هفت صبح| ساعت هنوز به هشت صبح نرسیده اما سهشنبهبازار فومن، مدتهاست که از خواب بیدار شده است. وانتها کنار خیابان ردیف شدهاند. زنی روستایی با چکمههای گلآلود، چند سبد خیارترش را روی زمین چیده است. کمی آنطرفتر مردی که از روستاهای اطراف ماسوله آمده، پنیر محلی و کره زردرنگی را میفروشد که بویش تا چند متر آنسوتر هم به مشام میرسد.
صدای فروشنده ماهی با بوی سیر تازه و سبزیهای محلی درهم آمیخته و ترکیبی ساخته که شاید در هیچ مرکز خرید مدرن و مجهزی پیدا نشود. در یکی از غرفهها، پیرمردی کیسههای برنج هاشمی را کنار هم چیده و با حوصله درباره تفاوت محصولات توضیح میدهد. چند متر آنطرفتر، خانوادهای از تهران مشغول چانهزدن بر سر قیمت زیتون پرورده هستند. بازارهای هفتگی گیلان هنوز همان نقشی را ایفا میکنند که دههها پیش بر عهده داشتند. محل ملاقات تولیدکننده و مصرفکننده، جایی که اقتصاد محلی در سادهترین و زندهترین شکل خود جریان دارد.
در روزگاری که خرید اینترنتی و فروشگاههای زنجیرهای هر روز گستردهتر میشوند، بازارهای هفتگی گیلان همچنان شلوغاند. شنبهها انزلی، اسالم، ماسال، اطاقور، بازکیا گوراب، لشتنشا، لولمان و لنگرود بازار روز دارند. یکشنبه نوبت رودسر، خمام، صومعهسرا، کوچصفهان، منجیل و دستک است. دوشنبه آستانه اشرفیه، شفت، سنگر و رحیمآباد میزبان خریداران هستند. سهشنبهها نوبت بازار به فومن، املش، پرهسر، دیلمان و رودبنه میرسد. چهارشنبه چابکسر، رضوانشهر، حسنرود، کیاشهر و لنگرود شلوغ میشوند. پنجشنبه طالش، شاندرمن، سیاهکل، خشکبیجار، کلاچای و تولمشهر رونق میگیرند و جمعه نیز لنگرود آخرین ایستگاه این تقویم قدیمی است.
سبد دو میلیونی در بازار محلی
اگر امروز با دو میلیون تومان وارد یکی از بازارهای معروف گیلان شوید، چه چیزهایی میتوانید بخرید؟ پاسخ به این سوال شاید بهتر از هر آمار دیگری وضعیت بازارهای محلی را نشان دهد.در سهشنبهبازار فومن با دو میلیون تومان میتوان یک کیلو پنیر محلی حدود ۸۰۰ هزار تومان، یک شیشه زیتون پرورده خانگی حدود ۳۰۰ هزار تومان، چند بسته سبزی محلی و معطر حدود ۱۵۰ هزار تومان، دو عدد خیارترش مرغوب نزدیک به ۴۰۰ هزار تومان و مقداری کلوچه فومن خرید. سبدی که تا چند سال پیش با کسری از این مبلغ تهیه میشد. با این حال بسیاری از خریداران معتقدند کیفیت محصولاتی که مستقیماً از روستاییان خریداری میشود با نمونههای موجود در فروشگاههای شهری قابل مقایسه نیست. همین موضوع باعث شده بازارهای محلی همچنان مشتریان وفادار خود را حفظ کنند.
پادشاهی برنج در شرق گیلان
اگر بازارهای محلی گیلان یک کالای پرفروش و تعیینکننده داشته باشند، آن کالا بدون تردید برنج است. در آستانه اشرفیه، لشتنشا، کوچصفهان و سنگر، برنج تقریباً مهمترین محصول روز بازار محسوب میشود. کیسههای کوچک هاشمی، علیکاظمی و دمسیاه در کنار هم قرار گرفتهاند و مشتریان با دقت دانهها را میان انگشتان خود میچرخانند. بسیاری از خریداران از استانهای دیگر کشور برای تهیه برنج راهی این بازارها میشوند.
قیمت برنج هاشمی مرغوب در روزهای اخیر عموماً بین ۴۵۰ تا ۵۵۰ هزار تومان برای هر کیلو نوسان دارد. برنج دمسیاه آستانه که از مرغوبترین ارقام کشور به شمار میرود در برخی غرفهها تا ۶۵۰ هزار تومان نیز معامله میشود. ارقام پرمحصول و اقتصادیتر نیز در محدوده ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان قرار دارند. فروشندگان میگویند افزایش هزینههای کارگری، کود، آب و ماشینآلات کشاورزی طی سالهای اخیر تأثیر مستقیمی بر قیمت برنج گذاشته است. با این حال مشتریان همچنان حاضرند برای محصولی که مستقیم از شالیزار آمده هزینه بیشتری پرداخت کنند.
ماهی، نبض بازارهای ساحلی
در انزلی، کیاشهر، حسنرود و چابکسر اوضاع متفاوت است. اینجا بوی دریا همه چیز را تحت تأثیر قرار داده است. ماهی سفید، کفال، کولی، اردکماهی و انواع ماهیان محلی بخش مهمی از معاملات روز بازار را تشکیل میدهند.در ساعات اولیه صبح، زمانی که صید تازه به بازار میرسد، بیشترین ازدحام مقابل غرفههای ماهی دیده میشود. ماهی سفید درشت گاهی تا یک میلیون و دویست هزار تومان برای هر کیلو قیمت میخورد. کفال در محدوده ۵۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان معامله میشود و کولی همچنان یکی از گزینههای محبوب خانوادههای محلی است.
