هفت صبح| در حالی که جهان در انتظار نشانههایی از کاهش تنش میان تهران و واشنگتن است، خبرها حاکی از آن است که دور جدید مذاکرات میان ایران و آمریکا قرار است فردا جمعه در عمان برگزار شود. تغییر محل مذاکره از ترکیه به عمان، توجه تحلیلگران سیاسی را به خود جلب کرده است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران در آخرین ساعات سهشنبه شب تأیید کرد که مذاکرات با آمریکا طی چند روز آینده انجام میشود.
هرچند از ابتدا نام کشورهایی چون ترکیه و عمان بهعنوان گزینههای میزبانی مطرح بود اما تا همین اواخر مکان نهایی در هالهای از ابهام قرار داشت. همزمان کاخ سفید نیز اعلام کرد برنامه دیدار نماینده آمریکا با طرف ایرانی تغییری نکرده؛ آن هم در شرایطی که تنشهای میدانی از جمله سرنگونی یک پهپاد ایرانی توسط جنگنده آمریکایی، فضا را ملتهبتر کرده بود. در این میان، تحرکات دیپلماتیک تهران شدت گرفت.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران در تماسهایی جداگانه با همتایان خود در ترکیه، قطر و عمان از تلاشهای این کشورها برای کاهش تنش قدردانی کرد. گفتوگوی تلفنی وزیر خارجه ایران با سه همتای خارجی خود در حالی است که آمریکا و مقامهای جمهوری اسلامی قرار است روز جمعه با هم دیدار کنند. این تماسها درست در زمانی انجام شد که خبرها از انتقال محل نشست از استانبول به عمان حکایت داشت؛ انتقالی که به گفته منابع آگاه با موافقت واشنگتن همراه بوده است.
گزارش وبسایت آکسیوس ابعاد تازهای از این جابهجایی را روشن میکند. به گفته این منابع، ایران خواستار آن بوده که مذاکرات بهصورت دوجانبه و بدون حضور ناظران منطقهای برگزار شود و تمرکز گفتوگوها صرفا بر موضوع هستهای باشد. همین درخواست، یکی از دلایل اصلی کنار گذاشته شدن استانبول و انتخاب مسقط عنوان شده است؛ شهری که پیشتر نیز نقش واسطهای کمسروصدا اما مؤثر در پروندههای حساس منطقهای ایفا کرده است. در سوی دیگر، دونالد ترامپ با لحنی دوپهلو از ادامه مذاکرات سخن گفته است. رئیسجمهور آمریکا بدون اشاره به محل دقیق نشست، تأکید کرده که واشنگتن «هماکنون» درحال مذاکره با ایران است اما همزمان از باقی ماندن همه گزینهها روی میز گفته؛ از دیپلماسی تا فشار نظامی. موضعی که نشان میدهد گفتوگوها هرچند در جریان است اما در فضایی شکننده دنبال میشود.
دلایل انتقال مذاکرات به عمان
کارشناسان و منابع نزدیک به مذاکرات چند دلیل احتمالی برای این تغییر محل برشمردهاند. نخست آنکه ایران مایل است مذاکرات محدود به مسائل هستهای باشد و از ورود موضوعات منطقهای و موشکی به گفتوگوها جلوگیری کند. دوم، تهران به دنبال کاهش فشار رسانهای و پیچیدگی مذاکرات چندجانبه است؛ چراکه حضور کشورهای متعدد، فضای رقابتی و رسانهای سنگینی ایجاد میکند که میتواند روند مذاکرات را تحت تأثیر قرار دهد.
سیدهادی برهانی، کارشناس ارشد مطالعات اسرائیل نیز معتقد است این تغییرات ممکن است به منافع ایران آسیب بزند، چراکه با این اقدام، مذاکرات و تصویر آن در رسانهها به مخاطره افتاده و شک و تردیدها در مورد پیشرفت آن افزایش یافته است. علاوه بر این، عمان اگرچه کشور دوست و نزدیک به ایران است اما از نظر وزن و نفوذ در منطقه قابل مقایسه با ترکیه نیست و روابط شخصی مقامات این کشور با مقامات آمریکایی نیز به اندازه ترکیه گسترده و مؤثر نیست.
برهانی میگوید: «حضور کشورهای اسلامی میتوانست کفه را به نفع ایران سنگینتر کند و اطمینان بیشتری به حصول توافق ایجاد کند. با این حال ایران با تمرکز بر مذاکرات دوجانبه و تغییر محل آن، عملاً این فرصت را محدود کرده است.» برخی تحلیلگران نیز نقش روسیه را در تغییر محل مذاکرات محتمل میدانند؛ به ویژه در موضوع انتقال مواد هستهای غنیشده، روسیه و ترکیه دو گزینه اصلی به شمار میآیند و مسکو ممکن است ترکیه را بهعنوان رقیب خود در این زمینه ببیند.
مذاکرات ایران و آمریکا لغو شد!
اما دیشب ناگهان پایگاه خبری آکسیوس مدعی شد مذاکرات میان ایران و آمریکا که قرار بود جمعه برگزار شود لغو شده است. آکسیوس به نقل از مقامات آمریکایی نوشت: واشنگتن به تهران اطلاع داده است که با درخواستهایش برای تغییر مکان و شکل مذاکرات روز جمعه موافقت نخواهد کرد.به ادعای آکسیوس مذاکرات هستهای بین ایالات متحده و ایران، به دلیل امتناع ایران از پرداختن به مسائل غیرهستهای لغو شد.
