنا خَیْراً مِمّا یَظُنُّونَ وَاغْفِرْ لَنا ما لا یَعْلَمُونَ وَلا تُؤاخِذْنا بِما یَقُولُونَ حَسْبِیَ اللّهُ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ امَنّا بِهِ کُلُّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما یَذَّکَّرُ اِلاّ اُولُوا الاْلْبابِ رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً اِنَّکَ اَنْتَ الْوَهّابُ»

اعمال شب سوم محرم؛ شب رهایی حضرت یوسف از زندان

بر اساس روایات، شب و روز سوم ماه محرم، یادآور رهایی حضرت یوسف علیهالسلام از زندان است. گفته شده هر کس در این روز روزه بگیرد، خداوند کارهای دشوار او را آسان میگرداند و اندوهش را برطرف میکند. همچنین در روایتی از پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله آمده است که دعای او در این روز به اجابت میرسد. مؤمنان میتوانند با روزه گرفتن و دعا در این روز، از این فرصت معنوی برای رفع گرفتاریهای خود بهره بگیرند.

اعمال شب هشتم محرم؛ روزی که تشنگی کاروان حسینی شدت گرفت

یکی از اعمالی که برای روز هشتم ماه محرم توصیه شده، روزه گرفتن است. در برخی روایات آمده است که خداوند دعای کسی را که در این روز روزه میگیرد، به اجابت نزدیک میکند. همچنین این روز در میان شیعیان به نام حضرت علیاکبر علیهالسلام شناخته میشود و یادآور جوانمردی و دلاوریهای آن حضرت در کربلاست.

در روز هشتم محرم، تشنگی در میان اهلبیت امام حسین علیهالسلام و یاران آن حضرت به شدت افزایش یافته بود و فشار عطش، به ویژه بر کودکان و نوجوانان کاروان، بسیار سنگین بود. در هشتم محرم سال ۶۱ هجری قمری، محاصره آب شدت بیشتری یافت و دسترسی کاروان امام حسین علیهالسلام به آب بهطور کامل محدود گردید؛ تا جایی که کودکان و همراهان کاروان با تشنگی سختی روبهرو بودند و چشم انتظار قطره ای آب مانده بودند. این روز، یادآور آن ایام سخت و جانکاه برای اهلبیت علیهمالسلام است.

اعمال شب و روز نهم محرم (تاسوعا)؛ روز محاصره کامل کاروان حسینی

روز نهم محرم، روز تاسوعا، از روزهای حساس و پرمعنا در ایام محرم است. از حضرت صادق علیهالسلام روایت شده است که تاسوعا روزی بود که امام حسین علیهالسلام و اصحابش را در کربلا محاصره کردند و سپاه شام بر قتال آن حضرت اجتماع کردند و ابنمرجانه و عمر سعد، به خاطر کثرت سپاه و بسیاری لشکری که برای آنها جمع شده بود، خوشحال شدند.

جناب امام حسین علیهالسلام و اصحابش را ضعیف شمردند و یقین کردند که یاوری برای آن حضرت نخواهد آمد و اهل عراق او را مدد نخواهند نمود. در این روز، حضرت فرمودند: «پدرم فدای آن ضعیف غریب.»

در مورد روزه روز تاسوعا و عاشورا، روایت مخصوصی داریم، اما احتیاط این است که روز عاشورا را روزه نگیرد، ولی از خوردن و آشامیدن تا عصر خودداری نماید و آنگاه چیزی بخورد یا بیاشامد. به جهت این که امام حسین علیهالسلام و یاران حضرت در عصر از غصههای این دنیای پست رهایی یافتند و در هنگام عصر سعادتمند شده و به مطلوب خود که عبارت بود از دیدار خداوند بزرگ، رسیدند. و شاید به همین جهت است که دوستان عزادار آن حضرت، در عصر این روز، غم و غصه آنها کاهش پیدا کرده و از بین میرود.

بررسی برخی اعمال منسوب به شب و روز عاشورا

درباره برخی اعمالی که برای شب و روز عاشورا نقل شده است، مانند بعضی نمازها و دعاها، غیر از زیارتها و نمازهای شناخته شده آن، اشکالهایی از سوی برخی محققان مطرح شده است. گفته شده ممکن است برخی از این اعمال، بعدها ساخته و پرداخته مخالفان شیعه بوده باشد؛ از جمله مواردی مانند توصیه به سرمه کشیدن و امثال آن.

حتی اگر در برخی منابع روایتی نیز درباره این امور نقل شده باشد، باز هم برپایی مراسم عزاداری برای امام حسین علیهالسلام، فرستادن صلوات بر آن حضرت و یارانش، و نیز لعن بر قاتلان آنان، برتر و شایستهتر دانسته شده است؛ چرا که در روایات متعدد، بر این اعمال تأکید بیشتری شده و ثواب عظیمی برای آنها ذکر گردیده است. مؤمنان بهتر است که در این ایام، به جای پرداختن به اعمالی که در صحت آنها تردید وجود دارد، بر عزاداری، گریه بر مصیبتهای اهلبیت علیهمالسلام و ترویج فرهنگ عاشورا تمرکز کنند.