در بندرانزلی ماهی دودی نیز جایگاه ویژهای دارد. محصولی که برای بسیاری از گردشگران حکم سوغات را پیدا کرده است. برخی فروشندگان میگویند مشتریانی دارند که سالهاست فقط برای خرید ماهی دودی به بازار انزلی سر میزنند.
خیارترش، سیر و سبزیهای معطر
بخش بزرگی از هویت غذایی گیلان را محصولاتی تشکیل میدهند که شاید در نگاه اول چندان گرانقیمت به نظر نرسند اما نقش مهمی در سفره مردم دارند. خیارترش، سیر تازه، باقلا، چوچاق، خالواش، نعناع محلی و دهها نوع سبزی معطر از جمله این محصولات هستند.در بازارهای صومعهسرا، تولمشهر، فومن و خشکبیجار، خیارترش از پرفروشترین کالاهاست. قیمت خیارترش مرغوب در برخی بازارها به حدود ۲۰۰ هزار تومان برای هر عدد رسیده است.
سیر تازه به همراه برگ آن نیز بسته به کیفیت و زمان برداشت بین 80 تا 100 هزار تومان معامله میشود. چوچاق و خالواش که برای بسیاری از غذاهای گیلانی ضروری هستند، در فصل مناسب با قیمتهایی عرضه میشوند که گاه از برخی میوهها نیز بالاتر است. فروشندگان میگویند بخش قابل توجهی از خریداران این محصولات را برای فریز کردن و مصرف در ماههای بعد تهیه میکنند.
عسل و پنیر از دامنههای تالش تا دیلمان
هرچه از ساحل فاصله بگیریم و به سمت مناطق کوهستانی برویم، چهره بازارها تغییر میکند. در ماسال، اسالم، طالش، شاندرمن و دیلمان، عسل، پنیر محلی، کره، گردو و فندق جای محصولات دریایی را میگیرند.پنجشنبهبازار طالش یکی از شناختهشدهترین بازارهای استان است. اینجا میتوان انواع لبنیات محلی را پیدا کرد؛ محصولاتی که اغلب در واحدهای کوچک روستایی تولید میشوند.
پنیر محلی مرغوب، هر کیلو بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون تومان قیمت دارد. کره محلی نیز در بستههای کوچک با قیمتهایی عرضه میشود که گاه از کرههای صنعتی چند برابر بیشتر است.عسل کوهستانی نیز یکی از کالاهای شاخص این مناطق است. بسته به کیفیت، محل برداشت و نوع گیاهان منطقه، قیمت عسل از حدود 800 هزار تومان آغاز میشود و در برخی نمونههای ممتاز به بیش از 2 میلیون تومان برای هر کیلو میرسد.
چای و کیوی در شرق استان
بازارهای رودسر، کلاچای، چابکسر و املش بدون چای و کیوی معنا ندارند. بسیاری از باغداران این مناطق محصول خود را مستقیماً در بازار عرضه میکنند و همین موضوع باعث شده مشتریان بتوانند چای را با قیمت مناسبتری نسبت به فروشگاههای شهری تهیه کنند. چای دستچین محلی در برخی غرفهها با قیمت چهارصد هزار تا یک میلیون و دویست هزار تومان عرضه میشود. تفاوت کیفیت، زمان برداشت و شیوه فرآوری مهمترین عوامل تعیینکننده قیمت هستند.کیوی نیز یکی از مهمترین محصولات باغی شرق گیلان است. در فصل برداشت، حجم زیادی از معاملات بازارهای محلی به این محصول اختصاص پیدا میکند و بسیاری از خریداران عمده مستقیماً از همین بازارها خرید میکنند.
جایی برای صنایعدستی و سوغات
در گوشه و کنار بازارهای هفتگی میتوان زنانی را دید که حصیر، سبد، چادرشب، جورابهای پشمی و صنایعدستی محلی عرضه میکنند. بسیاری از گردشگران پس از خرید برنج و ماهی، سری هم به این غرفهها میزنند.سبدهای حصیری، ظروف چوبی و بافتههای محلی همچنان مشتریان خود را دارند. برای بسیاری از مسافران، این کالاها یادگاری ملموستری از سفر به گیلان هستند.
بازاری که باقدرت نفس میکشد
اقتصاددانان از بازارهای هفتگی به عنوان یکی از قدیمیترین شبکههای توزیع مستقیم در کشور یاد میکنند. در این بازارها فاصله میان تولیدکننده و مصرفکننده بسیار کوتاه است. کشاورز، باغدار، دامدار یا صیاد، محصول خود را بدون واسطه عرضه میکند و بخش بیشتری از درآمد نصیب خودش میشود.در عین حال این بازارها فقط کارکرد اقتصادی ندارند. روز بازار در بسیاری از شهرها و روستاهای گیلان هنوز یک رویداد اجتماعی است. مردم برای خرید میآیند، خبرها را ردوبدل میکنند، دوستان قدیمی را میبینند و ساعتی را در فضایی سپری میکنند که با شتاب زندگی مدرن تفاوت دارد.
شاید راز ماندگاری بازارهای هفتگی گیلان نیز همین باشد. این بازارها چیزی فراتر از محل خرید و فروش هستند. از بوی برنج تازه آستانه تا ماهی انزلی، از عسل طالش تا خیارترش صومعهسرا، همه چیز در این بازارها بخشی از یک روایت بزرگتر است. روایتی از اقتصادی محلی که با وجود تمام تغییرات، هنوز نبض آن در کوچهها و میدانهای روزبازار میتپد و هر هفته هزاران نفر را دور خود جمع میکند.