عراقچی به شایعات پایان داد
وزیر امور خارجه در ساعات پایانی دیشب در توئیتی از ادامه مذاکرات خبر داد و نوشت: مذاکرات هستهای با ایالات متحده روز جمعه حدود ساعت ۱۰ صبح در مسقط برگزار میشود.از برادران عمانی بابت فراهمکردن تمامی ترتیبات لازم سپاسگزارم.
دیدگاه کارشناسان: فرصت یا تهدید؟
سیدحسین موسویان، دیپلمات پیشین نیز معتقد است مذاکره مستقیم میان ایران و آمریکا میتواند سریعتر و مؤثرتر به توافق منجر شود. او پیشنهاد کرده است که این گفتوگوها به صورت نوبتی در تهران و واشنگتن برگزار شود تا نمایندگان آمریکایی با مقامات مختلف ایران و مسائل داخلی کشور بیشتر آشنا شوند. موسویان تأکید میکند که تلف کردن زمان به نفع هیچ یک از طرفها نیست و مذاکرات مستقیم شانس توافق آبرومندانه را افزایش میدهد.
کارشناسان دیگر نیز سطح انتظارات آمریکا از ایران را بالا میدانند و بر اهمیت بالای این نشست تأکید میکنند. سطح انتظارات واشنگتن فراتر از پرونده هستهای است و شامل کاهش برد موشکها و مسائل منطقهای نیز میشود. به همین دلیل، تحلیلگران بر این باورند که نشستن پشت میز مذاکره در این مرحله، تنها راه منطقی برای کاهش تنش و جلوگیری از تشدید بحران است.
ترکیه همچنان در حاشیه تحولات
ترکیه با وجود کنار رفتن از میزبانی همچنان بازیگری فعال در حاشیه این تحولات باقی مانده است. سفر چند روز پیش عراقچی به آنکارا و دیدار با اردوغان و هاکان فیدان، نشانهای از تلاش دو طرف برای حفظ کانالهای ارتباطی بود. کارشناسان معتقدند ترکیه بهدلیل جایگاه منطقهای و عضویت در ناتو، ظرفیت بالایی برای میانجیگری دارد اما حساسیتهای طرفین باعث شد اینبار عمان بهعنوان گزینه کمحاشیهتر انتخاب شود.
زمینههای نظامی و امنیتی
یکی از موضوعات مطرح شده در رسانهها، استقرار ناوگان هواپیمابر آمریکا در منطقه است. برخی گزارشها حضور ناوگان آمریکا را بیسابقه توصیف کردهاند اما سابقه حضور ناوهای هواپیمابر آمریکا در خلیج فارس و دریای سرخ نشان میدهد که این امر چندان جدید نیست. آمریکا از دههها پیش بهصورت دورهای ناوهای خود را در این منطقه مستقر کرده و حتی در جنگ خلیج فارس تا شش ناو همزمان حضور داشتند. هدف از این استقرار، اعمال فشار سیاسی و مدیریت بازدارندگی است و الزاماً نشانه آمادهباش برای جنگ گسترده نیست. از سوی دیگر ایران با شبکه نفوذ منطقهای، توان موشکی و ظرفیت پاسخ متقابل، این بازدارندگی را تقویت کرده است.
کارشناسان معتقدند تهدیدهای نظامی آمریکا بیشتر در چارچوب فشار سیاسی و مدیریت رفتار ایران قابل تفسیر است تا تصمیم برای درگیری مستقیم. در مجموع، تغییر محل مذاکرات از ترکیه به عمان و تبدیل آن به گفتوگوی دوجانبه، نشاندهنده تلاش ایران برای تمرکز بر پرونده هستهای و کاهش پیچیدگیهای منطقهای است اما در عین حال میتواند برخی فرصتهای دیپلماتیک را محدود کند. از سوی دیگر، آمریکا نیز با این تغییرات موافقت کرده و همچنان به دنبال کاهش تنش از طریق دیپلماسی است، در حالی که سطح انتظارات و فشارها بر ایران بالاست.
به هرحال موفقیت این مذاکرات نیازمند تعادل دقیق میان دیپلماسی، قدرت نظامی و استفاده هوشمندانه از روابط منطقهای است. به نظر میرسد این نشست در حالی که فرصتی برای بازگشت به مسیر دیپلماسی فراهم میکند، همزمان میتواند چالشهای جدی برای تهران و واشنگتن ایجاد کند و مسیر مذاکرات را به دقت و تدبیر نیازمند سازد.
در مجموع، انتقال مذاکرات از ترکیه به عمان را میتوان حاصل تلاقی چند عامل دانست: تلاش ایران برای کنترل دستورکار گفتوگوها، تمایل آمریکا به ادامه مسیر دیپلماسی بدون سر و صدای رسانهای و نقش سنتی عمان بهعنوان میانجی مورد اعتماد. با این حال سطح بالای انتظارات واشنگتن از تهران و ابهام درباره موضوعات فراتر از پرونده هستهای، نشان میدهد که مسقط اگرچه میزبان گفتوگوهاست اما تضمینی برای هموار بودن مسیر پیشرو وجود ندارد.
